Uzasadnienie
Prezydent Miasta R. (dalej: "organ I instancji"), decyzją z dnia 5 kwietnia 2022 r. nr [...], w oparciu o art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615) - dalej w skrócie: "u.ś.r.", uznał, że kwoty wypłacone T.C. (dalej: "strona lub "skarżący") w okresie od dnia 1 grudnia 2020 r. do dnia 31 grudnia 2021 r. w łącznej wysokości 2805,92 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi w postaci zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności i zażądał ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.
W uzasadnieniu decyzji organ I instancji przywołał regulację art. 30 u.ś.r. dotyczącą świadczeń nienależnie pobranych oraz art.11 i art.107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. Dz. U. z 2021 roku, poz. 735 ze zm.) – dalej: "k.p.a." Organ wskazał, że na podstawie decyzji ostatecznej nr [...] z dnia 13 grudnia 2018 r. ustalono stronie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności w kwocie 184,42 zł miesięcznie od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. i w kwocie 215,84 zł miesięcznie od 1 listopada 2019 r. na stałe.
W trakcie postępowania organ I instancji ustalił, że strona przebywa w Zakładzie Karnym w R. od dnia [...] r. a koniec kary przypada na dzień [...] r.
W dniu 26 stycznia 2022 r. decyzją nr [...] organ I instancji uchylił decyzję nr [...] z dnia 13 grudnia 2018 r. przyznająca stronie zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności w okresie od 1 listopada 2018 roku na stałe, z uwagi na to iż została umieszczona w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie tj. zakładzie karnym. Z uwagi na powyższe organ I instancji przyjął, iż w związku z faktem, że strona przebywa w zakładzie karnym od [...] r. nie przysługuje stronie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Stanowisko w sprawie organ I instancji wywiódł z treści art. 16 ust. 5 u.ś.r., zgodnie z którym zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie umieszczonej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie (oznacza to dom pomocy społecznej, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, schronisko dla nieletnich, zakład poprawczy, areszt śledczy, zakład karny, szkołę wojskową lub inną szkołę, jeżeli instytucje te zapewniają nieodpłatnie pełne utrzymanie zgodnie z art. 3 pkt 7 cytowanej ustawy).
Organ uznał, że ze względu na pobyt w zakładzie karnym strona utraciła prawo do zasiłku pielęgnacyjnego począwszy od 1 grudnia 2020 r. Tym samym zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. organ uznał te świadczenia za nienależnie pobrane, bowiem wypłacono je mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do nich otrzymywania. Organ I instancji zaznaczył, że strona została pouczona o treści art. 25 ust.1 u.ś.r. ale pomimo pouczenia nie dopełniła obowiązku poinformowania organu o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych.
Z uwagi na powyższe organ uznał świadczenia rodzinne wypłacone stronie w okresie od 1 grudnia 2020 r. do 31 grudnia 2021 r. w łącznej kwocie 2 805.92 zł w postaci zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności w kwocie 215,84 miesięcznie za nienależnie pobrane.
Od powyższej decyzji strona złożyła odwołanie. Podkreśliła, że jest osobą osadzoną w zakładzie karnym. Zwrócił się o wstrzymanie naliczania odsetek i zobowiązał się do spłaty nienależnie pobranych świadczeń po odbyciu kary.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium" lub "organ odwoławczy"), po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia 1 czerwca 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/1260/2022/6376, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium opisało przebieg postępowania przed organem I instancji, przytoczyło stan faktyczny sprawy. Organ odwoławczy zacytował także brzmienie art. 30 u.ś.r. Dokonując oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego Kolegium stwierdziło, że w przedmiotowej sprawie zaistniała przesłanka świadczeń nienależnie pobranych określona w art. 30 ust.2 pkt. 1 u.ś.r. ponieważ świadczenie pielęgnacyjne zostało wypłacone w okresie od 01.12.2020 r. do 31.12.2021 r. pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do niego w tym okresie. Strona od [...] r. przebywa w Zakładzie Karnym. Tym samym w ocenie Kolegium zaskarżona decyzja jest więc merytorycznie poprawna i zasługuje na jej utrzymanie w mocy.
W skardze na powyższą decyzję skarżący podniósł te same argumenty, które zawarł w odwołaniu od decyzji organu i instancji.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję, postanowienie lub inny akt administracyjny wyłącznie z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania kwestionowanego aktu.
Sąd orzekając w sprawie, nie kieruje się zasadami słuszności, czy też celowości i nie ocenia kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Przede wszystkim zaś Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, powołaną podstawą prawną, bądź poprawnością przytoczonej w skardze argumentacji (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) – dalej: "p.p.s.a.".
Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności decyzji administracyjnej. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach.
Zgodnie z dyspozycją art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., sąd uchyla decyzję lub postanowienie, jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ewentualnie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia, jeżeli zachodzą przyczyny określone we właściwych przepisach. Tak więc stwierdzenie istnienia którejkolwiek z powyższych przesłanek skutkuje wyeliminowaniem zaskarżonej decyzji lub postanowienia z obrotu prawnego. Akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z prawem, jeżeli jest zgodny z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego.
Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia i poprzedzającego rozstrzygnięcia organu I instancji, Sąd doszedł do przekonania, że były one zgodne z prawem i powinny pozostać w obiegu prawnym.
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Podstawą faktyczną uznania w niniejszej sprawie pobranego przez Skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane była okoliczność niepoinformowania niezwłocznie organu I instancji przez skarżącego o przebywaniu w areszcie śledczym a potem w zakładzie karnym.
Jak wynika z treści art. 30 u.ś.r.
"1. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.
- 2. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:
- 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;
1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c;
- 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;
- 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;
- 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;
- 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję."
Zgodnie z art. 16 ust. 5 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie umieszczonej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie. Przepis ten należy uzupełnić o definicję legalną instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie pod którą rozumiemy "dom pomocy społecznej, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, schronisko dla nieletnich, zakład poprawczy, areszt śledczy, zakład karny, szkołę wojskową lub inną szkołę, jeżeli instytucje te zapewniają nieodpłatnie pełne utrzymanie;" (art. 3 pkt 7 uś.r.).
Ustalone w niniejszej sprawie istotne elementy stanu faktycznego nie są sporne i nie są podważane przez skarżącego.
Istota sporu w kontrolowanej przez Sąd sprawie sprowadza się natomiast do kwestii, czy w tak ustalonych okolicznościach wypłacony skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny za okres od 01.12.2020 r. do 31.12.2021 r. był świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu cyt. wyżej art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W orzecznictwie utrwalił się pogląd - który Sąd w niniejszym składzie podziela - w myśl którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.
Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. np. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., I OSK 1392/21; por. też wyroki WSA: z 28 października 2021 r., II SA/Gl 764/21; z 15 lipca 2022 r., II SA/Gl 281/22; dostępne w CBOSA).
W okolicznościach niniejszej sprawy jest poza sporem, że skarżący został pouczony o konieczności poinformowania organu o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia rodzinnego. Pouczenie takie znalazło się w formularzu wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, który skarżący osobiście wypełniał i podpisał. W treści pouczenia znajdującego się w tym wniosku znajduje się akapit dotyczący sytuacji kiedy zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje. Obejmuje on również sytuacje pobytu w areszcie śledczym i zakładzie karnym. Ponadto pouczenie o treści art. 25 ust.1 u.ś.r. znalazło się w decyzji organu I instancji w decyzji nr [...] z dnia 13 grudnia 2018 r. przyznającej stronie zasiłek pielęgnacyjny na stałe. Trudno uznać w tej sytuacji, że skarżący nie był pouczony o obowiązku informowania organu o sytuacji, w której takie prawo mu nie przysługiwało.
W konsekwencji prowadzi to do wniosku, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez skarżącego w okresie od 01.12.2020 r. do 31.12.2021 r. nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych co oznacza, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji były zgodne z prawem.
Z uwagi na powyższe Sąd uznał, że skarga nie jest uzasadniona i na podstawie art. 151 p.p.s.a. ją oddalił.