Uzasadnienie
K. A. (dalej jako: skarżąca) wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej jako: Kolegium, SKO) z dnia 26 lipca 2023 r., nr SKO Gd/1720/23, utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Gdyni (dalej jako: Prezydent) z 1 lutego 2023 r., nr 000989/SP/02/2023, odmawiającej przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem – A. R. Skarga została wniesiona w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
Wnioskiem z 14 grudnia 2022 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem – A. R., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 24 sierpnia 2022 r., wydanym na stałe. W orzeczeniu tym wskazano, że znaczny stopień niepełnosprawności ojca datuje się od 12 lipca 2022 r., zaś daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić.
Decyzją z 1 lutego 2023 r. Prezydent Miasta odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stwierdzając, że nie zostało spełnione kryterium wieku, w którym u ojca powstała niepełnosprawność, wskazane w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", jak również nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją przez wnioskodawczynię z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem.
W odwołaniu od tej decyzji strona powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, stwierdzający niekonstytucyjność przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, a jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Nadto odwołująca się wskazała, że jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, a z racji opieki sprawowanej nad obojgiem rodziców nie może podjąć zatrudnienia, więc pozostaje bez środków do życia. Wobec tego wniosła o zmianę decyzji organu I instancji i ustalenie jej prawa do świadczenia.
Decyzją z dnia 26 lipca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdził, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 i jego skutków, wiek powstania niepełnosprawności ojca wnioskodawczyni nie powinien stanowić przesłanki negatywnej przyznania przedmiotowego świadczenia. Prezydent zatem niezasadnie odmówił przyznania tego świadczenia powołując się na przesłankę z art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Prawidłowo natomiast, zdaniem Kolegium, oceniono w sprawie kwestię związku przyczynowo - skutkowego między rezygnacją przez wnioskującą z aktywności zawodowej i niepodejmowaniem jej a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W niniejszej sprawie związek ten bowiem nie zachodzi, co uzasadniało wydanie decyzji odmownej. Odnosząc się do tej przesłanki Kolegium wskazało, że wnioskodawczyni ma 51 lat, zamieszkuje z niepełnosprawnymi w stopniu znacznym rodzicami – A. i A. R. i prowadzi z nimi jedno gospodarstwo domowe. Matka wnioskodawczyni jest po udarze i cierpi na niedowład lewostronny, w związku z czym legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 17 czerwca 2020 r. stwierdzającym wystąpienie tego stopnia niepełnosprawności od dnia 29 maja 2020 r. Matka nie może więc uczestniczyć w opiece nad ojcem wnioskodawczyni.
Natomiast ojciec wnioskodawczyni ma 77 lat i legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe dnia 24 sierpnia 2022 roku. W orzeczeniu tym wskazano, że znaczny stopień niepełnosprawności powstał u niego dnia 12 lipca 2022 r., natomiast nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności. Wedle orzeczenia niepełnosprawny wymaga stałej lub długotrwałej pomocy i opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ojciec dotknięty jest otępieniem, zanikami pamięci, ponadto chorobą niedokrwienną serca, nadciśnieniem, wrzodami żołądka. Po mieszkaniu porusza się samodzielnie, lecz poruszając się po schodach potrzebuje czyjegoś nadzoru. Przygotowany i podany posiłek spożywa samodzielnie. Potrzebuje pomocy drugiej osoby przy czynnościach higienicznych, a także zmianie ubrań. Zgłasza potrzeby fizjologiczne. Z uwagi na otępienie wymaga ciągłego nadzoru, gdyż miały miejsce incydenty polegające na odkręceniu przez ojca wody lub gazu, wstawaniu w nocy bez potrzeby i hałasowaniu. Miewa też napady agresji, zdarza się, że nie poznaje domowników. W ocenie wnioskodawczyni nie może pozostać sam w domu.
W trakcie wywiadu środowiskowego opisano zakres czynności sprawowanych nad osobą niepełnosprawną. Jak wyjaśniła wnioskodawczyni, po porannej toalecie przygotowuje śniadanie i podaje leki. Posiłki muszą być przygotowane wedle specjalnej diety. Po wykonaniu czynności domowych, takich jak pranie i sprzątanie, przygotowuje obiad. Zajmuje się też organizowaniem wizyt lekarskich, które odbywają się kilka razy w miesiącu (u kardiologa, diabetologa, hematologa, psychiatry), załatwianiem spraw urzędowych, uczestniczeniem w wizytach lekarskich, towarzyszeniem w trakcie spacerów. Opiekę nad ojcem wnioskodawczyni sprawuje od 2,5 roku, a ponadto opiekuje się też niepełnosprawną matką.
Wnioskodawczyni oświadczyła, że zrezygnowała z pracy zarobkowej w maju 2020 r. z powodu konieczności opiekowania się rodzicami. Podała również, że nie byłaby w stanie aktualnie podjąć zatrudnienia z uwagi na zakres sprawowanej opieki, lecz gdyby nie konieczność sprawowania tej opieki, podjęłaby pracę zarobkową jako pracownik ochrony. Z przedstawionych przez wnioskodawczynię świadectw pracy wynika, że była zatrudniona od marca do lipca 1991 r. (jako salowa), od lutego do kwietnia 1999 r. (na pół etatu jako sprzedawca). Z innych przedstawionych przez stronę dokumentów wynika, że od listopada 2010 r. do końca października 2012 r., a następnie od września 2013 r. do końca maja 2014 r. wykonywała usługi na podstawie umowy zlecenia. Ostatecznie pracowała zarobkowo do dnia 31 maja 2014 r. i od tego czasu jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku.
W świetle tego, zdaniem Kolegium, w rozważanym wypadku rezygnacja przez wnioskodawczynię z zatrudnienia nie była związana z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Zatrudnienie ustało bowiem w maju 2014 r., natomiast znaczny stopień niepełnosprawności ojca datuje się na lipiec 2022 r., co oznacza, że pomiędzy datą zakończenia pracy zarobkowej a datą, od której ojciec został uznany za niepełnosprawnego w stopniu znacznym, upłynął okres 8 lat. Ponadto, w trakcie wywiadu środowiskowego wnioskodawczyni podała, że z pracy zarobkowej zrezygnowała w maju 2020 r. z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad rodzicami. O ile można zgodzić się z twierdzeniem, że w maju w 2020 r. wnioskodawczyni musiała zająć się matką - ta bowiem doznała w tym czasie udaru, w wyniku którego cierpi na lewostronny niedowład, to brak podstaw do stwierdzenia, że w maju 2020 r. skarżąca zrezygnowała z pracy zarobkowej. Pracę zarobkową zakończyła bowiem z dniem 31 maja 2014 r., czyli 6 lat wcześniej.
Co więcej, po zarejestrowaniu w Urzędzie Pracy, na przestrzeni lat 2014 - 2022, stronie wielokrotnie przedstawiano propozycje pracy, jednak z żadnej z nich nie skorzystała. Nie wykazano także, aby w tym czasie starała się o podniesienie swych kwalifikacji lub poszukiwała zatrudnienia we własnym zakresie. Wnioskodawczyni wprawdzie oświadczyła, że gdyby nie konieczność sprawowania opieki, podjęłaby pracę jako pracownik ochrony, jednak deklaracji tej trudno dać wiarę, gdyż w latach 2014 - 2020 wnioskodawczyni nie podjęła żadnych kroków, by zamiar ten zrealizować.
W tej sytuacji brak jest podstaw do stwierdzenia, że aktualnie wnioskodawczyni podjęłaby pracę zarobkową, a jedynie opieka sprawowana nad ojcem stanowi przeszkodę dla realizacji tego zamiaru.
Kolegium zwróciło też uwagę, że w rodzinie są też inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego ojca. Poza wnioskodawczynią ma on bowiem 3 córki, choć zgodnie z oświadczeniem strony nie mają one możliwości opiekowania się rodzicami ze względu na własne obowiązki zawodowe. Jedna z sióstr czasem zostaje z rodzicami, gdy wnioskodawczyni musi załatwić swoje sprawy, jednak druga utrzymuje jedynie sporadyczny, telefoniczny kontakt z rodziną. Okoliczności te jednak - zdaniem organu II instancji - nie świadczą o tym, że to wnioskodawczyni jest jedyną osobą będącą w stanie zapewnić ojcu opiekę. Z prawnego i moralnego punktu widzenia obowiązek zapewnienia właściwej opieki ciąży bowiem na wszystkich dzieciach osoby niepełnosprawnej. Zapewnienie pomocy i opieki rodzicowi należy rozumieć zarówno jako podejmowanie osobistych starań na rzecz rodzica, jak i zorganizowanie stosownej opieki rodzicowi poprzez skorzystanie ze wsparcia instytucjonalnego (przykładowo usługi opiekuńcze) lub zatrudnienie opiekuna.
Z obowiązku alimentacyjnego względem rodzica w żadnym wypadku nie zwalniają okoliczności takie jak zamieszkiwanie w innej miejscowości, obowiązki względem własnej rodziny, obowiązki zawodowe, czy też osobiste przekonanie o niemożności zadośćuczynienia temu obowiązkowi.
Skoro więc w niniejszej sprawie niepełnosprawny ma kilkoro dzieci, z całą pewnością istnieje możliwość takiego podziału obowiązków opiekuńczych (włączając w to udział w finansowaniu opieki), by nie zachodziła konieczność całkowitej rezygnacji z pracy zarobkowej przez żadne z nich.
Z tych względów Kolegium uznało, że organ I instancji zasadnie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż jest ono rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. W rozpatrywanej sprawie Kolegium zaś stwierdziło bezspornie brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny a rezygnacją z pracy zarobkowej i jej niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Wobec tego strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Ponadto skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodu z decyzji Prezydenta Miasta Gdyni z 1 lutego 2023 r. oraz dokumentów zgromadzonych w aktach postępowania przeprowadzonego przed organami obu instancji.
W uzasadnieniu skarżąca stwierdziła, że po ogłoszeniu powołanego wyżej wyroku Trybunału, obowiązkiem organu I instancji i Samorządowego Kolegium Odwoławczego było rozpatrzenie wniosku strony skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o treść normy zawartej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z pominięciem zastrzeżenia z art. 17 ust. 1b tej ustawy, dotyczącego okresu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, czego organy administracji nie uczyniły, naruszając tym samym przepisy prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko i zaznaczając, że odmowa ustalenia przedmiotowego prawa uzasadniona była niespełnieniem przez skarżącą wymogu wskazanego w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a nie zastosowaniem przez Kolegium normy art. 17 ust. 1b tej ustawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu z normami prawnymi - proceduralnymi i materialnymi - przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania zaskarżonego aktu i na podstawie ustalonego przez organy stanu faktycznego. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych rozstrzygnięć administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd - jak stanowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną podstawą prawną, z wyjątkiem skarg na pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego wydaną w indywidualnej sprawie, opinię zabezpieczającą i odmowę wydania opinii zabezpieczającej.
Uwzględnienie skargi, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia przez organ przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów postępowania dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Jeżeli natomiast sąd nie dopatrzy się wskazanych naruszeń prawa, oddala skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.
W wyniku przeprowadzonej kontroli legalności zaskarżonej decyzji Sąd nie stwierdził naruszeń zarówno prawa materialnego jak i procesowego, które uzasadniałyby wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Z tego powodu Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 323.), dalej jako "u.ś.r.", a w szczególności art. 17 u.ś.r., w którym szczegółowo określono wymogi, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. I tak, zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przy czym należy wskazać, że przepis ten został poddany kontroli konstytucyjnej, w konsekwencji której Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 uznał, że przepis ten jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
W złożonej skardze strona zarzuca naruszenie tej regulacji, poprzez nieuwzględnienie, że przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunom osób, których niepełnosprawność powstała po ukończeniu wieku wskazanego art. 17 ust.1b należy rozpatrywać bez przesłanki wieku. Zdaniem Sądu zarzut ten jest niezasadny, gdyż przepis ten de facto nie był podstawą prawną wydania decyzji odmownej.
Wprawdzie organ I instancji w uzasadnieniu decyzji przywołał ten przepis w kontekście faktu, iż znaczny stopień niepełnosprawności ojca istnieje od 12 lipca 2022 r., a więc wystąpił po ukończeniu 25 roku życia, zaś mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie wprowadzono odpowiednich regulacji prawnych umożliwiających przyznanie wnioskodawczyni przedmiotowego świadczenia, to jednocześnie poddał ocenie też inne przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Co więcej, w zaskarżonej decyzji Kolegium wyeliminowano tę przesłankę odmowy przyznania świadczenia wskazując, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, tj. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
W konsekwencji Kolegium rozważyło możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia z pominięciem ww. kryterium, lecz przy konieczności zbadania innych przesłanek wynikających z art. 17 u.ś.r. Zasadniczym więc powodem, dla którego świadczenie pielęgnacyjne nie zostało wnioskodawczyni przyznane był brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem, a to oznacza, że podnoszony w skardze zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezasadny.
W skardze strona nie kwestionuje oceny organów w zakresie owego związku przyczynowo - skutkowego, jednakże, jak wskazuje art. 134 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, wobec czego należało dokonać kontroli zaskarżonych decyzji niezależnie od powołanego zarzutu. W tym zaś zakresie Sąd również nie dopatrzył się naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uchylenia decyzji.
Jak już wyjaśniono, obowiązkiem organów w niniejszej sprawie było rozważenie możliwości przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, z pominięciem kryterium wieku, w jakim powstała niepełnosprawność ojca, poprzez analizę spełnienia innych przesłanek ustalonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Z powołanego unormowania art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika natomiast, że zasadniczym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, aby opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem częściowe zrekompensowanie opiekunowi osoby niepełnosprawnej strat finansowych związanych z niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z pracy, spowodowaną koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Należy jednak podkreślić, że wskazane świadczenie nie jest przyznawane jedynie za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za związany z tą opieką rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia. Dlatego też z okoliczności sprawy musi wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Opieka ta nie może być zatem fikcyjna i stanowić rozwiązania problemu ze znalezieniem zatrudnienia bądź z problemem braku środków do życia spowodowanym brakiem chęci podjęcia zatrudnienia (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 22 sierpnia 2012 r., sygn. akt II SA/Ol 413/12, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Świadczenie nie może być bowiem traktowane jako zastępcze źródło dochodu.
W orzecznictwie też wskazuje się, że osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną. Nie można bowiem a priori wykluczyć, że u osoby biernej zawodowo nie dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, która uzasadniałaby twierdzenie, że od określonej daty pojawiły się inne (niż występujące wcześniej) przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej. Dlatego też ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym osoba ubiegająca się o świadczenie występuje o jego przyznanie.
Mając powyższe na uwadze, w toku kontrolowanego postępowania administracyjnego ustalono, że ojciec strony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 24 sierpnia 2022 r., wydanym na stałe. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 12 lipca 2022 r. W orzeczeniu tym wskazano na konieczność stałej i długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności legitymuje się także matka wnioskodawczyni, żona osoby podlegającej opiece, wobec czego mamy do czynienia z sytuacją, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym w dacie wszczęcia postępowania i orzekania przez organy. Skoro bowiem małżonek osoby podlegającej opiece również jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co zostało wykazane stosownym orzeczeniem, małżeństwo nie jest przesłanką negatywną do przyznania świadczenia innej osobie sprawującej taką opiekę, mieszczącej się w katalogu określonym w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 ustawy i otwiera drogę do ubiegania się o takie świadczenie, np. dziecku osoby niepełnosprawnej.
Odnośnie zaś wnioskodawczyni ustalono, że ma ona 51 lat i pracowała zawodowo z przerwami w okresie od 1991 r. do 2014 r. Ostatnie zatrudnienie, co zostało potwierdzone zaświadczeniem z dnia 10 czerwca 2014 r. wydanym przez firmę L., miało miejsce w okresie od 10 marca 2014 r. do 31 maja 2014 r. Wprawdzie podczas wywiadu środowiskowego w dniu 16 stycznia 2023 r. wnioskodawczyni oświadczyła, że z pracy zarobkowej zrezygnowała w maju 2020 r., lecz oświadczenie to nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym, tj. wskazanym zaświadczeniu, kwestionariuszu dotyczącym okresów składkowych i nieskładkowych sporządzonym przez stronę w dniu 10 stycznia 2023 r., decyzji Powiatowego Urzędu Pracy w Gdyni z dnia 30 czerwca 2014 r., w której uznano wnioskodawczynię za bezrobotną od dnia 30 czerwca 2014 r. bez prawa do zasiłku oraz zaświadczeniu ww. Urzędu z dnia 14 grudnia 2022 r., że wnioskodawczyni nadal jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku od dnia 30 czerwca 2014 r. Na podstawie tej dokumentacji należało przyjąć, jak słusznie uczyniły to organy, że strona zrezygnowała z zatrudnienia nie w roku 2020 r., lecz w 2014. Z kolei opiekę nad ojcem podjęła – jak sama wskazała – od maja 2020 r.
Z tych względów, zasadnie w ocenie Sądu organy przyjęły, że brak jest związku przyczynowo skutkowego między rezygnacją przez skarżącą z pracy a sprawowaniem przez nią opieki nad ojcem. O ile bowiem można zgodzić się, że z materiału dowodowego wynika, iż w maju 2020 r. strona podjęła opiekę nad matką, która doznała udaru, to jednak brak jest podstaw do twierdzenia, że okoliczność ta świadczy o istnieniu związku przyczynowo - skutkowym między opieką sprawowaną nad ojcem a rezygnacją z pracy przez stronę. Podkreślić trzeba, że przedmiotowy wniosek dotyczy opieki nad ojcem, nie nad matką, więc wskazana okoliczność (udar matki i podjęcie się opieki nad nią) pozostaje irrelewantna dla spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem.
Co więcej, nawet przyjęcie, że również w roku 2020 skarżąca rozpoczęła opiekę nad ojcem nie pozwala na pozytywną ocenę przesłanki związku przyczynowo - skutkowego, gdyż niewątpliwie w tym czasie wnioskodawczyni od wielu już lat pozostawała bierna zawodowo, nie mogła zatem "zrezygnować" z zatrudnienia, tj. zakończyć trwającego stosunku pracy lub innego związanego z pracą zarobkową.
Jednakże, jak już wskazano, brak aktywności zawodowej wnioskodawcy przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie przekreśla możliwości jego przyznania, gdyż konieczna jest jeszcze ocena aktualnej gotowości strony do podjęcia zatrudnienia i tego, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia ma związek ze sprawowaną opieką, czy też wynika z innych przyczyn, leżących po stronie samej wnioskodawczyni. W rozważanym wypadku mamy do czynienia z drugą z sytuacji, bowiem z okoliczności sprawy wynika, że wnioskodawczyni nie podejmuje pracy ze względu na wybór własny i brak chęci do podjęcia takiego zatrudnienia.
Jak już ustalono, strona zakończyła zatrudnienie w maju 2014 r. i od 30 czerwca 2014 r. jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Przez ten okres, jak wynika z informacji z danych Aplikacji Centralnej Rynku Pracy załączonej do akt, do strony były wielokrotnie kierowane oferty pracy, w tym pracy jako portier w szkole oraz pracownik ochrony. Żadnej z tych prac skarżąca nie podjęła, co poddaje w uzasadnioną wątpliwość jej oświadczenie o gotowości do pracy jako pracownik ochrony, gdyby nie opieka nad ojcem. Pierwsza z takich ofert – pracownik ochrony – została zaproponowana w roku 2015, a więc na długo przed podjęciem się opieki nad ojcem. Przez cały okres zarejestrowania w Urzędzie jako osoba bezrobotna skarżąca nie podejmowała też działań mających na celu podniesienie kwalifikacji zawodowych, które ułatwiłyby jej powrót na rynek pracy.
Oceniając zatem kwestię aktualnego niepodejmowania pracy przez stronę należało stwierdzić, że przeszkodą do podjęcia przez wnioskodawczynię zatrudnienia nie jest fakt sprawowania przez nią stałej, całodobowej opieki nad niepełnosprawnym ojcem, lecz brak chęci do podjęcia zatrudnienia, który to stan utrzymuje się nieprzerwanie od 2014 r. Wniosku tego nie podważa złożone przez stronę oświadczenie, gdyż musi ono zostać poddane ocenie w kontekście zebranych dowodów i wszystkich okoliczności sprawy, te zaś wskazują na bierną postawę zawodową strony. Oświadczenie to jest zatem gołosłowne i niewystarczające dla stwierdzenia związku przyczynowo - skutkowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Przypomnieć bowiem należy, że celem pomocy społecznej nie jest proste rozdawnictwo świadczeń, ale wspieranie osób w wysiłkach zmierzających do pokonania trudnej sytuacji życiowej. Pomoc przyznawana na gruncie ustawy o pomocy społecznej - bez względu na jej rodzaj – co do zasady ma charakter jedynie przejściowy, czasowy i zakłada wykształcenie odpowiednich postaw u osób z niej korzystających w celu pokonania życiowych trudności. Nie ma ona w żadnym wypadku zamieniać się w stałe i jedyne źródło utrzymania dla osób o nią występujących, niezależnie od ich sytuacji życiowej. W związku z tym uzasadnione jest stwierdzenie, że bierna postawa podmiotów objętych pomocą społeczną może spowodować odmowę przyznania świadczenia bądź wstrzymanie wypłaty świadczenia (por. wyroki NSA: z 29 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 1055/16; z 13 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 331/16, dostępne w CBOSA).
Wobec tego, zdaniem Sądu, orzekające w sprawie organy prawidłowo oceniły kwestię aktualnej gotowości wnioskodawczyni do podjęcia zatrudnienia i stwierdziły, że nawet w przypadku braku sprawowania opieki nad ojcem, strona takiego zatrudnienia by nie podjęła. Taka sytuacja nie spełnia zaś przesłanki związku przyczynowo - skutkowego między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką sprawowaną nad osobą niepełnosprawną.
Z tego też względu nie ma decydującego znaczenia w tej sprawie zakres sprawowanej przez stronę opieki. Nawet bowiem przyjmując, iż zakres opieki nad ojcem skarżącej jest obecnie na tyle duży, iż uzasadniałby przyznanie jej świadczenia, to i tak brak faktycznej gotowości wnioskodawczyni do podjęcia zatrudnienia powoduje, iż skarżąca nie spełnia podstawowej przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia, jaką jest istnienie związku przyczynowo - skutkowego między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką sprawowaną nad osobą niepełnosprawną.
Na marginesie wskazać też trzeba, że nie ma racji Kolegium twierdząc, że przy ocenie związku przyczynowo - skutkowego istotne znaczenie ma fakt, iż wnioskodawczyni ma rodzeństwo, które również jest zobowiązane do alimentacji wobec ojca i które mogłoby zaangażować się w sprawowaną opiekę – osobiście lub przez partycypację w kosztach zatrudnienia profesjonalnej opieki. Odnosząc się do tej kwestii Sąd stoi na stanowisku, że wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną, nie daje podstawy do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która w sposób niejako zinstytucjonalizowany się jej podjęła, rezygnując bądź nie podejmując z tego powodu aktywności zawodowej i ubiegając się o świadczenie z tego tytułu (zob. wyroki NSA: z 23 listopada 2021 r., sygn. akt OSK 786/21; z 28 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21, dostępne w CBOSA).
Należy zauważyć, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku, gdy jest kilka osób zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Tym samym, jeżeli jest kilka podmiotów zobowiązanych alimentacyjnie w jednakowym stopniu, to można przyznać świadczenie jednemu z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Skarżąca miała więc prawo wyboru, czy podejmie zatrudnienie i będzie dzieliła się obowiązkiem alimentacyjnym względem ojca z pozostałym rodzeństwem, czy też będzie czyniła osobiste starania poprzez osobistą opiekę. Organy administracyjne nie mogą decydować za stronę w jaki sposób będzie wywiązywała się ona z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Niemniej jednak, mimo błędnej argumentacji w tym zakresie, wada ta nie miała istotnego wpływu na wynik sprawy i nie mogła stanowić podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji.
Mając to wszystko na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że orzekające w tej sprawie organy dokonały prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zasadnie bowiem przyjęły, że w okolicznościach sprawy brak było związku przyczynowo - skutkowego między rezygnacją przez stronę z zatrudnienia a opieką sprawowaną nad ojcem, gdyż między tymi zdarzeniami istnieje odstęp kilku lat, podczas których wnioskodawczyni nie przejawiała jakiejkolwiek chęci podjęcia pracy i z materiału dowodowego nie wynika, aby pracę tę podjęła gdyby nie opieka nad ojcem. Wnioski te zostały poczynione na skutek prawidłowo przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego, w toku którego zebrano wyczerpujący materiał dowodowy i poddano go ocenie, która nie narusza granic swobody wynikających z art. 80 k.p.a. Wobec tego wydane decyzje nie naruszają zarówno prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r., jak i przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako niezasadną.