Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 16 grudnia 2019 r. obecnie skarżący D.D. zwrócił się o umorzenie zaległości z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej – synowi, S.D.. W uzasadnieniu wskazał, iż obecnie odbywa karę pozbawienia wolności w zakładzie karnym, nie pozostaje odpłatnie zatrudniony na terenie jednostki penitencjarnej, a nadto nie posiada żadnych dóbr materialnych oraz składników majątkowych. Okoliczność, iż przebywa w zakładzie karnym uniemożliwia mu wywiązywanie się z ciążących na nim zobowiązań alimentacyjnych i stanowi podstawę do obligatoryjnego umorzenia zaległości. Do wniosku dołączono zaświadczenie, z którego wynika, iż strona przebywa w zakładzie karnym oraz nie pozostaje zatrudniona.
Wójt Gminy B. decyzją z dnia [...] r. odmówił skarżącemu umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, iż wskutek przeprowadzonego postępowania dowodowego ustalono, że na dzień [...] r. skarżący pozostawał nieodpłatnie zatrudniony w jednostce penitencjarnej i nie jest planowana zmiana formy jego zatrudnienia z uwagi na ograniczoną ilość etatów dla zatrudnienia odpłatnego. Organ wskazał również, że jednostka penitencjarna nie posiada informacji na temat niepełnosprawności skarżącego, a stan jego konta depozytowego wynosi 110,25 zł. Odwołując się do oświadczenia skarżącego z dnia [...] r. wskazano, iż posiada on wykształcenie zawodowe na kierunku ślusarz, ukończył nadto kurs na wózki widłowe oraz nie posiada nikogo na utrzymaniu. Zgodnie z oświadczeniem, skarżący choruje przewlekle na [...]. Nie posiada również żadnego majątku.
Dalej organ wskazał, iż już na wstępie wykluczył jako przesłankę uzasadniającą umorzenie należności alimentacyjnych pobyt dłużnika alimentacyjnego w zakładzie karnym, gdyż okoliczność ta jest zawiniona przez skarżącego. Nadto stwierdzono, że chwilowy brak etatów w jednostce penitencjarnej dla zatrudnienia odpłatnego nie wyklucza możliwości podjęcia takiego zatrudnienia w przyszłości. Wskazano również, iż dłużnik jest osobą w średnim wieku, a zgłaszane przez niego problemy zdrowotne nie wykluczają go z rynku pracy. Zdaniem organu skarżący nie przedłożył również dokumentu świadczącego o niezdolności do pracy, co oznacza, iż po zakończeniu odbywania kary pozbawienia wolności może on podjąć zatrudnienie i tym samym próbę uregulowania swoich zobowiązań. W związku z powyższym brak jest obiektywnych przesłanek przemawiających za uwzględnieniem wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wskazał, że wbrew twierdzeniom organu nie jest w stanie podjąć płatnego zatrudnienia w zakładzie karnym z uwagi na swoje kwalifikacje oraz schorzenia. Zdaniem skarżącego nie jest on również w stanie przedłożyć orzeczenia o niepełnosprawności z uwagi na fakt, iż mieszkanie, w którym orzeczenie się znajdowało zostało zlicytowanie w wyniku egzekucji komorniczej. Nadto wskazał, iż niezbędna w sprawie dokumentacja znajduje się w Ośrodku Pomocy Społecznej w P., gdzie rozpatrywano jego wniosek o umorzenie należności alimentacyjnych wypłaconych na rzecz córki. Skarżący powołał się również na swój stan zdrowia oraz okoliczność, że pozostaje bezdomny. Zaakcentował, iż "jest cały w tatuażach" co utrudni mu znalezienie pracy, a tym samym uregulowanie należności.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej, zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją, utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu powołano treść art. 27 ust. 1, art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r., poz. 808), zwanej dalej ustawą alimentacyjną, oraz zrelacjonowano dotychczasowy przebieg postępowania. Wskazano, iż umorzenie świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkiem od reguły i nakłada na organ obowiązek zbadania, czy zachodzi szczególna sytuacja uzasadniająca uwzględnienie wniosku. Przy czym stan ten powinien wynikać z czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Zdaniem Kolegium, organ I instancji zarówno w postępowaniu dowodowym jak i w uzasadnieniu decyzji udowodnił, iż w przypadku skarżącego nie zaszły okoliczności uzasadniające umorzenie należności. Wskazano, iż pobyt w zakładzie karnym z całą pewnością nie zalicza się do przesłanek uzasadniających uwzględnienie wniosku o umorzenie należności alimentacyjnych.
W skardze na powyższą decyzję skarżący wyraził swoje niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje
Skarga zasługiwała na uwzględnienie.
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) wykazała, że decyzja ta narusza wymogi prawa, a zgodnie z treścią art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak również naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie każde uchybienie ze strony organu administracji uzasadnia uwzględnienie skargi, a jedynie takie, które miało lub mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Użyte w powyższym przepisie słowo "może" oznacza, że decyzja wydana w oparciu o wspomnianą regulację jest podejmowana w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że organ może podjąć w sprawie rozstrzygnięcie, ale nie ma nakazu ustalenia określonej jego treści. Wypada podkreślić, iż element uznaniowości nie polega na tym, że wydana decyzja polega na dowolności działania organu. W konsekwencji prawidłowe rozstrzygnięcie może nastąpić jedynie po starannym i wszechstronnym wyjaśnieniu okoliczności sprawy, a wydana decyzja musi być wyczerpująco uzasadniona poprzez wskazanie, dlaczego dokonano takiego a nie innego rozstrzygnięcia.
Natomiast sądowa kontrola decyzji wydanej w ramach uznania administracyjnego obejmuje przede wszystkim zbadanie, czy organ procedując nad sprawą w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i czy wszechstronnie zbadał okoliczności mogące mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy wskazać, iż przeprowadzone postępowanie administracyjne obarczone jest istotnymi brakami powodującymi konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W wydanych w sprawie rozstrzygnięciach brak bowiem jakichkolwiek informacji na temat wysokości zadłużenia skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, których umorzenie jest przedmiotem toczącego się postępowania. W decyzji organu I instancji można dostrzec jedynie zdawkową informację, iż ciążące na skarżącym należności powstają od października 2013 r., tj. od momentu, gdy jego synowi zostały przyznane świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zdaniem Sądu ustalenie aktualnej wysokości zadłużenia dłużnika alimentacyjnego powinno być kluczowym elementem prowadzonego postępowania, gdyż dopiero poczynienie wszechstronnych ustaleń w tym zakresie, w połączeniu z ustaleniem sytuacji dochodowej oraz rodzinnej wnioskodawcy, pozwoli ocenić czy w dacie orzekania przez organy istnieje obiektywna możliwość realizacji ciążących na dłużniku zobowiązań.
Ustalenia zatem wymaga, w jakiej konkretnie wysokości zadłużenie posiada skarżący w zakresie ciążących na nim świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz czy nie posiada on również innych zadłużeń i z jakich tytułów. Wskazać wypadnie, iż ustawodawca w komentowanym przepisie nie określił, jakiego okresu ma dotyczyć analiza sytuacji dochodowej oraz rodzinnej dłużnika. Powyższe oznacza, że kierując się ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organy są zobowiązane do uwzględnienia i przeanalizowania stanu aktualnego, sprzed wydania decyzji.
Nie może przy tym ujść uwadze, iż we wniosku skarżącego, który zainicjował przeprowadzone postępowanie, mowa jest ogólnie o umorzeniu należności alimentacyjnych, bez bliższego ich sprecyzowania bądź też określenia. Organy zaś nie domagały się wyjaśnienia, ani też nie ustaliły we własnym zakresie, jakich konkretnie należności oraz za jaki okres dłużnik domaga się umorzenia.
Wspomnieć w tym miejscu przyjdzie, że organy w swych rozważaniach skupiły się w przeważającej mierze na fakcie przebywania skarżącego w zakładzie karnym, co nie stanowi obiektywnej przesłanki umożliwiającej uwzględnienie jego wniosku o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego. Powyższa okoliczność niejako przysłoniła im konieczność zbadania dalszych przesłanek warunkujących uwzględnienie jego żądania. Analiza treści decyzji prowadzi bowiem do wniosku, że organy realizują przyjęte założenie, iż niezależnie od istniejących okoliczności, w tym wysokości należności oraz możliwości finansowych skarżącego, wniosek o umorzenie zostanie rozpatrzony negatywnie. Takie działanie, niezależnie nawet od zasługującej na negatywną ocenę postawy skarżącego, który nie wywiązywał się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, pozostaje w sprzeczności z przepisami prawa materialnego oraz podstawowymi zasadami postępowania administracyjnego, w szczególności z zasadą prawdy obiektywnej oraz zasady legalności działania organów administracji publicznej.
Procedujące w sprawie organy powinny mieć również na uwadze, że rozważając kwestię ewentualnego umorzenia zaległości należy mieć w polu widzenia skutki, jakie może wywołać dla strony decyzja negatywna, w związku z powstaniem nowych długów oraz kumulacją postępowań egzekucyjnych. Słusznie wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, iż egzekucja zaległych świadczeń nie powinna prowadzić do sytuacji, w której dłużnik Skarbu Państwa, wobec którego orzeczono konieczność spłaty ciążących na nim należności, w ostateczności stanie się beneficjentem środków z pomocy społecznej (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 25 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 1192/15; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 13 stycznia 2016 r., sygn. akt IV SA/Po 792/15; wyrok WSA w Krakowie z dnia 11 kwietnia 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 1340/16). Powyższe jest tym bardziej istotne, gdyż z przeprowadzonego postępowania dowodowego wynika, iż skarżący przebywając w zakładzie karnym pozostaje na utrzymaniu Skarbu Państwa, a po jego opuszczeniu, z uwagi na brak kontaktu z bliskimi i krewnymi, a w związku z tym brakiem jakiegokolwiek wsparcia, z dużym prawdopodobieństwem będzie musiał w dalszym ciągu korzystać z pomocy państwa.
Z drugiej jednak strony należy odwołać się do zasady sprawiedliwości społecznej, wyrażającej się w twierdzeniu, aby osoby zobowiązane do dostarczenia środków utrzymania dla osób najbliższych nie przerzucały ciążącego na nich ustawowego obowiązku na inne podmioty.
Powyższe uchybienia świadczą o naruszeniu przez organy przepisów art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Na marginesie należy wskazać, iż w niniejszej sprawie skarżący zwrócił się o umorzenie należności alimentacyjnych, co jest najdalej idącą z ulg przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej. Środki tam wskazane powinny być stosowane w kolejności podanej w ustawie, tzn. odroczenie spłaty, rozłożenie na raty, a w ostateczności umorzenie zadłużenia. Z tego względu dłużnik alimentacyjny winien skorzystać w pierwszej kolejności z przysługującej mu możliwości odroczenia terminu spłaty zadłużenia, bądź rozłożenia go na raty, dopiero w ostateczności wystąpić o umorzenie powstałej należności.
Biorąc zatem pod uwagę powyższe rozważania, w ramach ponownie prowadzonego postępowania organy powinny przede wszystkim dokonać jednoznacznych ustaleń dotyczących wysokości zadłużenia wraz z odsetkami, jak również ewentualnego postępowania egzekucyjnego, a także zaktualizować informacje dotyczące sytuacji zdrowotnej oraz życiowej skarżącego. Następnie należy dokonać pełnej oceny jego sytuacji dochodowej i wydać rozstrzygnięcie w oparciu o ustawowe przesłanki.
Mając powyższe na uwadze, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), i art. 135 p.p.s.a.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym (art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a.) - na wniosek organu i wobec braku żądania przeprowadzenia rozprawy przez skarżącego.
Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl