Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 27 stycznia 2023 r. znak sprawy: [...], numer postępowania: [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS" lub "organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "ZUS" lub "organ pierwszej instancji") z 21 grudnia 2022 r. w przedmiocie świadczenia wychowawczego.
Powyższa decyzja Prezesa ZUS zapadła w następującym stanie sprawy.
Decyzją z 21 grudnia 2022 r. ZUS uchylił przyznane P. P. (dalej "skarżąca") na okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. świadczenie wychowawcze na syna. Organ pierwszej instancji wskazał, że ze zgromadzonej w sprawie dokumentacji wynika, iż skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad synem. Zgodnie z postanowieniem o sygn. akt [...] faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje drugi rodzic bowiem sąd pozbawił skarżącą władzy rodzicielskiej. Wypłacone świadczenie wychowawcze za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie. Nienależnie pobranie świadczenie skarżąca zobowiązana jest zwrócić na rachunek bankowy, z którego zostało wypłacone świadczenie.
Skarżąca wniosła odwołanie od ww. decyzji domagając się przywrócenia prawa do świadczenia wychowawczego na syna. Wskazała, że syn znajduje się pod jej bezpośrednią opieką każdego dnia, realizuje obowiązek szkolny, mieszka ze skarżącą.
Prezes ZUS decyzją z 27 stycznia 2023 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W podstawie prawnej tej decyzji przywołano art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jednolity przywołany w podstawie prawnej decyzji: Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 z późn. zm.; dalej: "u.p.p.w.d.") oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity przywołany w podstawie prawnej decyzji: Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm.; dalej "k.p.a."). Organ odwoławczy podkreślił, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego wystąpił inny uprawniony wnioskodawca, który do wniosku dołączył postanowienia z [...] r. o sygn. akt [...] oraz z [...] r. o sygn. akt. [...]. Na mocy ww. postanowień skarżącej ograniczono władzę rodzicielską nad synem do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, takich jak wybór szkoły, zawodu, sposobu leczenia w razie poważnej choroby dziecka. Miejsce pobytu dziecka zostało ustalone każdorazowo w miejscu zamieszkania jego ojca.
W skardze wniesionej od decyzji Prezesa ZUS skarżąca zarzuciła błędy w ustaleniach faktycznych poczynionych w jej sprawie. Wniosła o przywrócenie świadczenia wychowawczego na syna oraz o zwolnienie od zwrotu pobranego już świadczenia. Wskazała, że Prezes ZUS oparł się na postanowieniach sądu, a nie wziął pod uwagę rzeczywistej sytuacji dziecka. Skarżąca nie oddała syna ojcu ponieważ godzi to w dobro, bezpieczeństwo syna i jego życie. Skarżąca złożyła nowy wniosek o zmianę zapadłych rozstrzygnięć – sprawa toczy się na nowo przed Sądem Rejonowym w R. pod sygnaturą [...]. Skarżąca podkreśliła także, że do 31 października 2022 r. posiadała pełną władzę rodzicielską nad synem bowiem postanowienie z [...] r. było do [...] r. nieprawomocne, a Sąd Okręgowy je zmienił. Skarżąca wniosła o przeprowadzenie dowodu z pisma poradni psychologiczno-pedagogicznej z [...] r. oraz z akt sprawy sądowej [...].
Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Przedstawił przebieg dotychczasowych czynności oraz przywołał mające zastosowanie w sprawie przepisy art. 4 ust. 2 pkt 2, art. 5 ust. 2a i art. 18 u.p.p.w.d. Organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wyjaśnił, że organy administracji nie mogą zastępować sądu rodzinnego w kwestii orzeczenia o władzy rodzicielskiej (jej zakresie i sposobie wykonywania), a do tego zmierza wywiedziona skarga. Organy ZUS są zobowiązane do wykonywania orzeczeń sądowych
W replice do odpowiedzi na skargę skarżąca podtrzymała podniesione w skardze zarzuty i twierdzenia. Wniosła o wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego ojcu dziecka. Wyjaśniła, że Sąd Rejonowy w R. nie wykonał egzekucji zabrania syna. Ojciec nie sprawuje fizycznie władzy rodzicielskiej ani nie opiekuje się synem.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zakres kontroli sądu wyznacza przepis art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej "p.p.s.a.") stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem dotyczącym art. 57a (który nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie). W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).
Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji.
Wyjaśnić także należy, że sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., z uwagi na to, że zarówno Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę jak i skarżąca w replice do odpowiedzi na skargę wnieśli o rozstrzygnięcie sprawy w trybie uproszczonym.
W wyniku kontroli zgodności z prawem decyzji organów obu instancji Sąd doszedł do przekonania, że zostały one wydane z istotnym naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.
Okolicznością bezsporną w sprawie jest, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Z. z [...] r., [...] skarżąca została pozbawiona wykonywania władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem (punkt 1 sentencji postanowienia) oraz udzielono zabezpieczenia na czas trwania postępowania poprzez ustalenie miejsca pobytu małoletniego przy ojcu oraz nakazano skarżącej wydanie ojcu dziecka małoletniego syna w terminie 14 dni od dnia ogłoszenia postanowienia (punkt 3 sentencji postanowienia). W punkcie 10 sentencji postanowienia stwierdzono natychmiastową wykonalność postanowienia z punktu 3. Natomiast na mocy postanowienia Sądu Okręgowego w Z. z [...] r., [...] zmieniono ww. postanowienie Sądu Rejonowego w Z. w ten sposób, że skarżącej ograniczono władzę rodzicielską nad małoletnim synem do współdecydowania o istotnych sprawach dziecka, takich jak wybór szkoły, zawodu, sposobu leczenia w razie poważnej choroby dziecka. Ponadto ustalono miejsce pobytu małoletniego każdorazowo w miejscu zamieszkania jego ojca.
Natomiast spór w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy skarżącej przysługiwało prawo do świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. oraz czy pobrane przez skarżącą świadczenie w okresie od 1 czerwca 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze w rozumieniu art. 25 u.p.p.w.d. Zdaniem organów są one zobligowane do wykonywania orzeczeń sądowych. Z orzeczeń tych natomiast wynika, że skarżącej ograniczono władzę rodzicielską, a miejsce pobytu małoletniego syna skarżącej zostało ustalone każdorazowo w miejscu zamieszkania jego ojca.
Wobec tego faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje ojciec dziecka. Skarżąca zaś wskazuje, że mimo zapadłych wyroków sądowych to ona utrzymuje i wychowuje syna, który z nią zamieszkuje. Zapadłe wyroki sądowe nie zostały wyegzekwowane, a ojciec nie utrzymuje syna i z nim nie zamieszkuje.
W pierwszej kolejności zwrócić uwagę należy, że przepis art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d. dotyczy zmiany lub uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego, zaś art. 25 ust. 6 tej ustawy odnosi się do nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Decyzja uchylająca prawo do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., ma charakter konstytutywny i działa ze skutkiem ex nunc tj. z mocą na przyszłość od daty wydania decyzji (por. wyrok WSA w Łodzi z 11 sierpnia 2021 r., II SA/Łd 361/21; wyrok WSA w Warszawie z 16 stycznia 2018 r., I SA/Wa 1759/17; wyrok WSA w Bydgoszczy z 16 kwietnia 2019 r., II SA/Bd 70/19; wyrok NSA z 7 lutego 2018 r., I OSK 1894/17- opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W trybie art. 27 u.p.p.w.d. nie podlega uchyleniu lub zmianie prawo do świadczenia wychowawczego już wcześniej skonsumowane, czyli świadczenie już pobrane. Pozbawienie strony prawa do wypłaconego świadczenia wychowawczego nastąpić może jedynie przy zastosowaniu instytucji świadczenia nienależnego pobranego, podlegającego zwrotowi (art. 25 u.p.p.w.d.).
W przypadku zaś, gdy przyznane prawo do świadczenia wychowawczego nie zostało całkowicie skonsumowane, a wyjdą na jaw okoliczności, że przyznane świadczenie jest nienależne, należy wydać decyzję o uchyleniu albo zmianie prawa do świadczenia wychowawczego od dnia orzekania w przedmiotowej kwestii oraz o nienależnie pobranym świadczeniu za okres, w jakim zostało ono wypłacone.
W rozpoznawanej sprawie - jak wynika z decyzji ZUS i decyzji organu odwoławczego - przedmiotem postępowania uczyniono sprawę uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 maja 2023 r. oraz sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. Organy ZUS za okres od 1 czerwca 2022 r. do 31 grudnia 2022 r. wydały jedno rozstrzygnięcie w dwóch różnych przedmiotach, tj. o uchyleniu prawa do świadczenia wychowawczego i zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Przy czym biorąc pod uwagę datę wydania decyzji pierwszoinstancyjnej (21 grudnia 2022 r.) uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego zostało dokonane z mocą wsteczną od 1 czerwca 2022 r. co stanowi naruszenie prawa materialnego, tj. art. 27 ust. 1 u.p.p.w.d., które miało wpływ na wynik sprawy.
Następnie należy wskazać, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Świadczenie wychowawcze przysługuje m. in. matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, zgodnie z którym w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.
Zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d. w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic, złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, ZUS ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Stosownie do art. 15 ust. 1 u.p.p.w.d. jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym również w przypadku, o którym mowa w art. 5a lub art. 22, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia wychowawczego, ZUS może zwrócić się do właściwego ośrodka pomocy społecznej, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego w celu weryfikacji tych wątpliwości.
Zgodnie zaś z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
Z przywołanych regulacji wynika, że przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest przy tym rozumiane jako fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica (opiekuna), który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i faktycznie ponosi koszty utrzymania dziecka. Podkreślić trzeba, że aby matka lub ojciec dziecka uzyskali prawo do świadczenia wychowawczego to dziecko, którego wniosek dotyczy musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać, ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie, nie wystarczy bowiem jedynie wspólne zamieszkiwanie dziecka z matką albo ojcem albo tylko pozostawanie dziecka na utrzymaniu matki albo ojca (por. M. Kucharska [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019). Dla uzyskania świadczenia wychowawczego nie ma znaczenia prawne miejsce zamieszkania dziecka w rozumieniu art. 26 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1360 z późn. zm.). Celem świadczenia wychowawczego jest bowiem częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Wobec tego o prawie do świadczenia wychowawczego – poza przypadkiem opieki naprzemiennej – decyduje przesłanka o charakterze faktycznym (por. wyrok WSA w Warszawie z 11 października 2018 r., I SA/Wa 719/18, opubl. w CBOSA).
Jak wynika z wyjaśnień skarżącej zawartych w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej małoletni, na które przyznane zostało skarżącej świadczenie wychowawcze, pozostaje na jej utrzymaniu i z nią zamieszkuje. Skarżąca odmówiła wydania dziecka ojcu, a zapadłe orzeczenia sądowe nie zostały wykonane. Organy obu instancji natomiast wskazały, iż z wnioskiem o wypłatę świadczenia wychowawczego zwrócił się ojciec dziecka w związku z zapadłymi w sprawie wyrokami sądowymi. Z przedłożonych przez ojca dziecka wyroków wynika, że skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad synem.
