Uzasadnienie
Burmistrz Miasta S. (dalej: "Burmistrz" lub "organ pierwszej instancji") decyzją z dnia 27 grudnia 2021 r. nr [...], powołując się na ustawę z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze. zm., dalej "ustawą 500+"), uchylił K. B. (dalej: "Stronie" lub "Skarżącej") prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko: G. B., data urodzenia: [...] r., oraz na dziecko P. B. data urodzenia: [...] r., w okresie od 01.11.2021 r. do 31.05.2022 r. przyznanego informacją nr [...] z dnia 28 maja 2021 r. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał, że w dniu 6 grudnia 2021 r. wpłynęła do niego informacja ze Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach nr [...], iż od 1 listopada 2021 r. w zakresie świadczeń Strona podlega ustawodawstwu innego państwa członkowskiego Unii Europejskiej. Mąż Strony jest uprawniony na terenie N. do ubiegania się o świadczenia rodzinne w odniesieniu do członków swojej rodziny. Wobec powyższego organ pierwszej instancji postanowił uchylić prawo doświadczenia wychowawczego od 1 listopada 2021 r. na podstawie art. 16 ust. 6 ustawy 500+.
Odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach (zwane dalej "Kolegium", lub "organ odwoławczy") wniosła Strona. W odwołaniu podniosła, że od października 2018 r. z mężem i ojcem dzieci M. B. prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Ponadto Strona wskazała, że w lutym 2020 r. złożyła pozew rozwodowy i sprawa rozwodowa jeszcze się nie zakończyła. W dniu [...] r. - zgodnie z decyzją Sądu Okręgowego w K. - zarówno Strona jak i jej mąż zostali poddani badaniu przez I Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów Sądu Okręgowego w K. Z opinii tego Zespołu wynika, na co zwróciła uwagę Strona, że ojciec nie powinien sprawować opieki naprzemiennej nad dziećmi na co od początku konfliktu nie wyrażała zgody. Strona podniosła także, że od chwili złożenia pozwu rozwodowego sytuacja pomiędzy ojcem dzieci a nią stawała się coraz bardziej napięta. Od czerwca 2020 r. konflikt zaostrzył się tak bardzo, że musiała skorzystać z pomocy psychologa, aby móc chronić dzieci i siebie przed przemocą psychiczną i ekonomiczną z jego strony.
Od lipca 2020 r. praktycznie nie utrzymuje kontaktów z mężem a spotkania ojca z dziećmi wielokrotnie kończyły się interwencją policji, gdyż - mimo wcześniejszych ustaleń między małżonkami - nie odwoził dzieci do miejsca zamieszkania. W konsekwencji tych zdarzeń sąd opiekuńczy przyznał Stronie sprawowanie pieczy nad małoletnimi dziećmi do czasu zakończenia sprawy rozwodowej. Również Sąd Okręgowy w K. przyznał jej zabezpieczenie alimentacyjne na czas trwania postępowania rozwodowego w wysokości 1200 zł na oboje małoletnich dzieci. Strona podniosła również, że nie wie gdzie przebywa jej mąż i co robi.
Organ odwoławczy nie uwzględnił argumentów Strony i utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył na wstępie treść art. 17 ust. 1 oraz art. 20 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2021 poz. 1981). Dalej opisał stan faktyczny sprawy z którego wynika, że w dniu 6 grudnia 2021 r. organ pierwszej instancji uzyskał informację ze Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, że w sprawie dotyczącej uprawnień K. B. do świadczenia wychowawczego na dzieci: G. B. oraz P. B. na okres świadczeniowy 2021/2022 przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego mają zastosowanie od 1 listopada 2021 r. Z przekazanej organowi odwoławczemu dokumentacji wynika, że ojciec dzieci – M. B. wykonuje działalność zawodową na terenie N. od 1 listopada 2021 r. W związku z powzięciem powyższych informacji organ pierwszej instancji pismem z dnia 7 grudnia 2021 r. zawiadomił Stronę o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego a w konsekwencji przeprowadzonego postępowania wydał w dniu 27 grudnia 2021 r. zaskarżoną decyzję. Następnie organ odwoławczy przytoczył brzmienie art. 16 i art.11 ustawy 500+.
Konkludując Kolegium stwierdziło, że zaskarżona decyzja organu pierwszej instancji jest merytorycznie poprawna i zasługuje na utrzymanie w mocy, gdyż w sprawie w której mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla prawo do świadczenia wychowawczego za okres, o którym mowa w art.16 ust.
4. ustawy 500+ tj. za okres, w którym w sprawie zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W rozpatrywanej sprawie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego mają zastosowanie od 01.11.2021 r. Tym samym organ właściwy zobligowany był do uchylenia od dnia 01.11.2021 r. (tj. od dnia ustalonych informacją uprawnień do świadczenia wychowawczego) prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego na rzecz dzieci: G. B. oraz P. B. na okres świadczeniowy 2021/2022.
W skardze na powyższą decyzję Skarżąca oświadczyła, że nie zgadza się z decyzją nr SKO.PSŚ/41.5/199/2022/982 z dnia 14.02.2022 r. wydaną przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach i prosi o przeanalizowanie sprawy nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 500+ na rzecz małoletnich dzieci G. B. i P. B. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało argumentacją zawartą w zaskarżonej decyzji i wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. - zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy 500+. Ustawa ta określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady ich przyznawania i wypłacania (art. 1 ust. 1 ustawy).
Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy 500+ świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Ustawa 500+ wśród podmiotów uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze nie uwzględniła osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem z mocy orzeczenia sądu. Ograniczyła więc krąg opiekunów faktycznych do osób, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka (art. 2 pkt 10 ustawy). Tym samym pozbawiła opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie.
W ocenie Sądu orzekającego w sprawie, organ odwoławczy pominął istotne elementy stanu faktycznego dotyczące sytuacji rodzinnej Skarżącej w zakresie jej relacji z mężem M. B. oraz wydania w dniu [...] r. przez Sąd Okręgowy w K. [...] Wydział Cywilny w sprawie o sygn. akt [...] postanowienia zabezpieczającego. Z treści sentencji postanowienia wynika, że sąd rodzinny udzielił Skarżącej zabezpieczenia w ten sposób, że na czas trwania postępowania o rozwód powierzył jej pieczę nad małoletnimi dziećmi: G. i P. B. i oznaczył ich miejsce zamieszkania w każdorazowym miejscu zamieszkania matki. W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że postanowienie zabezpieczające sądu rodzinnego dotyczące pieczy na dziećmi stanowi prawnie dozwoloną ingerencję w zakres wykonywania władzy rodzicielskiej przez rodziców dzieci. Termin "władza rodzicielska" obejmuje bowiem zbiór praw i obowiązków rodziców w zakresie:
- - utrzymywania osobistego kontaktu z dzieckiem,
- - wychowania dziecka i zapewnienia mu odpowiedniego wykształcenia,
- - ustalenia miejsca zamieszkania dziecka,
- - reprezentowania dziecka i zarządzania jego majątkiem.
Władza rodzicielska rozpoczyna się z chwilą narodzin dziecka i ustaje w momencie uzyskania przez dziecko pełnej zdolności do czynności prawnych. Okres obowiązywania i zakres władzy rodzicielskiej może zostać zmieniony wyłącznie przez sąd. Rodzice wykonują władzę rodzicielską, mając na względzie dobro dziecka. Obowiązek wykonywania władzy rodzicielskiej spoczywa na obojgu rodzicach, chyba że jedno z nich zostało jej pozbawione. W tym kontekście nie ma znaczenia, czy rodzice dziecka pozostają w związku małżeńskim ani czy dziecko zostało zrodzone z małżeństwa. Rodzice wykonują władzę rodzicielską wspólnie.
Sąd opiekuńczy może podjąć decyzję o zawieszeniu władzy rodzicielskiej, jeżeli rodzice nie są w stanie wykonywać władzy rodzicielskiej wskutek wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności i jeżeli uzna, że wymaga tego dobro dziecka. Jeżeli rodzic nie wykonuje władzy rodzicielskiej w odpowiedni sposób i jeżeli wymaga tego dobro dziecka, sąd może częściowo pozbawić takiego rodzica władzy rodzicielskiej lub ją ograniczyć, określając jednocześnie zakres takiego ograniczenia.
W ocenie Sądu nie ulega wątpliwości, że konsekwencją powołanego wyżej postanowienia zabezpieczającego, co wynika bezpośrednio z jego treści, było ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca małoletnich na czas trwania zabezpieczenia poprzez powierzenie pieczy nad nimi ich matce tj. Skarżącej.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt kontrolowanej sprawy Sąd zauważa, że z chwilą wydania postanowienia zabezpieczającego przez sąd rodzinny i sądowej modyfikacji ustawowego zakresu wykonywania władzy rodzicielskiej obojga rodziców małoletnich dzieci, zrealizował się również jego skutek w postaci pozbawienia ojca dzieci (męża Skarżącej) prawa do takiego świadczenia bez względu na miejsce jego przebywania w kraju lub za granicą. Przepisy dotyczące koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego mają m.in. na celu uniknięcie podwójnego pobierania świadczeń w ramach systemu zabezpieczenia społecznego w dwóch państwach należących do Unii Europejskiej. W sytuacji wydania przez sąd rodzinny krajowy orzeczenia pozbawiającego nawet czasowo rodzica dzieci części władzy rodzicielskiej w zakresie prawa do opieki nad nimi, osoba taka traci w okresie zabezpieczenia prawo do pobierania świadczeń na dzieci na obszarze całej Unii Europejskiej.
Nie jest rolą Sądu ustalanie jak organy administracji informują swoich partnerów w innych krajach wspólnoty europejskiej o braku możliwości ubiegania się o określone świadczenia rodzinne w sytuacji ograniczenia lub pozbawienia praw rodzicielskich. W ocenie Sądu orzekającego w sprawie, postanowienie zabezpieczające sądu rodzinnego wyłącza możliwość stosowania przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego z uwagi na sądowe ograniczenie praw rodzica, który mógłby o takie świadczenie ubiegać się zarówno w Polsce jak i w innym kraju Unii Europejskiej.
W tym miejscu Sąd zwrócił uwagę na fakt, iż ważnym skutkiem postanowienia zabezpieczającego sądu opiekuńczego jest również prawo osoby sprawującej pieczę do otrzymania świadczenia wychowawczego pomimo, że ta kategoria osób nie została wprost wymieniona w art. 4 ust. 2 ustawy 500+. Nie zawsze przecież osoba, której sąd powierza pieczę (opiekę) nad małoletnimi dziećmi jest ich rodzicem. Najczęściej są to osoby spokrewnione z dziećmi np. babcia, ciocia itp. ale mogą nimi być również osoby z dziećmi niespokrewnione. Na gruncie kontrolowanej sprawy, nawet gdyby Skarżąca nie była matką małoletnich dzieci, uzyskałaby de facto samodzielny tytuł do otrzymywania świadczenia wychowawczego (sąd rodzinny powierzył jej pieczę). Przedmiotowa kwestia była już wielokrotnie przedmiotem rozważań sądów administracyjnych, które w większości przypadków w wydanych orzeczeniach opowiadały się za potrzebą takiej wykładni przepisów ustawy 500+, która uwzględnia konstytucyjnie zagwarantowane prawa jednostki (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 25 sierpnia 2021 r. sygn. akt II SA/Gl 700/21; wyroki NSA z dnia 4 marca 2020 r., sygn. akt I OSK 2140/18; z dnia 27 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 2707/17; z dnia 1 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 203/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 18 września 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 654/20; wyrok WSA w Krakowie z dnia 29 listopada 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 1140/17; wyrok WSA w Warszawie z dnia 29 grudnia 2016 r., sygn. akt VIII SA/Wa 833/16). Stanowisko zaprezentowane w tych wyrokach podziela również Sąd orzekający w sprawie.
Mając powyższe rozważania na uwadze Sąd uznał, że w dniu 1 listopada 2021 r. nie zaistniały przesłanki do pozbawienia Skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na małoletnie dzieci. Skutkiem takiego przesądzenia jest uznanie, że orzekające w tej sprawie organy dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy poprzez ich niewłaściwą wykładnię oraz zastosowanie i z tego powodu Sąd uchylił nie tylko zaskarżoną decyzję ale i decyzję organu pierwszej instancji.
Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji uwzględnią powyższą ocenę prawną. Przeprowadzą postępowanie wyjaśniające co do spełnienia przesłanek ustawowych i rozważą, czy w okolicznościach faktycznych sprawy – uwzględniając sytuację dotyczącą rodziców dziecka i trwającą być może jeszcze sprawę rozwodową – sprawująca pieczę bieżącą nad małoletnimi dziećmi Skarżąca nadal posiada uprawnienie do otrzymywania świadczenia wychowawczego. W zależności od wyników postępowania organy albo umorzą postępowanie w sprawie z uwagi na jego bezprzedmiotowość albo ustalając inną datę utraty uprawnień do świadczenia wychowawczego przez Skarżącą z uwagi na występującą w sprawie koordynację systemów zabezpieczenia społecznego np. wskutek zmiany postanowienia zabezpieczającego sądu opiekuńczego, wydadzą właściwą decyzję merytoryczną.
W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.