Uzasadnienie
Burmistrz S. decyzją z dnia 1 grudnia 2021 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej "k.p.a."), art. 17 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm. – dalej "u.ś.r."), odmówił M.M. (dalej: strona, skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem J.M.
W uzasadnieniu wskazano m.in., że ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem występuje negatywna przesłanka wymieniona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r.
Ponadto organ wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej; jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Natomiast z załączonego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że niepełnosprawność u ojca skarżącej istnieje od 7 lutego 2001 r. gdy był on w wieku 42 lat.
Za negatywną przesłankę do przyznania wnioskowanego świadczenia organ uznał również brak ze strony skarżącej stałej opieki nad ojcem, a to ze względu na zakres tej opieki, czas poświęcany na jej sprawowanie i samodzielność osoby tej opieki wymagającej.
Strona złożyła odwołanie od powyższej decyzji. Podniosła w nim, że organ dokonał błędnej interpretacji jej oświadczenia. Zaakcentowała przy tym, że ojcem zajmuje się codziennie i pomimo, że mieszka w odległości 8 km od ojca, to przebywa u niego każdego dnia po kilka lub kilkanaście godzin. Przebywając zaś u siebie w domu jest cały czas dyspozycyjna i w razie potrzeby o każdej porze może dojechać do ojca. Wskazała także, że jej matka ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawnym.
Odwołanie nie przyniosło jednak oczekiwanego przez skarżącą skutku, gdyż Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach decyzją z dnia 5 stycznia 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/3951/2021/18115/LZ, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu Kolegium nakreśliło przebieg dotychczasowego postępowania oraz przytoczyło przepisy u.ś.r. stanowiące podstawę normatywną rozstrzygnięcia.
Kolegium uznało, że zachodzą dwie przeszkody do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Po pierwsze, matka strony żyje i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Po drugie, skarżąca opiekuje się ojcem przez pewną część dnia, zatem opieka nad ojcem nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia i umożliwia jego podjęcie na część etatu.
W skardze na decyzję Kolegium strona podniosła, że jej matka, a zarazem żona niepełnosprawnego jest w trakcie procedury wydania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ze względu zaś na swój stan zdrowia nie jest ona w stanie zająć się niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem.
Skarżąca podniosła także, że wymiar godzinowy, w ramach którego zajmuje się opieką nad ojcem nie jest określony, ale jest stały i ciągły. Ponadto wskazała, że z ojcem zamieszkuje jego syn, który jednak ze względu na pracę zawodową nie jest w stanie zapewnić stałej opieki. Wraca on do domu o różnych porach. Skarżąca zaś zajmuje się ojcem do czasu, gdy wróci jego syn, a zarazem jej brat. W związku z tym skarżąca nie jest w stanie podjąć dodatkowego zatrudnienia. Pomimo poszukiwania pracy nie może jej znaleźć, gdyż w związku z koniecznością opieki nad ojcem nie może wskazać godzin, w których byłaby dyspozycyjna.
W związku z wniesioną skargą strona domaga się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz przyznania wnioskowanego świadczenia.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Ponadto Kolegium wniosło o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2022 r., poz. 329) dalej "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną.
Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości, co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy.
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o przedstawione powyżej kryteria wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji podlegają uchyleniu.
Przedmiotem kontroli w rozpoznawanej sprawie jest decyzja Kolegium, utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji, odmawiającą skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem.
Materialnoprawną podstawę wydanych w niniejszej sprawie decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Dyspozycja normy prawnej wynikającej z przytoczonego przepisu ustawy odwołuje się więc do dwóch przypadków: pierwszego, w którym osoba legitymowana nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki oraz drugiego, w którym osoba legitymowana rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Z kolei w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r. stwierdzono, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Jako pierwszy powód odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia Kolegium wskazało na okoliczność, że ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, zaś jego małżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym zakresie Kolegium podtrzymało stanowisko organu I instancji. Jednak z uzasadnienia zaskarżonej decyzji organu odwoławczego nie wynikają żadne inne ustalenia dotyczące żony niepełnosprawnego, w tym brak wskazania przyczyn, z powodu których nie sprawuje ona opieki nad ojcem skarżącej.
W realiach rozpoznawanej sprawy organy obu instancji oparły się na literalnym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i przyjęły, że skoro żona niepełnosprawnego nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to wyklucza to przyznanie świadczenia skarżącej jako córce osoby niepełnosprawnej.
