Uzasadnienie
Decyzją z 24 marca 2023 r., nr SKO.PSŚ/41.5/622/2023/5786/K, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: SKO, organ odwoławczy), po rozpatrzeniu odwołania H. T. (dalej: strona, skarżąca,) od decyzji Prezydenta Miasta B. (dalej: organ I instancji) z 17 stycznia 2023 r., nr [...], odmawiającej przyznania świadczenia wychowawczego na rzecz małol. A. C. oraz małol. L. I. od 1 czerwca 2021 r. – uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i umorzyło postępowanie organu I instancji.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.
W dniu 30 czerwca 2021 r. strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz swoich małoletnich wnuczek A. C. oraz L. I. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r.
Do wniosku dołączyła postanowienia Sądu Rejonowego w B. z 18 maja 2021 r. (sygn. akt [...] i [...]), o wszczęciu postępowania o wydanie zarządzeń opiekuńczych wobec małol. L. I. i A. C., odpis skrócony aktu zgonu swojej córki A. C., będącej matką jej małol. wnuczek L. i A. Matka dzieci zmarła [...] czerwca 2021 r., pobierała na dzieci zasiłki wychowawcze i alimenty. Oświadczyła, że toczy się postępowanie sądowe o przyznanie jej opieki nad dziećmi. Postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z 29 czerwca 2021 r., w trybie zarządzenia tymczasowego, dzieci zostały powierzone pod pieczę babci (strony). Organ postanowieniem z 22 lipca 2021 r. zawiesił postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego, do czasu zakończenia postępowania w sprawie ustanowienia opieki prawnej nad małoletnimi.
W dniu 12 września 2022 r. strona przedłożyła postanowienie częściowe Sądu Rejonowego w B. z 5 sierpnia 2022 r. (sprostowane 23 września 2022 r.), na mocy którego została ustanowiona spokrewnioną rodziną zastępczą dla małol. A. C. oraz małol. L. I., co do której ustalono, że jej miejscem zamieszkania jest każdorazowe miejsce zamieszkania babci, jednocześnie strona została upoważniona do decydowania o wszystkich istotnych sprawach dzieci, zobowiązana do kontynuowania leczenia dziecka oraz poprawy warunków mieszkaniowych, Sąd ponadto ograniczył władzę rodzicielską ojca małol. L. Z kolei, 27 września 2022 r. strona dostarczyła do organu I instancji postanowienie Sądu Rejonowego w B. z 19 września 2022 r. o ustanowieniu opieki prawnej nad małol. A. C. i powierzeniu jej funkcji opiekuna prawnego.
Biorąc powyższe pod uwagę, organ I instancji podjął zawieszone postępowanie w sprawie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego i decyzją z 17 stycznia 2023 r. odmówił przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na rzecz małoletnich A. C. i L. I. Organ stwierdził, że skarżąca nie spełnia wymogów określonych w art. 4 ust. 1 i 2 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.).
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, decyzją z 24 marca 2023 r., uchyliło zaskarżoną decyzję i umorzyło postępowanie organu I instancji.
Organ odwoławczy stwierdził, że w myśl art. 17 ust. 1 ustawy z 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw w sprawach, w których wnioski o ustalenie prawa do tych świadczeń zostały złożone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe. Zgodnie z art. 26 ww. ustawa weszła w życie z dniem 1 stycznia 2022 r. W myśl art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w brzmieniu przed nowelizacją z 17 września 2021 r., świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka. Dalej wskazał, że skarżąca w okresie świadczeniowym 2021/2022 nie była opiekunem faktycznym lub opiekunem prawnym dla małoletnich A. C. oraz L. I. Zgodnie bowiem z definicją zawartą w art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, opiekunem faktycznym jest osoba faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Pod pojęciem przysposobienia należy rozumieć trwałą formę pieczy zastępczej zwaną inaczej adopcją, która polega na dobrowolnym przyjęciu obowiązków rodzicielskich przez nie biologicznych rodziców.
Zdaniem Kolegium, w niniejszej sprawie kluczowe znaczenie ma przepis art. 13 ust. 1 wskazanej ustawy, z którego wynika, że ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka albo opiekuna prawnego dziecka.
Dalej, organ II instancji przyznał, że skarżąca sprawowała i sprawuje opiekę nad wnuczkami, jednak zgodnie z powołanymi powyżej przepisami w okresie świadczeniowym 2021/2022 nie była żadną z osób wymienionych w art. 13 ust. 1 ww. ustawy, które mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia wychowawczego. Tym samym nie była uprawniona do złożenia wniosku o przyznanie prawa do tego świadczenia na rzecz A. C. oraz L. I. W ocenie Kolegium, organ I instancji naruszył przepis art. 13 ust. 1 w związku z art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, rozpatrując wniosek złożony przez osobę nieuprawnioną tj. skarżącą, która w świetle powołanych powyżej przepisów zdaniem organu nie mogła skutecznie ubiegać się o przyznanie prawa do świadczeń wychowawczych na rzecz A. C. oraz L. I., tak więc nie mogła być wydana na jej rzecz decyzja odmowna.
Z podanych przyczyn, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 105 § 1 k.p.a., SKO postanowiło uchylić zaskarżoną decyzję i umorzyć postępowanie organu I instancji w sprawie przyznania skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci: A. C. oraz L. I. jako bezprzedmiotowe.
W skardze, na powyższą decyzję skarżąca, wnosząc o uchylenie obu decyzji i zasądzenie kosztów postępowania zarzuciła:
- naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj.
- art. 13 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r., poz. 1577, dalej: ustawa) poprzez błędną wykładnię, polegającą na uznaniu skarżącej przez organ II instancji jako osoby nieuprawnionej do uzyskania świadczenia wychowawczego na rzecz powierzonych jej przez Sąd małoletnich wnuczek w ramach bieżącej pieczy, będącą pieczą alternatywną wobec rodzicielskiej, a zatem braku uznania przez organ II instancji skarżącej za opiekuna faktycznego w/w małoletnich dzieci; podczas gdy dokonując prawidłowej wykładni w/w przepisów organ II instancji winien był dojść do przekonania, że w myśl postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia 29 czerwca 2021 r., wydanego w sprawie o sygn. akt [...], Sąd Rejonowy w B. w istocie powierzył skarżącej pieczę nad małoletnimi wnuczkami, co miało miejsce w momencie, gdy matka w/w małoletnich, a jednocześnie córka skarżącej, tj. A. C. walczyła o życie w Szpitalu, oddając małoletnią A. C. oraz małoletnią L. I. pod pieczę skarżącej, a zatem w okresie od dnia 1 czerwca 2021 r. do dnia 31 maja 2022 r. skarżąca była osobą uprawnioną do ubiegania się o świadczenie wychowawcze, które winno było przysługiwać w tym okresie czasu podopiecznym skarżącej, która była w w/w okresie czasu opiekunem faktycznym małoletnich wnuczek, starając się od dnia 13 lipca 2021 r. o ustanowienie jej spokrewnioną rodziną zastępczą dla w/w małoletnich wnuczek z uwagi na śmierć ich matki, do której doszło w Szpitalu w lipcu 2021 r., a samo świadczenie, o którym mowa, przeznaczane byłoby na cele przewidziane w/w ustawą, tj. na pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dzieci, o których mowa, na koszty sprawowania opieki nad nimi przez skarżącą oraz na zaspokajanie potrzeb życiowych w/w małoletnich, a zwłaszcza ich potrzeb zdrowotnych;
- art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji RP w zw. z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka poprzez ich niezastosowanie, podczas gdy zasadą nadrzędną dla każdej instytucji władzy publicznej powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka, w tym prawa do ochrony i pomocy ze strony państwa, jak również brak różnicowania określonych podmiotów prawa, którym konkretne świadczenia winny przysługiwać jako opiekunom sprawującym faktyczną opiekę nad dziećmi, bez względu na to, czy złożyli wniosek o przysposobienie tychże dzieci, czy też tych, którym Sąd powszechny powierzył sprawowanie pieczy zastępczej/pieczy bieżącej nad dziećmi; a z drugiej strony, by małoletnie dzieci znajdujące się w pieczy zastępczej skarżącej w okresie od czerwca 2021 r. do maja 2022 r. (z uwagi na pobyt swojej mamy w Szpitalu do lipca 2021 r.) i następnie od lipca 2021 r. do nadal (tj. od lipca 2021 r. z uwagi na śmierć swojej przedstawicielki ustawowej), albowiem ojciec małoletniej A. C. został pozbawiony władzy rodzicielskiej, a ojciec małoletniej L. I. został ograniczony w sprawowaniu tej władzy nad córką, a którzy to ojcowie nie uiszczają alimentów na rzecz obu w/w małoletnich dziewczynek, które były i są osobami niepełnosprawnymi, były traktowane w sposób gorszy oraz krzywdzący w stosunku do dzieci, które w w/w okresie czasu znajdowały się w rodzinach zastępczych, czy też dla których to dzieci ustanowiony został opiekun prawny lub też, które to dzieci miały opiekuna faktycznego w rozumieniu ustawy;
- naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
- art. 138 § 1 pkt 2) k.p.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania organu I instancji jako bezprzedmiotowego, podczas gdy organ II instancji błędnie uznał, iż skarżąca nie mogła skutecznie ubiegać się o przyznanie świadczeń wychowawczych na rzecz małoletnich wnuczek A. C. i L. I., a zatem względem skarżącej nie mogła zostać wydana chociażby odmowna decyzja administracyjna, w sytuacji gdy w przedmiotowej sprawie stan faktyczny pozwalał na merytoryczne jej załatwienie poprzez wydanie decyzji administracyjnej, a organ II instancji, biorąc pod uwagę pełną analizę przepisów prawa materialnego, w tym ustawy zasadniczej, tj. Konstytucji RP, obowiązany był do jej rozstrzygnięcia, albowiem zarówno cel samej ustawy, jak również zasada konstytucyjnej ochrony praw dziecka daje podstawy do jak najlepszego zabezpieczenia interesów dziecka, w tym prawa do ochrony i pomocy ze strony państwa, a zatem osobie odpowiedzialnej za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem, przysługuje prawo skutecznego domagania się pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a zatem skarżąca była legitymowana do wystąpienia ze stosownym wnioskiem o przyznanie świadczenia;
- art. 7 k.p.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, co skutkowało brakiem uwzględnienia przez organ II instancji, iż faktycznym opiekunem dziecka jest babcia (skarżąca), tj. osoba której powierzono sprawowanie bieżącej pieczy nad małoletnią A. oraz małoletnią L., a która faktycznie dzieci te wychowywała i utrzymywała w w/w okresie czasu, troszcząc się o ich prawidłowy rozwój oraz ponosząc w związku z tym wydatki na ich utrzymanie, albowiem dzieci te stale przebywały ze skarżącą pod jednym adresem zamieszkania;
- art. 7a § 1 k.p.a. poprzez brak rozstrzygnięcia na korzyść skarżącej istniejących w sprawie wątpliwości co do treści nomy prawnej, a w konsekwencji na niedokonaniu prokonstytucyjnej wykładni pojęcia " opiekun faktyczny" dzieci.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:
Skarga jest uzasadniona.
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 622, dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, która zgodnie z art. 3 § 2 p.p.s.a. obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi na decyzję możliwe jest w sytuacji, gdy w toku postępowania administracyjnego doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, jak również w przypadku stwierdzenia nieważności zaskarżonego aktu lub jego wydania z naruszeniem prawa. W przypadku nieuwzględnienia skargi, sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części zgodnie z art. 151 p.p.s.a.
Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.
Przedmiotem tak sprawowanej kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 24 marca 2023 r., uchylająca decyzję Prezydenta Miasta B. o odmowie przyznania świadczenia wychowawczego na małol. wnuczki skarżącej i umarzająca postępowanie organu I instancji.
Podstawę prawną zaskarżonych decyzji stanowił w szczególności art. 4 i art. 13 ust. 1 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm., dalej: ustawa) w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2022 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 1981, dalej: ustawa zmieniająca), zgodnie z art. 20 ustawy zmieniającej.
W myśl art. 4 ustawy.:
- Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.
- Świadczenie wychowawcze przysługuje:
- matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo
- opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo
- opiekunowi prawnemu dziecka, albo
- dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo
- rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2022 r. poz. 447).
- Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2, do dnia ukończenia przez dziecko 18. roku życia.
Jak natomiast stanowi art. 13 ust. 1 ustawy, ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek matki, ojca, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka albo dyrektora domu pomocy społecznej.
Należy zatem zauważyć w pierwszej kolejności, że jak zasadnie podnosi się w orzecznictwie - chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2022 r., II SA/Gl 1056/21).
Sąd podziela stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z 4 marca 2020 r., sygn. I OSK 2140/18, zgodnie z którym wykładnia językowa art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wprowadzając ograniczenie w dostępności do świadczenia wychowawczego dla osób, którym sąd powszechny w drodze orzeczenia powierzył wykonywanie bieżącej pieczy nad dzieckiem, narusza przepisy Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka, a więc regulacje wyższego rzędu. Do takiego rezultatu nie prowadzą natomiast wyniki wykładni funkcjonalnej pozwalające urzeczywistnić normy i wartości eksponowane w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka.
Wspomniany art. 2 pkt 10 ustawy definiuje opiekuna faktycznego dziecka jako osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Wśród uprawnionych do ubiegania się o świadczenia wychowawcze ustawa nie uwzględniła osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, czyli takiej, która sprawuje pieczę bieżącą nad dzieckiem z mocy orzeczenia sądu. Ustawa ograniczyła krąg opiekunów faktycznych do osób, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka (por. art. 2 pkt 10 ustawy). Tym samym pozbawiła opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie. Uznać więc należy, że przepisy ustawy w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu rodzinnego, a przede wszystkim, nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane. W tej sytuacji, poszukując lepszej ochrony interesów dzieci, a przy tym i ich opiekuna sprawującego pieczę bieżącą, należy odnieść się bezpośrednio do zasad konstytucyjnych i przepisów Konwencji o Prawach Dziecka. W uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 1 sierpnia 2019 r., sygn. I OSK 203/19 (publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), Sąd ten wskazał, że sam fakt że ustawa posługuje się autonomiczną definicją, a sama wykładnia językowa pozwala na ustalenie jej treści, nie wyłącza potrzeby i konieczności zastosowania innych zasad wykładni w sytuacji, gdy wynik wykładni językowej jest sprzeczny z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi.
Konstytucję Rzeczpospolitej Polskiej, jako najwyższe prawo w strukturze źródeł prawa, należy stosować bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (na co wskazuje jej art. 8), także w sferze praw i wolności jednostki (J. Trzciński, Bezpośrednie stosowanie zasad naczelnych Konstytucji przez sądy administracyjne, wykład). W art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP zapisano, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ustawa zasadnicza nie ogranicza się więc do zapewnienia dziecku ochrony, ale wprowadza też prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (W. Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP).
Osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa, pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka, jeżeli dochód rodziny uprawnia do jej otrzymania. Zgodnie bowiem z Konwencją o Prawach Dziecka, formą sprawowania bieżącej pieczy nad dzieckiem, nad którym nie sprawują pieczy jego rodzice, jest tzw. piecza alternatywna wobec rodzicielskiej, a Państwo, zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą. Pogląd taki przyjęty został w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. m.in. wyroki WSA w Krakowie z 8 lipca 2021 r., sygn. III SA/Kr 175/21, w Łodzi z dnia 14 września 2017 r., sygn. II SA/Łd 567/17, w Warszawie z 3 września 2014 r., sygn. VIII SA/Wa 421/14, w Gliwicach z 25 sierpnia 2021 r., sygn. II SA/Gl 700/21, w Poznaniu z 2 listopada 2021 r., sygn. II SA/Po 127/21 (publ. w CBOi SA).
Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka byłoby zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego, wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. W takiej sytuacji prawo do świadczenia wychowawczego nie wynika bezpośrednio z art. 72 Konstytucji RP, natomiast prawo do świadczenia wychowawczego wywodzone jest w tym przypadku ze współstosowania omawianej ustawy i Konstytucji, czyli polega na ustaleniu właściwego sensu normy ustawy, za pomocą normy konstytucyjnej, z przyznaniem pierwszeństwa tej drugiej.
Zgodnie z art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., a ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 kwietnia 1991 r., dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub, gdy ze względu na swoje dobro, nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalone przez Sejm i Senat ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci, podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji).
Ze wskazanych przepisów Konwencji, nie można bezpośrednio wywieść prawa do świadczenia wychowawczego. Natomiast odwołanie się do przepisów Konwencji o Prawach Dziecka, ma znaczenie przy ocenie przepisów ustawowych, a więc ustaleniu, czy przepisy omawianej ustawy, wprowadzając ustawowe ograniczenie w dostępności do świadczenia wychowawczego przez osoby, którym sąd w drodze orzeczenia powierzył wykonywanie bieżącej pieczy nad dzieckiem, nie naruszają przepisów Konwencji. Osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której Państwo powierzyło pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem, ma prawo skutecznego domagania się od tegoż Państwa pomocy w sprawowaniu tej opieki, w tym również pomocy materialnej, a więc przynajmniej częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka, jeżeli dochód rodziny uprawnia do jej otrzymania, a Państwo, zgodnie ze swym prawem wewnętrznym, powinno zapewnić takiemu dziecku opiekę zastępczą. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie, podziela w całości powyższy pogląd.
Sąd uznał, że ograniczenia w dostępności do świadczenia wychowawczego na podstawie ustawy, dla osoby sprawującej pieczę bieżącą i faktyczną opiekę nad dziećmi na mocy orzeczenia sądu rodzinnego, godzą w interes dziecka, chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, co pozwala na wywiedzenie owego uprawnienia wprost z postanowień Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji o Prawach Dziecka. Rozpoznając zatem ponownie sprawę organ I instancji uwzględni zaprezentowaną rozszerzającą i prokonstytucyjną wykładnię art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
W niniejszej sprawie Sąd Rejonowy w B., z uwagi na śmierć matki dzieci, już [...] czerwca 2021 r. orzekł postanowieniem o powierzeniu pieczy nad obiema wnuczkami skarżącej, a następnie postanowieniem z 5 sierpnia 2022 r., umieścił obie jej małoletnie wnuczki A. i L. w spokrewnionej rodzinie zastępczej skarżącej, którą zobowiązał do decydowania o sprawach dzieci, kontynuowania ich leczenia oraz poprawy warunków mieszkaniowych. Organy nie kwestionują przy tym faktu, że skarżąca opiekowała się i nadal opiekuje swoimi wnuczkami. W stanie faktycznym niniejszej sprawy, nie ulega wątpliwości, że już w czerwcu 2021 r, skarżąca faktycznie sprawowała pieczę nad obiema wnuczkami, które z nią zamieszkały. Czyniła to nie tylko z własnej woli, czy też z konieczności, z uwagi na pobyt w szpitalu swojej córki i następnie jej śmierć, ale także z mocy wydanych przez Sąd Rodzinny zarządzeń opiekuńczych.
Mając na uwadze powyższe, nie do pogodzenia z zasadą pogłębiania zaufania do władzy publicznej wyrażoną w art. 8 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) i zasadami demokratycznego państwa prawnego jest takie działanie organów, które opiera się wyłącznie na językowej wykładni przepisów, która nie przystaje do faktycznych okoliczności sprawy. Organ odwoławczy dopuścił się przy tym naruszenia przepisu art. 105 §1 k.p.a. przez jego zastosowanie w sprawie i umorzenie postępowania przed organem I instancji jako bezprzedmiotowego.
Podsumowując, zarzuty podniesione w skardze okazały się uzasadnione. Sąd stwierdził, że skarga jest usprawiedliwiona, a zatem na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. O kosztach postępowania orzeczono po myśli art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.