Uzasadnienie
1. Decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r., nr [...], wydaną po rozpatrzeniu odwołania H.G., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta z dnia [...] grudnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego na wnuczkę W.J.
1.1. Stan sprawy przedstawiał się następująco: wnioskiem z dnia [...] listopada 2021 r. H.G. zwróciła się do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko – wnuczkę W.J. na okres 2021/2022. Do wniosku strona dołączyła postanowienie Sądu Rejonowego o zabezpieczeniu postępowania, którym na czas trwania postępowania powierzono jej bezpośrednią pieczę nad małoletnią.
Zdaniem organu I instancji powołującego się na art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm.; dalej u.p.p.w.d.) wnioskująca nie należy do katalogu osób, którym można przyznać świadczenie, ponieważ pomimo sprawowanej opieki, zgodnie z powołanym przepisem, opiekunem faktycznym dziecka jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka (czyli ustalenia opiekunem prawnym).
Z akt wynika, że strona wystąpiła z wnioskiem o ustalenie jej rodziną zastępczą dla małoletniej i nie jest ona opiekunem prawnym małoletniej, co uzasadniało odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia.
- 1.2. Od tej decyzji strona złożyła w ustawowym terminie odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, w którym zakwestionowała stanowisko organu I instancji, podnosząc, że wnuczka jest wyłącznie na jej utrzymaniu, z nią zamieszkuje.
- 1.3. Utrzymując w mocy decyzję Burmistrza Miasta Kolegium przytoczyło treść art.
- 4. ust. 1 i ust. 2 u.p.p.w.d., w tym pkt 2 ust. 2, zgodnie z którym świadczenie wychowawcze przysługuje opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego oraz definicję zawartą w art. 2 pkt 10 tej ustawy. Zdaniem Kolegium ustawa zawiera własną definicję pojęcia "opiekuna faktycznego dziecka", którego skarżąca nie spełnia, gdyż nie wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. To zaś uniemożliwia uznanie strony za opiekuna faktycznego małoletniej w rozumieniu przepisów ustawy i przyznanie świadczenia.
- 2. W skardze złożonej do tutejszego sądu w terminie H.G. wniosła o uchylenie decyzji i przyznanie jej świadczenia podnosząc, że sąd opiekuńczy powierzył jej pieczę zastępczą nad wnuczką, która z nią zamieszkuje i jest na jej wyłącznym utrzymaniu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
3. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a do lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej p.p.s.a.) lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
4. Jak wynika z akt sprawy z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego wystąpiła skarżąca H.G., która jest babcią małoletniej W.J. Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] listopada 2021 r. w sprawie o sygn. akt [...] sprawuje ona pieczę zastępczą nad wnuczką (por. sprostowanie tego postanowienia z dnia [...] kwietnia 2022 r.).
Organy odmówiły skarżącej przyznania świadczenia wychowawczego z uwagi na fakt, że nie należy do kategorii podmiotów uprawnionych do jego pobierania na podstawie art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. Zgodnie z tym przepisem (w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji) świadczenie wychowawcze przysługuje:
- 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo
- 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo
- 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.
Ustawa, w art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., zawiera definicję opiekuna faktycznego dziecka, którym jest "osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka".
5. Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym związanych z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Pomimo tego, że zgodnie z powołanym przepisem świadczenie powinno iść "za dzieckiem", literalne zastosowanie art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., pozbawia możliwości uzyskania wsparcia w faktycznego opiekuna dziecka sprawującego nad nim bieżącą pieczę, w sytuacji gdy sprawowanie tej pieczy wynika z orzeczenia sądowego, a nie jest efektem wniosku o przysposobienie.
Kontrowersje związane z relacją definicji zawartej w art. 2 pkt 10 do treści art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. w sytuacji, gdy z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego występuje osoba, której sąd opiekuńczy powierza sprawowanie pieczy nad małoletnim dzieckiem, były już przedmiotem rozważań sądów administracyjnych. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela i przyjmuje jako swój pogląd dominujący, że przepis ten w sposób nierówny i niedostateczny chroni prawa dzieci i ich rzeczywistych opiekunów, co nie powinno mieć miejsca w państwie prawa (z wielu orzeczeń por. wyrok NSA z dnia 1 sierpnia 2019 r., I OSK 203/19 oraz wyroki WSA we Wrocławiu z dnia 23 marca 2017 r., IV SA/Wr 543/16; WSA w Poznaniu z dnia 14 czerwca 2017 r., II SA/Po 257/17; WSA w Krakowie z 29 listopada 2017, III SA/Kr 1140/17; WSA w Łodzi z dnia 16 października 2018 r., II SA/Łd 533/18; WSA w Bydgoszczy z dnia 27 kwietnia 2022 r., II SA/Bd 40/22 oraz WSA w Gliwicach z dnia 28 czerwca 2022 r., II SA/Gl 592/22; CBOSA).
6. Argumentacja przedstawiona w tym nurcie odwołuje się do art. 8 ust. 2 oraz art. 72 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, które to w odniesieniu do przepisów rozważanej ustawy, każą przyjąć, że osoba odpowiedzialna za utrzymanie dziecka, której państwo powierzyło bieżącą pieczę nad jego wychowaniem i rozwojem na mocy orzeczenia sądowego, ma prawo domagania się pomocy, a państwo ma obowiązek tę pomoc zapewnić, przynajmniej w zakresie częściowego pokrycia kosztów utrzymania dziecka. Powierzenie bowiem przez państwo bieżącej pieczy nad dzieckiem oznacza podjęcie w ramach tej opieki obowiązków w zakresie wychowania dziecka, zapewnienia mu bezpieczeństwa, zdrowia, wyżywienia, szkoły, utrzymania (a więc również dochodzenia należnych dziecku świadczeń, w tym świadczenia wychowawczego), czyli wszystkiego tego, co łączy się z faktycznym, codziennym sprawowaniem bieżącej opieki na dzieckiem.
Niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka jest zatem, wynikające z art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d., zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które z jednej strony, faktycznie opiekują się dzieckiem, a z drugiej, jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Regulacja taka pomija bowiem osoby, które na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem. Zawężenie to narusza nakaz równego, jednakowego traktowania adresatów charakteryzujących się w takim samym stopniu tą samą relewantną cechą. Nie znajduje ono uzasadnienia i pozostaje w sprzeczności z celami ustawy i funkcjami świadczenia wychowawczego.
Nadto odmowa przyznania świadczenia wychowawczego osobie, która sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, jak trafnie podniesiono w skardze, należy również interpretować w świetle obowiązków wynikających dla państwa z art. 20 i art. 27 ust. 3 Konwencji o Prawach Dziecka.
7. W uzupełnieniu tej argumentacji wskazać należy, że racjonalność art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. jest co najmniej wątpliwa. Stosując literalnie ten przepis organ powinien przyznać uprawnienie do świadczenia tylko z samego faktu złożenia wniosku, niezależnie od spełnienia jakichkolwiek warunków prawnych, co oznacza, że dotyczyłoby to także osoby, która nie spełnia nawet podstawowych warunków adopcji i z góry "wiadomo", że wniosek nie może być uwzględniony, jeśli formalnie złożyła taki wniosek i faktycznie opiekuje się małoletnim. Ustawa daje zatem preferencję opiekunowi faktycznemu, którego wykazywane prawo do opieki jest "słabsze", niż opiekunowi faktycznemu, który opiekę sprawuje na mocy orzeczenia sądowego.
8. Z tych względów należy uznać, że pozbawienie skarżącej, której legalnie powierzono pieczę zastępczą nad małoletnią i która ją faktycznie sprawuje, dostępności do świadczenia wychowawczego i tym samym odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącej w oparciu o formalną wykładnię art. 4 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 2 ust. 10 u.p.p.w.d., nie uwzględnia istoty świadczenia wychowawczego oraz praw wynikających z Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka, co stanowi naruszenie mających zastosowanie w sprawie przepisów u.p.p.w.d.
Stąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.
Na podstawie art. 153 p.p.s.a. sąd orzekający zobowiązuje organ do uwzględnienia w trakcie ponownego orzekania oceny prawnej oraz wskazań wyrażonych w niniejszej sprawie.