Organy obu instancji oparły się wyłącznie na orzeczeniach sądowych i całkowicie pominęły okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy. Organy błędnie przyjęły, że przesłanka warunkująca prawo do świadczenia wychowawczego wynika wyłącznie z zapadłych wyroków sądowych. Organy pominęły kryterium faktyczne, tj. faktyczne wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i faktyczne utrzymywanie dziecka. Podkreślić trzeba, że także w przypadku sprzeczności ustaleń co do tego z którym z rodziców dziecko faktycznie mieszka z ustaleniami zawartymi w orzeczeniach sądowych (np. postanowieniach zabezpieczających czy dotyczących władzy rodzicielskiej) należy odróżnić miejsce faktycznego pobytu dziecka od miejsca jego zamieszkania w znaczeniu prawnym (por. wyrok WSA w Warszawie z 15 grudnia 2021 r., I SA/Wa 2501/21, opubl. w CBOSA). Dla rozstrzygnięcia rozpoznawanej sprawy nie ma zatem znaczenia prawomocność postanowień w sprawie władzy rodzicielskiej, ale to czy odzwierciedlają one stan faktyczny, tj. czy małoletni mieszka z ojcem i pozostaje na jego utrzymaniu.
Organy dokonały zatem błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. uznając, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka wynika wyłącznie z orzeczeń sądowych dotyczących władzy rodzicielskiej, a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem. Stwierdzone naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy bowiem organy obu instancji wyłącznie na podstawie orzeczeń sądowych uznały, że skarżącej nie przysługiwało prawo do świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji świadczenie wychowawcze było nienależnie pobrane.
Organy obu instancji dokonały także błędnej wykładni art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Jak zgodnie wskazuje się w orzecznictwie regulacji tej nie można interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z ratio legis ustawy. Chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje osobie uprawnionej to w istocie świadczenie to służy dziecku. Przy ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie wychowawcze przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia, ale świadczenie zostało przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to brak jest podstaw do żądania zwrotu takiego świadczenia.
W konsekwencji okoliczność na co świadczenie wypłacone zostało przeznaczone (wykorzystane) ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2021 r, II SA/Łd 668/20; WSA w Gliwicach z 7 lipca 2021 r., II SA/Gl 47/21 oraz z 15 lipca 2021 r., II SA/Gl 572/21; WSA w Krakowie z 18 października 2021 r., III SA/Kr 772/21; wyrok WSA w Olsztynie z 23 września 2021 r., II SA/Ol 648/21 – opubl. w CBOSA). Wobec tego organy uznając, że sposób wydatkowania pobranego świadczenia nie ma w sprawie żadnego znaczenia dokonały błędnej wykładni art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. w zakresie rozumienia pojęcia świadczenia nienależnie pobranego.
Wskutek dokonania błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z orzeczeń sądowych znajdujących się w aktach sprawy nie wynika, że skarżąca nie sprawuje faktycznej opieki nad synem, lecz że jej władza rodzicielska została ograniczona, a miejsce pobytu jej syna ustalono każdorazowo w miejscu zamieszkania ojca. W aktach sprawy brak jest natomiast jakiegokolwiek dowodu, który by potwierdzał, że syn skarżącej od 1 czerwca 2022 r. zamieszkuje z ojcem, znajduje się pod jego opieką i na jego utrzymaniu. Organy obu instancji nie zweryfikowały zatem czy zapadłe w sprawie orzeczenia sądowe zostały wykonane bądź wyegzekwowane. Nie wyjaśniły także czy rzeczywiście syn skarżącej wspólnie z nią zamieszkuje i pozostaje na jej utrzymaniu. Nie ustalono też przeznaczenia pobranego przez skarżącą świadczenia wychowawczego, tj. czy zostało spożytkowane na utrzymanie syna skarżącej.
Obowiązkiem organów administracji publicznej jest zgodnie z art. 7 k.p.a. podejmowanie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. W myśl art. 8 k.p.a. organy powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Artykuł 80 k.p.a. stanowi natomiast, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
Wskazane uchybienia w zakresie postępowania wyjaśniającego mają istotny wpływ na wynik sprawy. Ustalenie wskazanych okoliczności faktycznych przesądza bowiem o tym, czy skarżąca miała prawo do świadczenia wychowawczego i czy wypłacone jej świadczenie miało charakter świadczenia nienależnie pobranego.
Organy obu instancji dopuściły się także naruszenia art. 10 k.p.a. Jak wynika z odwołania skarżąca o toczącym się postępowaniu dowiedziała się dopiero w momencie doręczenia jej decyzji ZUS. W aktach sprawy brak jest potwierdzenia poinformowania skarżącej o możliwości czynnego udziału w toczącym się postępowaniu. Takie postępowanie ZUS świadczy także o naruszeniu zasady praworządności (art. 6 k.p.a.), w myśl której organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa oraz zasady zaufania do władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.). Skarżącej na żadnym etapie postępowania administracyjnego nie zapewniono czynnego udziału w postępowaniu. Skarżąca pozbawiona została prawa składania wyjaśnień i dowodów oraz skorzystania z prawa wglądu do akt sprawy, a tym samym wpływu na treść zapadłych w sprawie rozstrzygnięć. Powyższe także wskazuje na naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Uzasadnienia decyzji organów obu instancji nie spełniają wymogów z art. 107 § 3 w związku z art. 11 i art. 8 k.p.a. Uzasadnienie rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji sprowadza się do jednego zdania, że zgodnie z postanowieniem sądu o podanej sygnaturze faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje drugi rodzic. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia ZUS powołał ogólnikowo u.p.p.w.d., zaś w jego treści przywołał brzmienie art. 22 tej ustawy. Natomiast Prezes ZUS w uzasadnieniu decyzji powielił ustalenia organu pierwszej instancji, nie odnosząc się do zarzutów odwołania. Organy nie wyjaśniły motywów swojego rozstrzygnięcia tym bardziej, że było ono negatywne dla skarżącej.
Zauważyć także należy, że rozstrzygnięcie decyzji pierwszoinstancyjnej jest nieprecyzyjne, tj. nie wynika z niego jaka kwota świadczenia wychowawczego została ustalona jako nienależnie pobrane świadczenie. Podkreślić należy, że sentencja decyzji winna zostać sformułowana w sposób jasny, precyzyjny i czytelny dla jej adresata. Rozstrzygnięcia decyzji nie można domniemywać czy też wyprowadzać z treści uzasadnienia, ponieważ powinno być wyrażone expressis verbis w osnowie decyzji (por. wyrok NSA z dnia 15 maja 1996 r., III SA 663/95, opubl. w CBOSA). Skarżąca nie ma obowiązku samodzielnie ustalać wysokości świadczenia, które ZUS uznał za nienależnie pobrane i, które powinna zwrócić ZUS z tego tytułu.
Odnosząc się do wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu z dokumentów należy wyjaśnić, że sąd administracyjny nie ustala stanu faktycznego, a jedynie kontroluje prawidłowość ustaleń faktycznych poczynionych przez organy administracji. Wobec tego przeprowadzanie dowodu z dokumentów na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. nie może służyć uzupełnieniu przez sąd administracyjny materiału dowodowego, ani akt sprawy administracyjnej. Sąd może przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów tylko gdy jest to niezbędne do wyjaśnienia wątpliwości związanych z tym czy zaskarżony akt jest zgodny z prawem.
Ponownie orzekając organ pierwszej instancji powinien mieć na względzie przedstawioną wyżej ocenę prawną, w tym charakter decyzji uchylającej prawo do świadczenia wychowawczego. Organ winien usunąć dostrzeżone naruszenia prawa procesowego, w szczególności zapewnić skarżącej czynny udział w postępowaniu administracyjnym. Wydane w sprawie rozstrzygnięcie organ winien należycie, tj. z uwzględnieniem treści art. 107 § 3 k.p.a., uzasadnić.
Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania nie orzeczono, ponieważ skarżąca, zwolniona z mocy ustawy od kosztów sądowych i działająca osobiście, nie wykazała aby w związku ze sprawą poniosła wydatki niezbędne do celowego dochodzenia swych praw (art. 200 i art. 205 § 1 p.p.s.a.).