Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 28.10.2019 r. K. N. (dalej jako skarżąca) zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką I. N. Do wniosku załączyła m.in. orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w C. z dnia [...] r. zaliczające I. N. urodzoną [...] r. do znacznego stopnia niepełnosprawności okresowo do [...] r. Zgodnie z tym orzeczeniem daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, a orzeczony stopień datuje się od [...] r.
Po rozpoznaniu sprawy wydaną z upoważnienia Burmistrza K. (dalej jako Burmistrz) decyzją z dnia [...] r. nr [...] orzeczono o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że w sprawie nie zostały spełnione ustawowe przesłanki do przyznania świadczenia. Niepełnosprawność matki skarżącej powstała bowiem w wieku [...] lat oraz pozostaje ona w związku małżeńskim i jej mąż A. N. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Prowadzi on działalność gospodarczą i mieszka na terenie [...].
W odwołaniu od tej decyzji skarżąca wskazując na stan zdrowia matki i zakres sprawowanej nad nią opieki wniosła o przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Częstochowie (dalej jako SKO lub Kolegium) odwołania tego nie uwzględniło i zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną z powołaniem się na treść art. 138 § 1 pkt 1 i art. 104 § 1 Kpa w zw. z art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3 pkt 21 oraz art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., zwanej dalej ustawą lub u.ś.r.) decyzję Burmistrza otrzymało w mocy.
W uzasadnieniu decyzji, po przytoczeniu treści art. 2 pkt 2, art. 17 ust. 1b i ust. 5 ustawy oświadczeniach rodzinnych, w odniesieniu do stanu faktycznego sprawy decyzję organu pierwszej instancji uznało za prawidłową. Jakkolwiek bowiem skarżąca sprawuje faktyczną opiekę nad chorą i legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności matką, w związku ze sprawowaniem tej opieki nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej, nie ma ustalonego prawa do świadczeń, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., to zachodzi negatywna przesłanka przyznania świadczenia, wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Jej matka pozostaje bowiem w związku małżeńskim z A. N., pracującym zawodowo w [...], który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Ponadto SKO podkreśliło, że w myśl przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zatem jeżeli chodzi o kwestię sprawowania opieki przez inną osobę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny koniecznym jest odwołanie się do brzmienia art. 132 k.r.i.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Zważając na okoliczność, że ustawodawca regulując krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego odwoływał się bezpośrednio do regulacji zawartych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, to należy zdaniem Kolegium zauważyć, iż w myśl art. 23 k.r.i.o. małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy.
Należy wskazać, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków w świetle regulacji art. 61 k.r.i.o., regulującego obowiązek alimentacyjny pomiędzy rozwiedzionymi małżonkami należy traktować jako obowiązek silniejszy i wyprzedzający obowiązki alimentacyjne ciążące na krewnych, w tym obowiązek ciążący na dzieciach. Skoro bowiem na małżonkach rozwiedzionych spoczywa obowiązek alimentacyjny, do którego zgodnie z art. 51 k.r.i.o. należy stosować odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi, to tym bardziej obowiązek alimentacyjny spoczywa na małżonkach nierozwiedzionych.
Tym samym, zdaniem SKO, to na mężu matki skarżącej (i jej ojcu) ciąży wobec niej w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny. W związku z powyższym w szczególności wobec treści art. 17 ust. 5 pkt 2b ustawy okoliczność, że I. N. jest mężatką, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyłącza możliwość przyznania córce K. N. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowanej opieki nad matką. Należy bowiem wskazać, że sprawowanie opieki nie musi polegać na bezpośrednim wykonywaniu obowiązków, ale również na zapewnieniu środków finansowych zabezpieczających zapewnienie opieki niepełnosprawnej żonie.
Zważając na to, że art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy jednoznacznie stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to nie jest możliwym przyznanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad chorą matką. W tym względzie przepis art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy jest w swej istocie przepisem wyraźnym i jednoznacznym, a co za tym idzie ''nie wymaga zastosowania wykładni innej, niż literalna.
W zakresie tym Kolegium nadto podniosło, że w orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane jest stanowisko, iż ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym (wyrok NSA w Warszawie z dnia 23.01.2020r. sygn. akt I OSK 2462/19). Wykładnia literalna przesłanki sformułowanej przez ustawodawcę na gruncie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. - prowadząca do nałożenia jednoznacznego wymogu ustawowego, polegającego na konieczności legitymowania się współmałżonka osoby wymagającej opieki, odpowiednim orzeczeniem, tj. orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym - spowodowana jest koniecznością zachowania obiektywnego kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka pod kątem możliwości sprawowania przez niego opieki nad osobą tego wymagającą.
Dokonanie takiego rozstrzygnięcia przez organ, który nie posiada przecież wiadomości specjalnych z zakresu medycyny, umożliwia bowiem właśnie orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydawane przez wyspecjalizowany w tym zakresie zespół ds. orzekania o niepełnosprawności, w którego skład wchodzą także lekarze medycyny. Orzeczenie to stanowi więc obiektywne kryterium oceny, na podstawie którego organ ustała stan faktyczny i wydaje rozstrzygnięcie. Wobec powyższej konstatacji stwierdzić należy, iż wymogu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez współmałżonka osoby wymagającej opieki, nie należy zatem interpretować rozszerzająco, a w sposób wprost wyrażony przez ustawodawcę (wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 15.01.2020 r., sygn. akt II SA/Bd 975/19).
W skardze do sądu administracyjnego na powyższą decyzję SKO, reprezentowana przez adwokata skarżąca wniosła o jej uchylenie wraz z poprzedzającą ją decyzją Burmistrza oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, a nadto o zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania.
Zarzuciła, że decyzja SKO została wydana z rażącą obrazą przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym.
W uzasadnieniu skargi podniesiono, że wykładnia językowa art. 17 ust 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przez organ II prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma bowiem formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą tego wymagającą, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu, który faktycznej opieki nie może sprawować z uwagi na swoją własną niepełnosprawność.
Do odmiennych w tym względzie wniosków prowadzi zaś wykładnia systemowa i celowościowa tego przepisu, uwzględniająca konstytucyjne zasady równości wobec prawa i ochrony rodziny. W tym względzie pełnomocnik skarżącej powołał się również na wyrok NSA z 18.11.2015 r., sygn. akt I OSK 1200/14.
Do skargi zostało dołączone oświadczenie męża matki skarżącej z dnia 10.10.2020 r.
W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, a to zgodnie z treścią art. 119 pkt 2 oraz art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako ustawa p.p.s.a.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem brak jest dostatecznych podstaw do przyjęcia, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa dającym podstawę do jej wzruszenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lub pkt 2 ustawy p.p.s.a.
W sprawie pozostaje poza sporem, że wymagająca stałej opieki matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim i jej mąż urodzony w [...] r. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Co więcej, nie zostało nawet podniesione, aby z uwagi na swój stan zdrowia nie był on władny sprawować opieki nad chorą żoną.
Należy podzielić zaś co do zasady zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji szerokie wywody co do wykładni treści mającego w niniejszej sprawie zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., oparte dodatkowo na treści przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Za takim kierunkiem wykładni przemawia nadto treść art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy.
W tym względzie wskazuje się w orzecznictwie, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki z przyczyn obiektywnych, od niego niezależnych, nie może wobec niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w zakresie świadczenia takiej opieki realnie i efektywnie wykonywać. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy drugi małżonek opieki takiej nie sprawuje, lub z różnych przyczyn nie chce jej sprawować, chociaż pozwala na to stan zdrowia, w szczególności gdy nie może tej opieki sprawować, z uwagi na własną pracę zawodową (w tym poza granicami Polski), która to sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie, co wynika z dołączonego do skargi oświadczenia ojca skarżącej z dnia 3.10.2020 r. (zobacz w tym względzie m.in. wyrok: NSA z 11.08.2020 r., sygn. akt I OSK 599/20 - Lex nr 3044226, WSA w Bydgoszczy z 8.07.2020 r., sygn. akt II SA/Bd 165/20 - Lex nr 3058651, NSA z 23.01.2020 r., sygn. akt I OSK 2452/19 - Lex nr 2798595 i WSA w Gliwicach z 5.02.2020 r., sygn. akt II SA/Gl 1373/19 - Lex nr 2777222).
W konsekwencji należało przyjąć, że nie zostało w dostateczny sposób wykazane, aby mąż wymagającej opieki z obiektywnych (wykładanych z uwzględnieniem ciążących na nim z mocy art. 23 i art. 27 k.r.i.o. obowiązków), nie mógł sprawować opieki nad wymagającą tego żoną.
Z tego też względu w sprawie nie mógł mieć zastosowania powołany w skardze wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1200/14.
Z tych wszystkich względów skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy p.p.s.a. mr