Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańskuz 22 lutego 2023 r., sygn. akt II SA/Gd 629/22

Uzasadnienie

W. T., wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 20 kwietnia 2022 r. nr SKO.421.273.2022, utrzymującą w mocy decyzję Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Lęborku, działającego z upoważnienia Burmistrza Miasta Lęborka z 28 lutego 2022 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z 28 lutego 2022 r. organ I instancji odmówił W. T. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem T. T. W uzasadnieniu organ I instancji uznał, że w rozpatrywanej sprawie nie zostały spełnione trzy przesłanki konieczne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego:

nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 12 grudnia 2018 r.), wnioskodawczyni posiada prawo do świadczenia przedemerytalnego, osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim.

Organ I instancji stwierdził przesłankę negatywną przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111), dalej jako u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Z dniem 1 stycznia 2013 r. ustawodawca dokonał zmian w ustawie o świadczeniach rodzinnych poprzez wprowadzenie regulacji różnicującej sytuację prawną opiekunów osoby niepełnosprawnej z uwagi na wiek powstania niepełnosprawności. Organ wskazał, że Trybunał Konstytucyjny orzekając w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 o częściowej niekonstytucyjności wprowadzenia do ustawy kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie uchylił go.

Trybunał orzekł o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r., a poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. Organ I instancji uznał, że jest zobligowany stosować przepisy prawa w brzmieniu aktualnie obowiązującym.

Organ I instancji podkreślił także, że art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. jednoznacznie określa, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawa do świadczenia przedemerytalnego, co ma miejsce w okolicznościach niniejszej sprawy.

Po rozpoznaniu złożonego odwołania, decyzją z 20 kwietnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Słupsku utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium stwierdziło, że uzasadnienie rozstrzygnięcia organu I instancji jest wadliwe w zakresie, w jakim opiera się na stwierdzeniu, że wnioskodawczyni jako żona osoby niepełnosprawnej, nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, uznając, że co do zasady - małżonek osoby niepełnosprawnej, o ile nie jest osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ma prawo ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Przesłanka ta zatem - wbrew stanowisku wyrażonemu w przedmiotowej decyzji - nie stanowi przeszkody dla uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez żonę rezygnującą lub niepodejmującą zatrudnienia z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Kolegium nie zgodziło się także z organem I instancji w kwestii zaistnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., uznając, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Kolegium wskazało przy tym na orzecznictwo sądów administracyjnych, według którego wyrok Trybunału Konstytucyjnego, o którym mowa powyżej, przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W ocenie Kolegium, decyzję odmowną uzasadnia natomiast brak spełnienia przez wnioskodawczynię przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Kolegium, dokonując analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego doszło do przekonania, że T. T. pomimo ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności jest osobą, która niezbędne czynności samoobsługowe wykonuje samodzielnie, a pomoc, jaka udzielana jest przez wnioskodawczynię, nie uniemożliwia jej aktywności zawodowej, a tym samym - nie uprawnia do przyznania jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze na tak wydaną decyzję podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

Mając powyższe na uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia łub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu wskazano, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową.

Skarżąca, powołując się na orzecznictwo, wskazała, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

W skardze podkreślono, że mimo, iż pomoc nie jest świadczona przez skarżącą przez całą dobę, nie stanowi to podstawy do uznania, że nie jest ona stała i długoterminowa.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Słupsku z 20 kwietnia 2022 r., którą utrzymano w mocy decyzję organu I instancji w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W ocenie Sądu, wbrew zarzutom skargi, zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w stopniu, który uzasadniałby uwzględnienie skargi i podjęcie rozstrzygnięcia na podstawie art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej jako p.p.s.a.). Sąd nie stwierdził istotnych nieprawidłowości zarówno co do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak i w zakresie zastosowania do niego przepisów prawa materialnego. Z tego też powodu Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej powoływanej w skrócie jako: "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy, w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki pozytywne muszą być spełnione kumulatywnie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu;

1. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka;
2. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;
3. 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W rozpoznawanej sprawie organ I instancji odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że w sprawie nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność męża skarżącej nie powstała do ukończenia przez niego 18 roku życia, nie powstała również w trakcie nauki w szkole albo w szkole wyższej, nie później jednak, niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ I instancji podkreślił także, że wymagający opieki pozostaje w związku małżeńskim oraz, że wnioskodawczyni posiada prawo do świadczenia przedemerytalnego. Kolegium uznało natomiast, że skarżącej należało odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia, bowiem nie spełnia ona przesłanki pozytywnej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., tzn. nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy zapewnieniem niepełnosprawnemu mężowi opieki a rezygnacją/niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W zakresie spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium przychyliło się do stanowiska sądów administracyjnych, w których wskazywano, że mając na uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), należy stosować art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Kolegium nie podzieliło także stanowiska organu I instancji w zakresie dotyczącym pozostawania T.T. w związku małżeńskim, uznając, że co do zasady małżonek osoby niepełnosprawnej, o ile nie jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest uprawniony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

W zakresie dotyczącym pobierania świadczenia przedemerytalnego, Kolegium wskazało natomiast na znajdujące się w aktach sprawy oświadczenie skarżącej, że nie zawiesi ona prawa do świadczenia przedemerytalnego.

Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko Kolegium odnośnie do zasadności zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13), przymiot konstytucyjności utraciło przewidziane w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W ocenie Sądu Kolegium prawidłowo także dostrzegło, że organ I instancji w sposób wadliwy uznał za przeszkodę do przyznania świadczenia fakt, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym aspekcie sprawy Kolegium zasadnie powołało się na orzecznictwo sądów administracyjnych. W judykaturze nie budzi wątpliwości, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy o przyznanie świadczenia ubiega się małżonek, spełniający warunki przyznania świadczenia, wskazane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 7 października 2022 r. II SA/Rz 1210/22, CBOSA).

Pomimo tego decyzja organu I instancji, jak zasadnie wskazał organ odwoławczy, ostatecznie jest zgodna z prawem. Nie może bowiem ujść uwadze, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r. (pozytywne), przy braku przesłanek negatywnych z art. 17 ust. 5 u.ś.r.

W niniejszej sprawie zaistniała zarówno okoliczność posiadania przez męża skarżącej T.T. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z 24 stycznia 2019 r., jak i zaliczenia skarżącej do kręgu podmiotów zobowiązanych do opieki i uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem jest on jej mężem.

Z przytoczonego wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika jednak jednoznacznie, że osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy.

Omawiane świadczenie, co należy podkreślić, nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) z uwagi wyłącznie na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej.

W tej sytuacji obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku pomiędzy niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było stwierdzenie, czy istotnie powodem (celem) rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą była konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (tutaj: mężem), a jeżeli tak, to rozważenie również tego, czy to wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącą i koniecznej w związku ze specyfiką niepełnosprawności jej męża opieki rzeczywiście stoi na przeszkodzie możliwości podjęcia przez niego jakiegokolwiek – choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy – zatrudnienia.

Wskazać przy tym należy, że fakt posiadania przez męża skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji powoduje, że organ będąc związany treścią tego orzeczenia, nie może prowadzić własnych ustaleń dotyczących tych okoliczności, rozstrzygając o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wprawdzie zarówno organy, jak i Sąd, nie są uprawnione do kwestionowania wskazanego powyżej orzeczenia o niepełnosprawności, to zarazem samo posiadanie takiego orzeczenia nie przesądza, że każdy zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie, ani że uprawnia (wprost) do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną.

Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidulanej sprawie. Nie zawsze bowiem osoba zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, będzie wymagać takiej opieki, która pozostawać będzie w stopniu wykluczającym podjęcie przez osobę bliską zatrudnienia. To właśnie rolą organów jest ustalenie, czy okoliczności danej sprawy stanowią rzeczywistą przeszkodę w podjęciu zatrudnienia (wykonywania innej pracy zarobkowej) i faktycznie uniemożliwiają wykonywanie aktywności zawodowej przez opiekuna.

Zdaniem Sądu w składzie orzekającym, organ odwoławczy, nieco lakonicznie, choć ostatecznie prawidłowo ocenił materiał dowodowy pod kątem istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy opieką sprawowaną przez skarżącą nad mężem, w tym faktycznym zakresem tej opieki z uwagi na niepełnosprawność męża, a jednocześnie - koniecznością z tego powodu niepodejmowania przez skarżącą aktywności zawodowej, stwierdzając, że w istocie całokształt okoliczności faktycznych sprawy wskazuje, iż nie zachodzi taki związek. Innymi słowy, w okolicznościach niniejszej sprawy nie zachodzi sytuacja, w której można by przyjąć, że skarżąca, bez wątpienia sprawując opiekę nad swoją mężem, nie jest w stanie podjąć żadnej aktywności zawodowej z powodu wykonywania tej opieki. W ocenie Sądu podzielić należy stanowisko organu odwoławczego, że powodem braku aktywności zawodowej skarżącej nie może być wyłącznie fakt sprawowania przez nią opieki nad mężem.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w rozumieniu ustawy, musi ona być stała lub długoterminowa. Nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez małą część doby. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy bowiem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11 oraz z 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przyjąć zatem należy, że okoliczności sprawy, pomimo istniejącej niepełnosprawności danego członka rodziny, wskazywać muszą na takie zaabsorbowanie czasu osoby sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawna, by podjęcie przez nią jakiejkolwiek aktywności zawodowej było niemożliwe (niewykonalne). Istotne jest też to, że wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, bowiem świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, jednakże powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z 7 listopada 2019 r., I OSK 1549/19, dostępne https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jak wynika z opisu czynności opiekuńczych, skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe, w którym zamieszkuje wraz z mężem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca przygotowuje mężowi posiłki, robi zakupy, sprząta, pierze, prasuje, strzyże włosy, przygotowuje ubrania, opłaca rachunki i załatwia sprawy urzędowe, nadto podaje leki i insulinę, mierzy ciśnienie i poziom cukru, umawia wizyty lekarskie i realizuje recepty, pomaga przy rehabilitacji nóg (pomoc w ćwiczeniach), a także czuwa podczas snu.

Mąż skarżącej jest osobą przewlekle chorą – cierpi na miażdżycę, chorobę niedokrwienną serca, zwężenie tętnicy podkolanowej, niedrożność tętnic piszczelowych, przewlekłe niedokrwienie kończyn dolnych, cukrzycę leczoną insuliną, przerost prostaty i nikotynizm, przewlekłe zapalenie trzustki. W trakcie wywiadu środowiskowego oświadczył, że wykonuje czynności samoobsługowe samodzielnie, żona pomaga mu jedynie wejść do wanny. Ubiera się samodzielnie przy wsparciu, myje się samodzielnie. Porusza się samodzielnie, ale drobnymi krokami i wolno. Żona mu zawsze towarzyszy i przeważnie wozi go samochodem. Mąż skarżącej oświadczył, że nie ma trudności w komunikowaniu się, ma natomiast problemy z pamięcią, dlatego gospodarstwo w całości prowadzi żona. T. T. utrzymuje regularne kontakty z dziećmi i dalszymi krewnymi, wolny czas spędza w domu, sporadycznie chodzi z żoną na spacery.

Skarżąca przez 37 lat pracowała zawodowo, zaś obecnie otrzymuje świadczenie przedemerytalne po likwidacji jej stanowiska pracy. Pracownik przeprowadzający wywiad środowiskowy uznał, że rezygnacja z zatrudnienia nie miała związku z chorobą męża, a czynności pielęgnacyjne nie zajmują skarżącej dużo czasu i mogłaby pogodzić je z zatrudnieniem. Pracownik organu uznał T.T. za osobę, która niezbędne czynności samoobsługowe wykonuje samodzielnie.

W rezultacie Kolegium uznało, że mimo ustalenia znacznego stopnia niepełnosprawności, T.T. jest osobą, która niezbędne czynności wykonuje samodzielnie, a pomoc udzielana przez żonę nie uniemożliwia jej aktywności zawodowej.

W ocenie Sądu, podzielając stanowisko Kolegium w tym zakresie, nie można przyjąć, aby skarżąca nie podejmowała pracy zarobkowej wyłącznie ze względu na opiekę nad mężem. Po pierwsze wskazać należy, że pomoc w czynnościach higienicznych, prowadzenie gospodarstwa domowego, robienie zakupów, sprzątanie, gotowanie, opłacanie rachunków i załatwianie spraw urzędowych, umawianie wizyt lekarskich i zapewnienie asysty podczas tych wizyt, towarzyszenie podczas spacerów nie stanowią czynności, które świadczą o konieczności sprawowania stałej lub długotrwałej opieki. Czynności wskazywane przez skarżącą stanowią de facto w dużej mierze czynności dnia codziennego we wszystkich gospodarstwach domowych.

Zatem w istocie stanowią one codzienną rutynę osób, w tym takich, które również pracują zawodowo. Ich charakter pozwala zatem co do samej zasady, przy dobrej organizacji dnia, wkomponować je w harmonogram osób, które są także aktywne zawodowo. Czynności te zatem, nawet jeśli są wykonywane codziennie, to nie zajmują tyle czasu, aby determinowało to u skarżącej potrzebę niepodejmowania zatrudnienia. Nie przesądzają zatem o stałym lub długotrwałym charakterze opieki nad inną osobą w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Natomiast czynności związane z opieką nad niepełnosprawnym mężem, takie jak, pomiar ciśnienia i poziomu cukru, podanie leków i insuliny, czy pomoc przy rehabilitacji nie zajmują skarżącej na tyle dużo czasu, by stanowiły przeszkodę do podjęcia pracy zarobkowej, której skarżąca zaprzestała z uwagi na likwidację jej stanowiska pracy.

Ponadto, mąż skarżącej nie jest osobą leżącą i wymagającą z tego tytułu całkowitej i całodobowej opieki (obejmującej choćby konieczność np. karmienia, pojenia, cewnikowania itp.). Jak ustalono, porusza się on samodzielnie i czynności samoobsługowe wykonuje w dużej mierze samodzielnie (wymaga pomocy przy wejściu do wanny). Skarżąca podaje, że mąż ma problemy z pamięcią, jednak oświadczenie to nie znajduje potwierdzenia w złożonej do akt postępowania dokumentacji medycznej. Zakres samodzielności męża skarżącej, nie jest zatem tego rodzaju, by wykluczał podjęcie przez skarżącą zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zakres tych czynności, które skarżąca wykonuje, opiekując się mężem nie jest na tyle intensywny i absorbujący, by stanowił obiektywną przeszkodę do podjęcia przez nią zatrudnienia. Nie ma przeszkód, aby przy odpowiedniej organizacji czasu pracy skarżąca podała mężowi śniadanie i leki, a kolejne posiłki po powrocie z wykonywanej pracy.

Co do samego przygotowywania posiłków, to nie ma przecież przeszkód, by je przyrządzać po pracy lub w czasie wolnym od pracy, tak jak to ma miejsce w większości gospodarstw domowych, prowadzonych przez osoby aktywne zawodowo. Nie ma również przeszkód, aby skarżąca przygotowała mężowi wcześniej leki, zwłaszcza że mąż przyjmuje je samodzielnie. Analogicznie należy odnieść się do podnoszonej przez skarżącą okoliczności wykonywania pozostałych prac domowych, jak robienie zakupów, sprzątanie. Podobnie spacery – mogą mieć miejsce po powrocie skarżącej z miejsca pracy.

