Uzasadnienie
R. T. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych.
Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni wynika, że prowadzi ona pięcioosobowe gospodarstwo domowe wraz z mężem i rodzicami, mając na utrzymaniu jedno dziecko. Z oświadczenia o majątku i dochodach wynika, że wnioskodawczyni jest właścicielką domu o powierzchni 320 m2. Źródłem dochodów wnioskodawczyni jest jej dochód z tytułu umowy zlecenia w wysokości 6000 zł miesięcznie oraz dochód jej męża w kwocie 840 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni nie ujawniła dochodów osiąganych przez swoich rodziców. Wyjaśniła natomiast, że we wrześniu 2013 r. straciła pracę, gdyż zakład rozwiązał z nią umowę i od tego czasu prowadzi działalność gospodarczą, która przynosi nieduże dochody. Ma na utrzymaniu dziecko i męża, który obecnie osiąga niewysokie zarobki z powodu likwidacji zakładu, w którym był zatrudniony. Wnioskodawczyni oświadczyła, że opiekuje się swoimi rodzicami.
Wskazała, że dom, w którym zamieszkuje został zakupiony na kredyt, którego miesięczna rata wynosi około 1900 zł miesięcznie. Dodatkowo opłaca szkołę córki w kwocie 600 zł miesięcznie. W ocenie wnioskodawczyni wskazane okoliczności uzasadniają niemożność poniesienia przez nią kosztów sądowych w niniejszej sprawie.
Na wezwanie referendarza do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów w celu doprecyzowania okoliczności dotyczących wysokości dochodów wnioskodawczyni z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz zarobków jej rodziców, a także posiadanych przez nią oszczędności i majątku, a także relacji dochodów do obciążających budżet domowy kosztów, wnioskodawczyni nadesłała do sądu PID-5 za kwiecień i sierpień 2014 r., potwierdzenie uzyskiwanych dochodów przez jej męża w 2002 r., oświadczenie o braku lokat, wyciągi bankowe swoje i męża z dwóch banków za okres od sierpnia do października 2014 r., faktury za energię, gaz i wywóz nieczystości oraz oświadczenie o braku aut prywatnych i posiadaniu auta "firmowego" marki Ford (nie wskazano modelu, rocznika ani wartości pojazdu).
Postanowieniem z dnia 7 listopada 2014 r. Referendarz sądowy odmówił R. T. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych, uznając, że w sprawie nie zachodzi przesłanka zwolnienia od kosztów sądowych przewidziana w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a."
R. T. wniosła sprzeciw od tego postanowienia, w którym wskazała, że nie może uiścić kwotę wpisu od skargi bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny i zarzuciła nienależyte przeanalizowanie przedłożonej przez nią dokumentacji. Skarżąca wniosła o ponowną analizę dokumentów i przyznanie prawa pomocy, wskazując, że uiszczenie wpisu w wysokości 1500 zł przekracza jej możliwości finansowe.
Rozpoznając wniosek Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 260 p.p.s.a. w związku z wniesieniem sprzeciwu, postanowienie Referendarza sądowego z dnia 7 listopada 2014 r. utraciło moc i wniosek skarżącej podlegał rozpoznaniu na nowo.
W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym.
Zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do treści art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.
W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
Celem ustanowienia prawa pomocy jest zapewnienie osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, a zatem wszyscy obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie dochodowej i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnych od niej kosztów. Z tego powodu w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do sytuacji wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych określonej w art. 84 Konstytucji, czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214. (por. M. Niezgódka-Medek, Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2005 – LEX).
Jako instytucja o charakterze wyjątkowym, przyznanie prawa pomocy może mieć zastosowanie tylko wobec osób, które znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, w szczególności - osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Do takich podmiotów należą osoby dotknięte ubóstwem, korzystające ze świadczeń pomocy społecznej czy też bezrobotne bez prawa do zasiłku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2012 r., I OZ 179/12, dostępne na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W orzecznictwie sądowym oraz w doktrynie wskazuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Hanna Knysiak-Molczyk, LexPolonica).
Unormowanie art. 246 § 1 p.p.s.a. stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Zatem, rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane.
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a., uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego np.: jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (por. postanowienie NSA z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 507/04, niepubl.). Ponadto, przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego skarżąca zobowiązana została do uiszczenia kwoty 1500 zł tytułem wpisu od skargi.
W niniejszej sprawie wnioskodawczyni nie wykazała, że spełnia przesłanki przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
R. T. prowadzi wraz z mężem wspólne gospodarstwo domowe. Ma na utrzymaniu córkę uczęszczającą do szkoły podstawowej, wraz z wnioskodawczynią zamieszkują i wspólnie z nią gospodarują jej rodzice. Z informacji zawartych we wniosku wynika, że łączny dochód gospodarstwa domowego wnioskodawczyni wynosi 6 840 zł, przy czym składa się na niego dochód uzyskiwany w ramach działalności prowadzonej przez wnioskodawczynię z umowy zlecenia w wysokości 6 000 zł oraz z umowy o pracę jej męża w wysokości 840 zł. Z przedłożonych na wezwanie Referendarza sądowego informacji miesięcznych o zaliczce na podatek dochodowy (PID – 5) za kwiecień 2014 r. wynika, że wnioskodawczyni z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiągnęła przychód na poziomie 11.200 zł (dochód: 2.013, 79 zł), zaś w sierpniu 2014 r. – 56.000 zł (dochód: 35.432,35 zł). Z nadesłanych wyciągów bankowych wnioskodawczyni wynika, że na jej rachunku bankowym są regularne obroty, nie ma żadnych zadłużeń, a uznania są na poziomie powyżej 10.000 zł miesięcznie.
Wnioskodawczyni nie wykonała prawidłowo zobowiązania do przedłożenia dokumentacji obrazującej jej sytuację finansową. Nie wskazała ona wysokości dochodów jej rodziców, którzy zamieszkując wspólnie z wnioskodawczynią winni być traktowani jako wspólnie z nią gospodarujący, czyli m.in. partycypujący w kosztach utrzymania domu. Nie przedłożyła także wyciągów ze wszystkich posiadanych rachunków bankowych, na których gromadzi środki pieniężne, obrazujących historię obrotów i sald na tych rachunkach w okresie ostatnich trzech miesięcy. Z przedłożonych wyciągów wynika, że skarżąca posiada także trzeci rachunek bankowy o numerze [...], wyciągi bankowe dotyczące tego konta nie zostały przez skarżąca przedłożone. Złożone przez skarżącą oświadczenie o posiadanych pojazdach mechanicznych jest nieprecyzyjne, podobnie jak i przedłożona informacja o miesięcznych zaliczkach na podatek dochodowy z tytułu prowadzonej przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej.
Skarżąca ujawniła wyłącznie dochody z miesiąca kwietnia 2014 r. i sierpnia 2014 r., a powinna również przedstawić dochody z ostatnich trzech miesięcy, a więc lipca – września 2014 r. Nie przedstawiła również aktualnych zarobków swojego męża, przedkładając dokumenty z 2002 r. Odnośnie wydatków skarżąca przedłożyła dokumenty obrazujące wydatki na energię elektryczną za okres od września 2013 r. do maja 2014 r. w wysokości 3 848,55 zł, wydatki na gaz za okres od grudnia 2013 r. do lutego 2014 r. w wysokości 1 714,73 zł, za wodę za okres od lipca do września 2-14 r. w wysokości 308,28 zł.
Wybiórcze bądź niepełne wykonanie zobowiązania w zakresie nadesłania dokumentów źródłowych niewątpliwie ma wpływ na dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r., II OZ 235/06, dostępne na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie.
W świetle ujawnionych okoliczności, złożonych oświadczeń i przedłożonej dokumentacji, Sąd uznał, że brak jest podstaw do uznania skarżącej za osobę ubogą, wymagającą pomocy państwa w zakresie poniesienia kosztów postępowania w zainicjowanej przez nią sprawie sądowoadministracyjnej. Wskazać należy, że w miesiącu sierpniu 2014 r., w którym skarżąca wniosła skargę o Sądu i zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy osiągnęła ona dochód w wysokości 35.432,35 zł. W tej sytuacji nie sposób przyjąć, że wnioskodawczyni należy do grupy obywateli dotkniętych ubóstwem. Oceny tej nie może również zmienić wysokość wpisu wynosząca w tej sprawie 1500 zł. Konfrontacja bowiem wysokości należnego wpisu z miesięcznymi dochodami wnioskodawczyni prowadzi do wniosku, że jest ona w stanie uiścić wpis sądowy w tej wysokości bez uszczerbku koniecznego utrzymania.
W związku z powyższym, Sąd uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i orzekł o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy.