Uzasadnienie
Burmistrz T. decyzją z dnia 7 marca 2023 r., działając m.in. na podstawie art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie: Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej u.ś.r., uznał, że kwota wypłacona obecnie skarżącej – E.L., w okresie od 10 listopada 2022 r. do 4 lutego 2023 r. w łącznej wysokości 6.411,40 zł - jest nienależnie pobranym świadczeniem pielęgnacyjnym. Jednocześnie organ I instancji zobowiązał skarżącą do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w terminie 30 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna.
W uzasadnieniu organ I instancji wskazał m.in., że z dokonanych ustaleń wynika, iż skarżąca przez okres pobierania świadczenia pielęgnacyjnego nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie powiadomiła organu o fakcie przebywania swojego ojca (na którego opiekę przyznane zostało świadczenie) w placówce zapewniającej całodobową opiekę.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że w okresie od 10 listopada 2022 r. do 4 lutego 2023 r. sprawowała opiekę nad swoim ojcem pomimo jego pobytu w prywatnym [...] w J. Wskazała, że była zawsze przez całą dobę w kontakcie za pomocą środków elektronicznych (tel. komórkowy, facebook, mail) oraz prawie codziennie odwiedzała ojca. Zdaniem skarżącej nie jest wymagane aby nieprzerwanie przebywała w tym samym miejscu co ojciec, nad którym sprawuje opiekę.
Rozpoznając to odwołanie, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu przypomniano na wstępie, że organ I instancji decyzją z dnia 9 lutego 2021 r. przyznał skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Dalej przytoczono, że w sprawie bezspornie zostało ustalone, iż ojciec skarżącej przebywał w [...] w J. w okresie od 10 listopada 2022 r. do 4 lutego 2023 r., a [...] to zapewniało całodobową opiekę. Powołując się na wynikającą z przepisów u.ś.r. istotę świadczenia pielęgnacyjnego stwierdzono, że ustalone w sprawie okoliczności świadczą o tym, iż skarżąca w okresie od 10 listopada 2022 r. do 4 lutego 2023 r. nie sprawowała bezpośredniej opieki nad ojcem gdyż ten przebywał w [...] w J., będącym zgodnie z art. 67 ustawy o pomocy społecznej placówką zapewniającą całodobową opiekę.
W tej sytuacji nie budzi wątpliwości organu, że pobrane za ten okres świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
W skardze na powyższą decyzję skarżąca nie zgodziła się z jej rozstrzygnięciem. Podkreśliła, że oba organy nieprawidłowo interpretują przepisy prawa na niekorzyść jej rodziny pozostającej nieprzerwanie w niedostatku na pograniczu minimum biologicznego. Wskazała, iż Ośrodek Pomocy Społecznej w T. miał wiedzę o ich wegetacji oraz że brakuje im środków właściwe na wszystkie podstawowe skromne potrzeby życiowe. Zarzuciła ponadto, że organy znając jej sytuację nie skorzystały z możliwości umorzenia tylko dalej naliczają odsetki. W jej ocenie ustawodawca w stanie wyższej konieczności, mając na uwadze wyjątkowe niepodważalne fakty, dał możliwość instytucjom do podejmowania decyzji umarzającej. Skarżąca wniosła o "oddalenie" decyzji obu instancji.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie albowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji, są zgodne z prawem.
Ustalony w sprawie stan faktyczny jest niesporny. Niesporne jest w szczególności to, że skarżącej przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Niesporne jest również to, że w okresie od 10 listopada 2022 r. do 4 lutego 2023 r. ojciec skarżącej przebywał w [...] w J., a [...] to zapewniało mu całodobową opiekę w zakresie, o którym mowa w art. 68 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (obecnie: Dz. U. z 2023 r., poz. 901). Istotą sporu jest natomiast rozstrzygnięcie, czy świadczenie pielęgnacyjne wypłacone skarżącej za okres, w którym jej ojciec przebywał w tej placówce, jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.
W pierwszej kolejności przypomnieć zatem przyjdzie, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje uprawnionym osobom jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, zgodnie z którym powołany wyżej przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki.
Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być rozumiana jako opieka całodobowa. Niemniej, dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotny jest jej charakter, niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby jej wymagającej, które z uwagi na swą intensywność wykluczają podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmuszają go do rezygnacji z niego). Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, iż w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym.
Stała opieka powinna być rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy, o ile oczywiście istnieje prawdopodobieństwo takiej potrzeby (por. m.in.: wyrok NSA z 23 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 786/21; wyroki WSA w Olsztynie z 3 marca 2022 r., sygn. akt II SA/Ol 128/22 i WSA w Gliwicach z 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 497/21).
Mając na uwadze tak rozumiany zakres opieki, stanowiący jeden z koniecznych warunków do uzyskania (jak i pobierania) świadczenia pielęgnacyjnego, podzielić przyjdzie stanowisko organów orzekających w niniejszej sprawie, że w okresie od 10 listopada 2022 r. do 4 lutego 2023 r. skarżąca nie sprawowała bezpośredniej opieki nad ojcem, gdyż przebywał on w placówce zapewniającej całodobową opiekę. Ojciec skarżącej nie znajdował się w tym okresie pod opieką skarżącej. Nie było też potrzeby dyspozycyjnego pozostawania przez skarżącą w gotowości niesienia ojcu pomocy. Za sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie można uznać kontaktów za pomocą środków elektronicznych, jak i odwiedzin w [...]. Nie jest możliwe pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy opiekun nie sprawuje bezpośredniej opieki nad osobą tego wymagającą, albowiem warunkiem pobierania tego świadczenia jest konieczność wykonywania czynności opiekuńczych osobiście.
W tej sytuacji prawidłowo organy uznały, że zaszły okoliczności, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a w konsekwencji, że skarżąca na podstawie art. 30 ust. 1 tej ustawy jest zobowiązana do zwrotu świadczenia pobranego za okres, w którym jej ojciec przebywał w placówce świadczącej na jego rzecz całodobową opiekę.
Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że kontrolowane decyzje nie naruszają obowiązujących przepisów prawa, co skutkować musiało oddaleniem skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 z późn. zm.).
Odnosząc się na koniec do tych twierdzeń skarżącej, które dotyczą trudnej sytuacji materialnej jej rodziny, jak i do zarzutu, że organy znając tę sytuację nie skorzystały z możliwości umorzenia należności, to wskazać przyjdzie, że tego rodzaju rozstrzygnięcie wykracza poza granice postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją. Zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z przepisu tego wynika, że sprawa o zastosowanie ulg, o których w nim mowa może zostać wszczęta dopiero po ustaleniu wysokości nienależnie pobranych świadczeń w drodze decyzji.
Zatem dopiero taka decyzja otwiera drogę do wszczęcia postępowania w przedmiocie m.in. umorzenia orzeczonych kwot nienależnie pobranych świadczeń. Oznacza to, że obecnie nie ma przeszkód, aby skarżąca zwróciła się do organu o umorzenie należności, zaś obowiązkiem organu będzie wówczas przeprowadzenie postępowania mającego na celu ustalenie przesłanek do zastosowania takiej ulgi. Rozstrzygnięcie w tej kwestii, jakkolwiek mające charakter uznaniowy, podlegać będzie kontroli instancyjnej i sądowoadministracyjnej w odrębnym postępowaniu.
Dodać jeszcze wypadnie, że powołane orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl