Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicachz 5 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1203/22

Uzasadnienie

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 9 czerwca 2022 r. nr SKO IV 424/284/2022, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania M. W. (dalej – Skarżący, Zobowiązany), utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta U. (dalej – organ I instancji) z dnia 8 lutego 2022 r. nr [...], którą:

1. 1) uznał świadczenie wychowawcze na dziecko F.W. za okres od 1 czerwca 2017 r. do 30 września 2017 r. w łącznej kwocie 2.000 zł, za świadczenie nienależnie pobrane;
2. 2) ustalił obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w kwocie 2.000 zł łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie;
3. 3) stwierdził, że terminem zwrotu powyższej kwoty jest dzień, w którym decyzja stanie się ostateczna;
4. 4) stwierdził, że odsetki naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń wychowawczych do dnia spłaty.

Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Burmistrz Miasta U. decyzją z dnia 31 sierpnia 2016 r. nr [...], po rozpoznaniu wniosku Skarżącego, przyznał mu świadczenie wychowawcze na dziecko F.W. w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r.

Następnie organ I instancji decyzją z dnia 21 lutego 2018 r. nr [...] uznał, że Skarżący pobrał nienależnie świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko F. W. za okres od 1 czerwca 2017 do 30 września 2017 r. w kwocie 2.000 zł. W uzasadnieniu wskazano, że małżonka Skarżącego od 1 kwietnia 2017 r. podjęła zatrudnienie w Miejskim Domu Spokojnej Starości co wpłynęło na przekroczenie kryterium dochodowego warunkującego prawo do powyższego świadczenia od 1 czerwca 2017 r. Kolegium nie podzielając zarzutów odwołania decyzją z dnia 19 lipca 2018 r. nr SKO IV 424/1482/288/18 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.

W dalszej kolejności Strona wniosła skargę do WSA w Gliwicach, który wyrokiem z dnia 11 grudnia 2018 r. o sygn. akt IV SA/Gl 895/18 uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą. W motywach orzeczenia podniesiono, że organ może uznać dane świadczenie za nienależnie pobrane dopiero po tym, jak zostanie uchylona pierwotna decyzja przyznająca świadczenie wychowawcze na dane dziecka. W związku ze skargą kasacyjną Kolegium, NSA wyrokiem z dnia 15 czerwca 2020 r. o sygn. akt I OSK 2390/19 uchylił powyższy wyrok. W uzasadnieniu tego orzeczenia wyjaśniono, że tryb zaprezentowany w zaskarżonym wyroku dotyczy sytuacji, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności wskazujące, że przyznane świadczenie jest nienależnie pobrane.

Natomiast, jak podniósł NSA, w badanej sprawie okres, za który organ uznał pobrane świadczenie za nienależne, upłynął w całości przed wydaniem zaskarżonej decyzji, dlatego też organ nie był obowiązany do wydania w pierwszej kolejności decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia.

Sąd I instancji ponownie rozpoznając sprawę, wyrokiem z dnia 28 sierpnia 2020 r. o sygn. akt II SA/Gl 801/20 oddalił skargę Strony na decyzję Kolegium z dnia 19 lipca 2018 r. nr SKO IV 424/1482/288/18.

Skargę kasacyjną na orzeczenie WSA w Gliwicach tym razem wniosła Strona. NSA przychylając się do niej wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2021 r. o sygn. akt I OSK 2798/20 uchylił zaskarżony wyrok, a także decyzję Kolegium z dnia 19 lipca 2018 r. oraz decyzję ją poprzedzającą. Wydane rozstrzygnięcie Sąd kasacyjny uzasadnił tym, że przy wyliczaniu dochodu na członka rodziny organy nie uwzględniły aneksu z dnia [...]r. do umowy o pracę Skarżącego. Na jego mocy, jak zaznaczył NSA, doszło do obniżenia wynagrodzenia Strony. Dlatego wskazano na potrzebę ponownego przeanalizowania dochodu rodziny Skarżącego.

Organ I instancji wydając decyzję z dnia 13 lipca 2021 r. nr [...] uznał, że wspomniany aneks z dnia [...]r. nie może być traktowany jako utrata dochodu. Dlatego też nie zmienił dotychczasowego stanowiska uznając, że Skarżący w okresie od 1 czerwca 2017 r. do 30 września 2017 r. nienależnie pobrał świadczenie wychowawcze. Wskutek odwołania Kolegium decyzją z dnia 14 stycznia 2022 r. nr SKO IV 424/3295/886/2021 uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało mu sprawę do ponownego rozpatrzenia. W jej motywach wskazano na potrzebę przedstawienia rozważań dotyczących dochodów rodziny Skarżącego przy uwzględnieniu aneksu z dnia [...]r. i dokonanie oceny, czy doszło do przekroczenia kryterium dochodowego warunkującego prawo do świadczenia.

Decyzją z dnia 8 lutego 2022 r. Burmistrz po raz kolejny stwierdził, że Skarżący pobrał nienależnie świadczenie wychowawcze na dziecko F. W. za okres od 1 czerwca 2017 r. do 30 września 2017 r. W uzasadnieniu przedstawiono stan prawny i faktyczny sprawy. Wyjaśniono następnie, że w poprzedniej decyzji błędnie wyliczono dochód na jednego członka rodziny na kwotę 887,74 zł, co umotywowano nieuwzględnieniem dochodu uzyskanego przez Skarżącego z tytułu najmu nieruchomości. Według organu I instancji, prawidłowa kwota dochodu na członka rodziny wynosi 1.220,43 zł. Stwierdził on w dalszej kolejności, że Strona w decyzji przyznającej świadczenie została pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Burmistrz wyraził także stanowisko, że zmniejszenie wymiaru czasu pracy nie może być traktowane jako utrata dochodu. W tym zakresie powołał się na orzecznictwo dotyczące tej kwestii na gruncie ustawy o świadczenia rodzinnych.

Dlatego też aneks z dnia [...]r. nie może wpłynąć na wysokość dochodu na członka rodziny. Niezależnie od tego zauważono, że nawet gdyby uwzględnić okoliczność obniżenia wysokości wynagrodzenia Skarżącego w związku z ograniczeniem wymiaru etatu, to i tak kryterium dochodowe zostałoby przekroczone, gdyż wyniosłoby 854,63 zł.

W odwołaniu z dnia 28 lutego 2022 r. Skarżący zanegował decyzję organu I instancji zarzucając jej naruszenie art. 6, art. 7, art. 8, art. 10, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., a także art. 2 pkt 19 lit. c, art. 5 ust. 3, art. 7 ust. 1, art. 48 ust. 2, art. 25 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (obecnie - t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1577 – dalej ustawa 500+) w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 924 – dalej ustawa zmieniająca).

Kolegium decyzją z dnia 9 czerwca 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy. Następnie organ odwoławczy podzielił ustalenia poczynione przez Burmistrza, z których wynika, że po weryfikacji dochodu rodziny okazało się, że kryterium dochodowe zostało przekroczone. Wskazał również, że nawet uwzględnione kwoty dochodu po obniżeniu wymiaru czasu pracy na podstawie aneksu z dnia [...]r. powoduje przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do pobierania świadczenia wychowawczego. Podkreślono, że wbrew obowiązkowi Strona nie poinformowała niezwłocznie organu I instancji o zmianie sytuacji rodzinnej, a winna była to uczynić już w kwietniu 2017 r., tj. w momencie podjęcia pracy przez E. W. W skardze z dnia 8 lipca 2022 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, Strona zarzuciła decyzji Kolegium:

1. 1) rażące naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 8 § 1 k.p.a. w związku z art. art. 6 k.p.a. poprzez naruszenie fundamentalnej zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa przy sprawowaniu władzy publicznej w kierunku obarczenia Skarżącego błędem i niedopatrzeniem organu I instancji przy pierwotnym rozpatrywaniu wniosku o świadczenie 500+, a tym samym naczelnej reguły zakazu obarczania strony i uczestników postępowania ujemnymi następstwami uchybień i błędów organu, a dodatkowo bezprawną zmianą podstawy faktycznej wszczęcia postępowania o uznanie świadczenia za nienależne, tj. ze zmiany w zarobkach mojej żony i przekroczenia progu ustawowego 800 zł na uzyskiwanie w dniu złożenia wniosku o 500+ dochodów z najmu lokali i przekroczenia progu 800 zł - po 4 latach procedowania w niniejszej sprawie;
2. 2) rażące naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 7 i art. 8 k.p.a. poprzez wydanie decyzji w terminie do wniesienia sprzeciwu od decyzji SKO z dnia 14 stycznia 2022 r. nr SKO IV 424/3295/886/2021, a którą to decyzję Skarżący odebrał w dniu 10 lutego 2022 r., czym naruszono jego uprawnienie do obrony swoich praw;
3. 3) rażące naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 10 k.p.a. w związku z art. 6, art. 7 i art. 8 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i niewezwanie Skarżącego do wypowiedzenia się o zebranym materiale dowodowym, czym naruszono jego prawo do czynnego udziału w sprawie;
4. 4) rażące naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w związku z art. 80 k.p.a. poprzez zaniechanie przez organ I instancji obowiązku wydania rozstrzygnięcia z uwzględnieniem prawidłowo ustalonego stanu faktycznego oraz wszystkich zebranych w sprawie dowodów, co doprowadziło do naruszenia zasady prawdy obiektywnej i zasady swobodnej oceny dowodów, tj. poprzez dowolną, sprzeczną z wiedzą oraz zasadami logiki ocenę tego materiału dowodowego, a to w związku z faktem, że zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o tę samą dokumentację, w tym w zakresie zarobków rodziny, co pozytywna decyzja ustalająca prawo do zasiłku wychowawczego 500+ na nowy okres, tj. 2017 - 2018;
5. 5) naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 80 k.p.a. poprzez przełamanie przez organ I instancji reguł zasady swobodnej oceny dowodów, a to: obowiązku dokonania wszechstronnej oceny całokształtu materiału dowodowego i pełnego jego rozpatrzenia; obowiązku dokonania oceny dowodów z uwzględnieniem całokształtu systemu prawnego, w tym przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. i przyjęcie dochodu do analizy spełnienia przesłanek uznania świadczenia wychowawczego za nienależne dochodu, z pominięciem przepisów tej ustawy;
6. 6) naruszenie art. 107 § 1 k.p.a. poprzez brak wskazania i wyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, a w szczególności brak wykazania, że w sprawie zaistniały łącznie wszystkie przesłanki uznania świadczenia za nienależne w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy 500+, w szczególności w zakresie istnienia subiektywnej przesłanki w postaci świadomości Skarżącego o braku prawa do pobierania świadczenia, które pierwotnie było przyznane przez organ I Instancji i w dacie wydania decyzji kwestia czynszu nie stanowiła przeszkody w przyznaniu świadczenia;
7. 7) naruszenie art. 8 § 2 k.p.a. poprzez jego zastosowanie i przyjęcie, że odstąpienie od przyjętej wykładni i praktyki byłoby nieuzasadnione w sytuacji kiedy orzecznictwo sądów administracyjnych i organów nie jest w materii "utraty dochodu" - obniżenia wymiaru czasu pracy - jednolite w kierunku nadanym przez zaskarżoną decyzję, a wręcz przeciwnie skłania się ono w kierunku wykładni zaproponowanej przez Skarżącego;
8. 8) w konsekwencji powyższych uchybień przepisów postępowania, zarzucono także naruszenie prawa materialnego, tj. art. 25 ust. 2 ustawy 500+ i wydanie zaskarżonej decyzji, pomimo braku spełnienia kumulatywnie wszystkich przesłanek do uznania świadczenia wychowawczego za nienależne w rozumieniu wspomnianej normy;
9. 9) naruszenie art. 7 ust. 1 w związku z art. 48 ust. 2 w związku z art. 2 pkt 19 lit. c ustawy 500+ w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej poprzez ich niezastosowanie i nieuwzględnienie przy obliczaniu kryterium dochodowego określonego w art. 5 ust. 3 ustawy 500+ utraty przez członka rodziny - M. W. dochodu w roku 2015 względem roku 2014, tj. zmiany wymiaru czasu pracy Skarżącego do 1/8, dokonanej aneksem z dnia [...]r. do umowy o pracę z dnia 1 sierpnia 2015 r., co skutkowało obniżeniem wynagrodzenia za pracę do kwoty 218,75 zł brutto, a tym samym osiągnięcie dochodu przez członka rodziny E. W. w roku 2017 (kwiecień) nie miało wpływu na przekroczenie kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 5 ust. 3 ustawy 500+;
10. 10) naruszenie art. 25 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy 500+ w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej poprzez ich błędne zastosowanie i przyjęcie, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a przesłanki uznania wypłaconego świadczenia 500+ w okresie od dnia 1 czerwca 2017 r. do dnia 30 września 2017 r. za nienależnie pobrane, pomimo braku spełnienia w niniejszej sprawie kumulatywnie wszystkich przesłanek do uznania świadczenia wychowawczego za nienależne w rozumieniu powyższej normy w brzmieniu sprzed 30 czerwca 2019 r.;
11. 11) naruszenie art. 5 ust. 3 ustawy 500+ w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej poprzez jego niezastosowanie do stanu faktycznego niniejszej sprawy pomimo zaistnienia przesłanek ustawowych, tj. nie wystąpienia przekroczenia kryterium dochodowego 800 zł;
12. 12) naruszenie art. 2 pkt 19 ustawy 500+ w związku z art. 6 ustawy zmieniającej poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że zmiana wymiaru etatu nie stanowi "utraty dochodu" w rozumieniu tego przepisu, w sytuacji kiedy przeważa orzecznictwo sądów administracyjnych wskazujące, że taka sytuacja mieści się w tym pojęciu;
13. 13) naruszenie art. 138 § 1 k.p.a. w związku z art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. poprzez wydanie decyzji w zasadzie bez zawarcia uzasadnienia prawnego zapadłego rozstrzygnięcia, ograniczenie się w zasadzie do przytoczenia przebiegu całego postępowania w uzasadnieniu decyzji i końcowych wniosków, w tym bez przeprowadzenia oceny prawnej czy w niniejszej sprawie, po zmianie podstawy faktycznej zachodzą przesłanki uznania świadczenia za nienależne, w szczególności w zakresie wystąpienia tzw. elementu subiektywnego - przyjęcia świadczenia w złej wierze.

Wobec tych zarzutów Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

W uzasadnieniu skargi Strona podniosła, że organ I instancji w sposób nieuprawniony obarcza ją skutkami popełnionego przez siebie błędu polegającego na nieuwzględnieniu jej dochodu uzyskanego z najmu nieruchomości, przy badaniu kryterium dochodowego. Podkreśliła przy tym, że dochód ten nie został zatajony przed organem. Natomiast, zdaniem Skarżącego, prawidłowo uwzględniono w dochodzie rodziny wynagrodzenie jego małżonki wynikające z faktu podjęcia zatrudnienia w Miejskim Domu Spokojnej Starości. Jednak, w opinii Skarżącego, organ I instancji winien wziąć pod uwagę także aneks z dnia [...]r., wskutek którego doszło do zmniejszenia wymiaru czasu pracy, a w konsekwencji również do obniżenia wynagrodzenia. W takiej sytuacji, graniczna kwota 800 zł nie zostałaby przekroczona. Strona podniosła ponadto, że nie zostały spełnione przesłanki dla uznania pobrania nienależnie świadczenia wychowawczego.

Otóż Skarżący wyraził stanowisko, że nie został pouczony o braku prawa do pobierania świadczenia wychowawczego w przypadku wystąpienia okoliczności wpływających na ustanie tego prawa. Wskazał również, że nie wykazano jego świadomości o braku prawa do pobierania świadczenia.

Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie,

Przedmiotem sprawy jest ustalenie, czy zaistniały podstawy dla uznania, że świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko Skarżącego zostało nienależnie pobrane za okres od 1 czerwca 2017 r. do 30 września 2017 r., a w konsekwencji czy zasadnie zobligowano Stronę do jego zwrotu.

Według Skarżącego, organ I instancji ustalając prawo do świadczenia wychowawczego dysponował wszystkimi informacjami związanymi z dochodami jego rodziny, w tym także dotyczącymi jego działalności polegającej na wynajmowaniu nieruchomości. Nieuwzględnienie tego składnika przy pierwotnym badaniu kryterium dochodowego nie może wywoływać dla niego negatywnych skutków, tj. nie powinien być uwzględniany przy weryfikacji wysokości osiąganych dochodów, które warunkują prawo do spornego świadczenia. Ponadto Skarżący nie podzielił stanowiska organów, że zmniejszenie wymiaru godzin pracy, a co za tym idzie zmniejszenie wysokości wynagrodzenia, nie stanowi o utracie dochodu. Wskazał w tym względzie, że wbrew temu co twierdzi organ I instancji, w orzecznictwie sądów administracyjnych brak jest w tej kwestii jednomyślności. W takim stanie rzeczy, zdaniem Skarżącego, dodanie do dochodów rodziny wynagrodzenia jego żony z tytułu podjęcia zatrudnienia od kwietnia 2017 r. w Miejskim Domu Spokojnej Starości nie doprowadzi do przekroczenia kwoty 800 zł na członka jego rodziny.

Niezależnie od powyższego – jak stwierdził Skarżący – nie został poinformowany o obowiązku zawiadamiania organu o okolicznościach, które mają wpływ na prawo do pobierania świadczenia. Dodatkowo podniósł, że organy nie wykazały, aby miał świadomość pobierania nienależnie świadczenia.

Z kolei organy reprezentują stanowisko, że Skarżący uchybił obowiązkowi przekazania informacji o tym, że jego żona podjęła zatrudnienie w związku z czym ulega zmianie ich sytuacja materialna, co miało przełożenie na uprawnienie do świadczenia wychowawczego. Pouczenie o tej powinności, jak zaznaczył organ I instancji, przekazano w treści decyzji z dnia 31 sierpnia 2016 r. w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego. Wyraziły również pogląd, że niezależnie od tego, czy zmiana wymiaru czasu pracy zakwalifikowana zostanie jako utrata dochodu, czy też nie, to i tak w rozpatrywanej sprawie kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 5 ust. 3 ustawy 500+, zostało przekroczone.

Na wstępie zaznaczyć należy, że w sprawie znajdują zastosowanie przepisy obowiązujące w dacie rozstrzygania o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i obowiązku ich zwrotu.

Przystępując do rozważań wskazać przyjdzie, że w myśl art. 4 ust. 2 i 3 ustawy 500+ świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, do dnia ukończenia przez dziecko 18 roku życia. Ustawodawca wprowadził ponadto kryterium dochodowe, które warunkowało uprawnienie do omawianego świadczenia na pierwsze dziecko. Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy 500+ przysługiwało ona na wspomniane pierwsze dziecko osoby uprawnionej, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekraczał kwoty 800 zł.

W zakresie rozumienia pojęcia "dochód" art. 2 pkt 1 ustawy 500+ odsyła do ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w której stwierdza się w art. 3 pkt 1, że są to, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób:

1. a) przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 2032 z późn. zm.), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne,
2. b) dochód z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne,
3. c) inne dochody niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych (szczegółowo wymienione w tym podpunkcie).

Z kolei przez dochód rodziny należy rozumieć sumę dochodów członków rodziny (art. 2 pkt 4 ustawy 500+).

Zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy 500+ za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Zatem w świetle tego przepisu świadczenie zostanie nienależnie pobrane m.in. w sytuacji, gdy którykolwiek członek rodziny w czasie pobierania świadczenia uzyska dochód (np. wynagrodzenie z tytułu o pracę) w takiej wysokości, który wpływa negatywnie na to uprawnienie. Skala takiego dochodu musi prowadzić np. do przekroczenia kryterium dochodowego na pierwsze dziecko, o którym mowa w art. 5 ust. 3 ustawy 500+. Oczywistym jest, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (art. 25 ust. 1 ustawy 500+).

Wbrew temu co twierdzi Skarżący, organ I instancji wskazał podstawę prawną uznania świadczenia wychowawczego wypłaconego za okres od 1 czerwca 2017 r. do 30 września 2017 r. za pobrane nienależnie. Mianowicie przywołano zacytowany wcześniej art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy 500+. Wskazanie to nastąpiło w tzw. główce decyzji, jak również w jej uzasadnieniu na s. 3 (piąty akapit).

Wykładnia art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy 500+ - będącego podstawą materialnoprawną kontrolowanych w sprawie decyzji – prowadzi do stwierdzenia, że dla ustalenia nienależnie pobranego świadczenia konieczne jest łączne zaistnienie dwóch przesłanek. Po pierwsze, jest to wypłacenie świadczenia pomimo zaistnienia okoliczności wyłączających uprawnienie do tego świadczenia, co wyraża normatywne sformułowanie "ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego lub wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego". Po drugie, pouczenie wnioskodawcy o okolicznościach skutkujących utratą prawa do pobierania świadczenia; świadome wprowadzenie w błąd przez osobę pobierającą świadczenia.

Zatem obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Okoliczność nienależnie pobranego świadczenia związana jest ze skutecznością pouczenia o okolicznościach, które mają wpływ na pobieranie świadczenia. W orzecznictwie zwraca się uwagę na świadomość działania świadczeniobiorcy. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy. Wina (świadomość) świadczeniobiorcy w ujęciu subiektywnym stanowi zatem kluczowy element uznania świadczenia za pobrane nienależnie. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie.

Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Pouczenia adresowane do stron winny być czytelne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Organy muszą zatem uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały dla tego adresata.

W konsekwencji, dla rzetelnej realizacji ustawowych wymogów, pouczenie takie winno odnosić się do okoliczności faktycznych sprawy; pouczenie powinno być zindywidualizowane, dostosowane do każdej zainteresowanej osoby (zob. wyrok NSA z dnia 17 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 921/21, Lex nr 3339849).

Przenosząc powyższe na grunt badanej sprawy stwierdzić należy, że Skarżący został pouczony o obowiązku wynikającym z art. 20 ust. 1 ustawy 500+, tj. że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie. Pouczenie w tej materii znalazło się zarówno w części II wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, jak również w decyzji przyznającej to świadczenie z dnia 31 sierpnia 2018 r. W treści tych pouczeń wprost wspomina się, że okolicznością, która ma wpływ na prawo do świadczenia jest m.in. uzyskanie dochodu. Tak sformułowana informacja z pewnością jest zrozumiała dla osoby, która ma 41 lat i zajmuje stanowisko Prezesa zarządu w spółce kapitałowej. To z kolei pozwala na przyjęcie świadomości Skarżącego w kwestii pobrania nienależnie świadczenia wychowawczego za okres od czerwca do września 2017 r. Skoro bowiem Strona dysponowała wiedzą, jakie zdarzenia mają znaczenie do ustania prawa do świadczenia, to tym samym świadomie je pobrała mimo, że małżonka w związku z zatrudnieniem uzyskała wynagrodzenie, co z kolei przełożyło się na zmianę sytuacji materialnej rodziny.

Dodać w tym miejscu należy, że żona Skarżącego zatrudnienie w Miejskim Domu Spokojnej Starości podjęła w kwietniu 2017 r., a informacja w tej kwestii została przedłożona przez Skarżącego dopiero w dniu 16 października 2017 r.

Co do zasady należy się zgodzić ze Skarżącym, że świadczeniobiorca nie może ponosić negatywnych konsekwencji błędów organu. Strona twierdzenie to wiąże z brakiem uwzględnienia przy pierwotnym badaniu kryterium dochodowego jej dochodu z tytułu najmu nieruchomości. Wbrew jednak stanowisku Strony tego typu sytuacja nie miała miejsca. Otóż jak dowodzi analiza akt administracyjnych podstawą dla ustalenia Skarżącemu prawa do świadczenia było ustalenie dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę na poziomie 753,75 zł. Kwotę tą natomiast wyliczono poprzez zestawienie następujących elementów: dochodu z działalności polegającej na wynajmie nieruchomości – 998,05 zł (11.976,58: 12), wynagrodzenia Skarżącego w F. Sp. z o.o. – 1.174,91 zł, wynagrodzenia żony Skarżącego w F. Sp. z o.o. – 88,29 zł. Bezsprzecznie więc organ I instancji w swych działaniach poprzedzających wydanie decyzji z dnia 31 sierpnia 2016 r. nie pominął dochodu Skarżącego pozyskanego z powyższej działalności. Tym samym nie można zgodzić ze Skarżącym, że organ I instancji dopiero weryfikując kryterium dochodowe uwzględnił wspomniany dochód.

Trafnie Skarżący dostrzegł, że brak jest jednomyślności w orzecznictwie sądów administracyjnych w kwestii tego, czy obniżenie wynagrodzenia ewentualnie wymiaru czasu pracy, jest utratą dochodu w rozumieniu art. 2 pkt 19 ustawy 500+. Według pierwszego ze stanowisk (które wydaje się dominujące), wspomniany przepis nie wymienia zmiany wysokości wynagrodzenia, przy ciągłości zatrudnienia, jako przesłanki do uznania utraty dochodu (zob. wyrok NSA z dnia 13 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 224/19, Lex 3308698). Drugi z poglądów natomiast wskazuje, że z treści art. 2 pkt 19 ustawy 500+ nie wynika, aby chodziło o utratę zatrudnienia w ogóle, czyli o całkowite zaprzestanie wykonywania pracy. Zmiana wysokości wynagrodzenia, nawet w razie utrzymania ciągłości stosunku pracy może być zatem odczytywana jako utrata dochodu w rozumieniu powołanego przepisu (zob. wyrok NSA z dnia 13 grudnia 2017 r. sygn. akt I OSK 1376/17, Lex nr 2480309).

Rozstrzygnięcie tego sporu na kanwie badanej sprawy pozostaje bez znaczenia. Otóż nawet przyjmując korzystniejsze rozwiązanie dla Skarżącego (uwzględniające aneks do umowy o pracę z dnia [...]r.), to i tak wskutek doliczenia wynagrodzenia małżonki z tytułu pracy w Miejskim Domu Spokojnej Starości dojdzie do przekroczenia kryterium dochodowego, o którym mowa w art. 5 ust. 3 ustawy 500+. Dowodzi tego następujące działanie matematyczne zestawiające dochody rodziny Skarżącego, które uwzględnia treść art. 7 ust. 3 ustawy 500+: dochód z działalności polegającej na wynajmie nieruchomości – 998,05 zł (11.976,58: 12) + wynagrodzenie Skarżącego w F. Sp. z o.o. – 77,51 zł (kwota netto podstawy wynoszącej 218,75 zł określonej aneksem z dnia [...]r.) + wynagrodzenie żony Skarżącego w F. Sp. z o.o. – 88,29 zł + wynagrodzenie żony w Miejskim Domu Spokojnej Starości – 1.400,03 zł = 2.563,88 zł: 3 (liczba członków rodziny) = 854,63 zł.

W tej sytuacji zasadnym jest przyjęcie, że organy prawidłowo zakwalifikowały, że świadczenie za okres od 1 czerwca 2017 r. do 30 czerwca 2017 r. zostało pobrane przez Skarżącego nienależnie. Brak jest więc podstaw dla uznania zasadności zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, jak również prawa procesowego. Odnośnie tej drugiej grupy przepisów wyjaśnić należy, że organy nie tylko zgromadziły materiał dowodowy pozwalający na wydanie rozstrzygnięcia merytorycznego, ale także dokonały prawidłowej jego oceny, czemu dały wyraz w sporządzonych uzasadnieniach.

Ponadto zaznaczyć należy, że wydanie decyzji przez organ I instancji w okresie biegu terminu na wniesienie sprzeciwu, o którym mowa w art. 64a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.) – wbrew stanowisku Skarżącego - nie pozbawia strony możliwości skorzystania z tego środka zaskarżenia.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, co uzasadnia oddalenie skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.).