Podsumowując powyższe, wbrew zarzutom skargi, przeprowadzone w sprawie postępowanie nie było obarczone wadami wynikającymi z naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. Brak spełnienia omawianej przesłanki pozytywnej natomiast czynił bezprzedmiotowym pozyskanie oświadczenia skarżącej co do ewentualnej rezygnacji ze świadczenia przedemerytalnego, jakkolwiek odnotować wypada, że nie jest precyzyjne stwierdzenie SKO, że skarżąca nie wyraziła gotowości zawieszenia tego prawa. Sąd wskazuje, że w toku postępowania złożyła ona szereg oświadczeń w tym zakresie, w tym pismem z 14 stycznia 2022 r. zobowiązała się do zawieszenia otrzymywanego świadczenia wskazując, że zawieszenie powinno nastąpić w momencie, gdy organ zapewni ją, że spełnia wszystkie przesłanki a pobieranie emerytury stanowi ostatnią przeszkodę w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Oznacza to, że skarżąca taką wolę wyraziła, wskazując że prawo do świadczenia przedemerytalnego mogłaby zawiesić gdyby była to jedyna przesłanka na przeszkodzie przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższe błędne ustalenie organu jednak nie ma wpływu na wynik sprawy.

Ostatecznie uznać należy, że organy w myśl zasad określonych w art. 7 k.p.a. i art. 77 k.p.a., w toku prowadzonego postępowania, nie naruszyły obowiązku zebrania wyczerpującego materiału dowodowego i dopełniły obowiązku wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w stopniu koniecznym do rozstrzygnięcia i ustalenia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności z punktu widzenia podstawy materialnoprawnej decyzji, a mianowicie spełnienia określonych w art. 17 ust. 1 ustawy przesłanek pozytywnych, od których łącznego spełnienia uzależnione jest przyznanie wnioskowanego przez stronę świadczenia.

W ocenie Sądu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ II instancji wyprowadził merytorycznie uzasadnione i logiczne wnioski, będące wynikiem swobodnej, a nie dowolnej, oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Stwierdzone zaś naruszenie przepisów postępowania, o którym mowa była powyżej, nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy w świetle tego, że Sąd podzielił stanowisko organów co do braku spełnienia przez skarżącą pozytywnej przesłanki przyznania analizowanego świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Sąd podziela pogląd, że dopiero osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę (świadczenie przedemerytalne), winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do tego świadczenia (wyrok WSA w Olsztynie z 14 września 2022 r. II SA/Ol 512/22).

Reasumując wywody w zakresie analizy tej przesłanki, w ocenie Sądu, mając na uwadze rozmiar sprawowanej przez skarżącą opieki nad mężem związany z jego niepełnosprawnością, przyjąć należy, że organ odwoławczy w sposób prawidłowy uznał, iż zakres tej opieki jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem aktywności zawodowej przez skarżącą. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie wynika, aby rozmiar opieki wymuszał na skarżącej całkowite niepodejmowanie pracy zarobkowej. Sprawowana opieka nad mężem nie uniemożliwia wykonywania pracy zarobkowej, która może być także wykonywana chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Raz jeszcze należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane w sytuacji, gdy czas poświęcony na czynności opiekuńcze nie absorbuje, przy należytej jego organizacji, zdecydowanej większości dnia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest konieczność rezygnacji z pracy lub niepodejmowanie pracy z uwagi na wymóg sprawowania koniecznej i wymaganej z uwagi na specyfikę niepełnosprawności - opieki.

W niniejszej sprawie organ odwoławczy prawidłowo zatem ocenił, że zakres realizowanych przez skarżącą czynności opiekuńczych wobec męża, nie wykluczałby możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a tym samym brak jest wypełnienia przesłanki warunkującej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Mając to na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku – na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, zwanej dalej p.p.s.a.) – orzekł, jak w sentencji wyroku.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.