Zdaniem Sądu powyższego stanowiska organów zaakceptować nie można. Odczytanie normy prawnej wynikającej z przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyłącznie w oparciu o wykładnię językową prowadzi bowiem do rezultatów, których nie da się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Sąd w składzie orzekającym podziela i przyjmuje za własne stanowisko wyrażone m.in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 listopada 2021 r. sygn. I OSK 744/21, a sprowadzające się do odrzucenia takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia. Z tego względu rezultaty językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zweryfikować przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej, tak aby wynik rekonstruowania norm prawnych dotyczących świadczeń pielęgnacyjnych był zgodny z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych.
Weryfikacja ta zaś prowadzi do wniosku, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tego świadczenia możliwe jest także wtedy, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tę sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki.
W konsekwencji pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Pogląd ten pozostaje zgodny z przeważającą linią orzeczniczą m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 grudnia 2009 r., sygn. I OSK 722/09 i sygn. I OSK 723/09, 18 lipca 2012 r., sygn. I OSK 190/12, 9 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1196/12, 23 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1899/12, 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12, 18 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1200/14, 6 listopada 2014 r., sygn. I OSK 251/14, 20 września 2013 r., I OSK 46/13, 13 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1230/14, 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15, 25 stycznia 2021 r., sygn. I OSK 2103/20.
W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że w realiach rozpoznawanej sprawy rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolna sprawować jego żona, a nie wyłącznie od ustalenia, czy niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podzielić przy tym należy stanowisko wyrażone w powołanych powyżej wyrokach NSA z 13 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1230/14 oraz 11 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1113/15, że niemożność sprawowania opieki nad współmałżonkiem może być wykazana również innymi dowodami dopuszczonymi w postępowaniu administracyjnym.
Tymczasem w realiach rozpoznawanej sprawy organy z góry wykluczyły możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, w sytuacji gdy jej niepełnosprawny ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pomimo podnoszonych przez skarżącą okoliczności, w świetle których jej matka, a zarazem żona niepełnosprawnego z przyczyn obiektywnych nie może się nim zajmować organy nie poczyniły wystarczających ustaleń w tym zakresie.
Jako drugi powód odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia Kolegium wskazało na okoliczność, że skarżąca opiekuje się ojcem przez pewną część dnia, zatem opieka nad ojcem nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia i umożliwia jego podjęcie zatrudnienia na część etatu. W ocenie Sądu stwierdzenie to jest zbyt ogólnikowe, aby mogło stanowić podstawę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Zwłaszcza, że Kolegium jednocześnie wskazało, że wymóg "stałej i ciągłej" opieki nie może być rozumiany w ten sposób, że opieka ta ma być wykonywana "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę. Użycie w tym kontekście stwierdzenia, że opieka jest sprawowana przez "pewną część dania" niczego nie wyjaśnia, gdyż "pewna część" dnia to zarówno kilka, jak i kilkanaście godzin. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika przy tym w jakim wymiarze czasowym, według Kolegium, opieka powinna być sprawowana, aby uznać, że jest wystarczająca do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Nadto Kolegium nie przedstawiło poczynionych we własnym zakresie ustaleń dotyczących tego, w jakim wymiarze skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem, w tym z rozróżnieniem czasu, w którym znajduje się ona w miejscu zamieszkania ojca i czasu gdy pozostaje do jego dyspozycji będąc poza miejscem jego zamieszkania.
Sąd w składzie orzekającym podziela i przyjmuje za własne stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawione w wyroku z 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 371/20 według którego zarówno określenie "stała" lub "długoterminowa" są pojęciami charakteryzującymi czas, okres sprawowania opieki. Rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej implikuje przyjęcie, że nie stawia on wymogu sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Warunku "stałej" opieki, nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
NSA podkreślił zarazem, że konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia właściwych organów o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże sposób sprawowania opieki nie został określony w ustawie o świadczeniach rodzinnych i dlatego należy go rozpatrywać przez pryzmat wskazanego wcześniej celu tej regulacji. Wobec tego uznać należy, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie również spełniona, jeżeli stosownie do konkretnych okoliczności, w szczególności zakresu niepełnosprawności i wynikających z niego potrzeb osoby niepełnosprawnej, opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swojego podopiecznego. Treść normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie stanowi również jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego konieczności sprawowania opieki całkowicie w sposób samodzielny, bez prawa do skorzystania ze wsparcia innych osób. Nawet bowiem w przypadku konieczności przebywania z podopiecznym nieprzerwanie całą dobę, bez możliwości nawet chwilowego pozostawienia tej osoby samotnie z powodu braku jej samodzielności wynikającego z niepełnosprawności, doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że nie jest możliwe wykonywanie tej opieki bez pomocy innych osób, choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia własnych, podstawowych potrzeb życiowych opiekuna.
Organ I instancji jako przyczynę odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego przez nią świadczenia wskazał także datę powstania niepełnosprawności u ojca skarżącej. W tym zakresie Kolegium nie zajęło żadnego stanowiska. Tymczasem organ I instancji wydając rozstrzygnięcie naruszył przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię. Regulacja prawna wskazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r. stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r. poz. 1443), orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego.
Zgodnie z art. 6 k.p.a., organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów. Rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r., z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została uznana za niekonstytucyjną.
W konsekwencji należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie nie tylko dokonały błędnej wykładni omówionych powyżej przepisów u.ś.r. lecz naruszyły również art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie bowiem z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Tymczasem w świetle przedstawionych dotychczas rozważań Sądu organy nie przeprowadziły postępowania dowodowego w sposób wyczerpujący i jednoznacznie ustalający wszystkie istotne okoliczności sprawy.
W zaistniałej sytuacji, należało uznać, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana ją w mocy decyzja organu I instancji zostały wydane nie tylko z mającym istotny wpływ na wynik sprawy i omówionym powyżej naruszeniem przepisów prawa materialnego, ale także z naruszeniem przepisów postępowania, w tym przywołanych powyżej przepisów k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, a to wobec wniosku Kolegium i braku żądania strony o skierowanie sprawy do rozpoznania na rozprawie.
Rozpoznając ponownie sprawę organ zastosuje się do wskazań co do dalszego postępowania, które wprost wynikają z powyższych rozważań Sądu. Na zasadzie art. 153 p.p.s.a. organ będzie związany oceną prawną przedstawioną przez Sąd, w tym m.in. stanowiskiem, wedle którego podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia nie może stanowić data powstania niepełnosprawności ojca skarżącej oraz to, że w realiach rozpoznawanej sprawy brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności żony niepełnosprawnego nie stanowi przeszkody do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Organ ustali także okoliczności dotyczące stanu zdrowia matki skarżącej i rozstrzygnie, czy opisywane przez skarżącą schorzenia matki, w zakresie, w jakim został przez skarżącą udowodnione, są wystarczające do zakwalifikowania ich jako obiektywnej przeszkody do sprawowana opieki nad niepełnosprawnym. Wcześniej jednak organu ustali, z jakim skutkiem zakończyły się przywołane przez skarżącą zabiegi jej matki o uzyskanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przypadku gdy matka skarżącej w dalszym ciągu nie będzie się legitymowała orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a dotychczas przedstawione dowody, według organu, nie będą jeszcze wystarczające do uznania zaistnienia obiektywnych przeszkód do sprawowania opieki przez matkę skarżącej nad niepełnosprawnym, organ wezwie skarżącą do przedstawienia dodatkowych dowodów na tą okoliczność i podda je ocenie.
W ramach ponownego rozpatrzenia sprawy organ ustali także dokładnie w jakim wymiarze czasu skarżąca zajmuje się codziennie ojcem oraz o jakich porach dnia zwykle się to odbywa, oraz na czym polega opieka ze strony skarżącej, a także czy i jakim zakresie pozostaje do gotowości pomocy gdy bezpośrednio nie znajduje się w domu niepełnosprawnego. Przedmiotem ustaleń organów powinno być także ustalenie z jaką częstotliwością i w jakim wymiarze niepełnosprawnym zajmuje się brat skarżącej oraz jakie czynności podejmuje on w ramach opieki nad niepełnosprawnym. Dopiero na tej podstawie organ rozstrzygnie, czy sprawowana przez skarżącą opieka nad niepełnosprawnym może być uznana za "stałą" lub "długotrwałą" zgodnie z rozumieniem tych dwóch cech opieki przedstawionych w powyższych rozważaniach Sądu.
Przywołane w uzasadnieniu orzecznictwo sądów administracyjnych dostępne jest w Centralnej Bazie Orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.gov.pl)