Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp.z 24 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Go 316/22

Uzasadnienie

W dniu 6 września 2021 r. S.U. złożyła do Ośrodka Pomocy Społecznej wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem J.W.

Decyzją z dnia [...] października 2021 r., nr [...], Burmistrz działając na podstawie art. 104 i 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postepowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej jako: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, art. 20, art. 24 ust. 1, ust. 2, ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej jako: u.ś.r.) odmówił przyznania S.U. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie organ I instancji podniósł, że nie spełniono przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie wieku osoby wymagającej opieki, bowiem niepełnosprawność ojca wnioskodawczyni powstała w wieku 76 lat.

Po rozpatrzeniu odwołania S.U. Samorządowego Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] listopada 2021 r., nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję Burmistrza i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu decyzji Kolegium podniosło, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b uś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności – jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skoro w wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy z Konstytucją, to organ nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę. Skutkiem takiego rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Trybunał orzekł o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z powołanego przepisu. Tym samym organy rozpatrujące wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej w obecnie stanie prawnym dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe mają obowiązek zbadania, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania świadczenia określone w art. 17 ust. 1b ustawy tj. z wyłączeniem tej części przepisu, który z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Przedwczesna zatem była odmowa przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się wyłącznie na przepis, którego niezgodność z Konstytucją w zakresie różnicowania prawa do świadczenia osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wskazanego w spornym przepisie wieku, uwzględniwszy, że data powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki przez pryzmat skutków wywołanych przez ww. wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wpływa na uprawnienie strony do uzyskania świadczenia rodzinnego z tytułu sprawowanej opieki.

Dalej Kolegium wskazało, że obowiązkiem organu I instancji przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ustalenie czy wnioskodawczyni spełnia pozostałe przesłanki uzasadniające przyznanie spornego świadczenia. Zgodnie z art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, przy czym przepisy k.r.o. ustalają kolejność powstania tego obowiązku. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Skoro wnioskodawczyni jest jednym z czwórki dzieci osoby wymagającej opieki, co wynika z dotychczas zgromadzonego materiału dowodowego organ I instancji obowiązany jest zbadać sytuację osobistą, zdrowotną i zarobkową wszystkich dzieci J.W. w zakresie możliwości zapewnienie opieki ojcu, w szczególności czy i z jakich obiektywnych i niezależnych od tych osób przyczyn nie są w stanie sprawować opieki nad osobą jej wymagającej.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r., nr [...], Burmistrz odmówił przyznania S.U. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem J.W. Uzasadniając swoje stanowisko organ I instancji wyjaśnił, że S.U. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z małżonkiem, czwórką dzieci oraz niepełnosprawnym ojcem – J.W., wdowcem wymagającym stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Strona w związku z koniecznością sprawowania opieki nad dziećmi oraz niepełnosprawnym ojcem nie wykonuje pracy zawodowej.

Następnie organ I instancji wskazał, że zobowiązani do alimentacji na rzecz ojca bracia skarżącej nie pomagają (również finansowo) w sprawowaniu opieki. Zaznaczył przy tym, iż nie miał możliwości zweryfikowania poczynionych w toku postępowania administracyjnego ustaleń, ponieważ żaden z braci nie stawił się na wezwanie Ośrodka Pomocy Społecznej. Ponadto Burmistrz wskazał, że skarżąca w dniu 21 grudnia 2021 r. (w toku postępowania odwoławczego przedmiotowej sprawy) złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia rodzicielskiego. Do powyższego wniosku strona dołączyła oświadczenie dotyczące rezygnacji ze świadczenia rodzicielskiego, w przypadku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem. Organ I instancji ustalił stronie prawo do świadczenia rodzicielskiego na okres od [...] grudnia 2021 r. do dnia [...] grudnia 2022 r.

Mając na uwadze powyższe ustalenia organ I instancji podał, że nie spełniono przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w wieku 76 lat. Organ podniósł także, że w przedmiotowej sprawie nie ma zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ponieważ ze zgromadzonych dokumentów nie wynika, by rezygnacja skarżącej z prowadzenia własnej działalności gospodarczej, co miało miejsce w 2019 r., wiązało się z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Strona w złożonym wniosku wskazała, że opiekę nad ojcem sprawuje od [...] maja 2021 r., tj. ponad dwa lata po rezygnacji z zatrudnienia. Zdaniem organu sprawowane przez stronę czynności dotyczące opieki nad ojcem także nie uprawniają do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Wpływ na wydaną decyzję miało również ustalone na rzecz strony prawo do świadczenia rodzicielskiego.

S.U. wniosła od powyższej decyzji odwołanie wskazując, że nie zgadza się z podjętym rozstrzygnięciem. Skarżąca przedstawiła szereg czynności, które wykonuje w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, podkreśliła także, że po przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego zrezygnuje z pobierania świadczenia rodzicielskiego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] marca 2022 r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ odwoławczy w pierwszej kolejności przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, następnie powołał treść art. 17 ust. 1 oraz ust. 1a u.ś.r. Następnie wskazał, że w przedmiotowej sprawie bezsporny jest stan ojca strony skarżącej, który (co wynika z orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2021 r., nr [...]) posiada znaczny stopień niepełnosprawności od dnia [...] lipca 2021 r., a niepełnosprawność istnieje od [...] maja 2021 r. Z powyższego orzeczenia wynika również, że niepełnosprawny ojciec skarżącej wymaga stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Kolegium uznało, że skarżąca nie spełniła przesłanek ustawowych, kwalifikujących do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. W pierwszej kolejności organ odwoławczy zaznaczył, że J.W. ma czworo dzieci, które są zobowiązane do alimentacji. Z ustaleń organu wynika, że dzieci osoby wymagającej opieki żyją i nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma więc podstaw do wyłączenia pozostałych, tj. z pominięciem skarżącej, dzieci od możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. SKO przedstawiło także stanowisko zbieżne z decyzją organu I instancji, że w niniejszej sprawie rezygnacja z zatrudnienia oraz niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia nie powstało na skutek konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Pismem z dnia [...] maja 2022 r. S.U. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na powyższą decyzję. Skarżąca podniosła, że zrezygnowała z zatrudnienia z dniem [...] maja 2021 r. w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Wyjaśniła, że synowie J.W. nie mogą sprawować opieki nad ojcem, nie są także w stanie pomóc finansowo. Dwaj bracia skarżącej pracują zawodowo, najmłodszy (na dzień wniesienia skargi bezrobotny) i najstarszy z braci mają zasądzone alimenty na rzecz własnych dzieci. Strona podniosła, że jeden z braci zamieszkuje zagranicą i ma z nim ograniczony kontakt. Skarżąca wskazała także, że posiada czwórkę dzieci, a jej mąż pobiera świadczenie pielęgnacyjne w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Zaznaczyła, że podtrzymuje oświadczenie o zrzeczeniu się prawa do świadczenia rodzicielskiego po przyznaniu na jej rzecz świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 p.p.s.a.).

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1. 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2. 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3. 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie bezsporna pozostaje okoliczność, że skarżąca sprawuje rzeczywistą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, który posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bezspornym jest również, że z uwagi na stan zdrowia ojciec skarżącej wymaga stałej opieki osoby trzeciej oraz pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nadto wynika, że J.W. jest wdowcem, ma czwórkę dzieci którymi są skarżąca oraz T.W., K.W. i P.W. Z oświadczeń strony wynika, że żaden z braci w związku z sytuacją osobistą i materialną nie może sprawować opieki nad ojcem, nie partycypują także w kosztach związanych z opieką nad ojcem. Z treści orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności wynika, że niepełnosprawność J.W. powstała w wieku 76 lat.

Mając na uwadze powyższe ustalenia, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, podzielić należy stanowisko Kolegium w zakresie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, której niepełnosprawność powstała później niż przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej do 25 roku życia.

W odniesieniu do kryterium określonego w art. 17 ust. 1b ustawy, tj. kryterium daty powstania niepełnosprawności, zauważyć trzeba, że w punkcie 2 sentencji wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (OTK-A 2014/9/10), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W powołanym wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził zatem niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją. Okoliczności tej sąd administracyjny nie może nie brać pod uwagę lub ją pomijać. Powołany wyrok Trybunału odnosi się do negatywnego zakresu art. 17 ust. 1b ustawy, na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje".

Istotą tego rozstrzygnięcia jest zatem uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał Konstytucyjny upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego brak zmiany przez ustawodawcę treści art. 17 ust. 1b ustawy zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu wniosków opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - wobec wynikającego z ww. wyroku z 21 października 2014 r. wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części art. 17 ustawy, która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2017 r., I OSK 2920/16, Lex nr 2324296, 2 czerwca 2017 r., I OSK 108/12, Lex nr 1260038 oraz 26 maja 2017 r., I OSK 128/16, Lex nr 2305184).

Zatem w odniesieniu do osób wymagających opieki przy dokonywaniu oceny spełnienia przesłanek do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie trzeciej sprawującej nad nimi opiekę nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności. Oceny spełnienia przesłanek do nabycia prawa do tego świadczenia należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W świetle powyższego Sąd uznał, że w realiach rozpoznawanej sprawy nieusprawiedliwione jest przyjęcie przez organ I instancji, że ustalenie niepełnosprawności u ojca skarżącej po ukończeniu 18 roku życia i nie w trakcie nauki w szkole, nakazuje odmówić przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Stanowisko Kolegium zasługuje w tym zakresie na całkowitą aprobatę. Obowiązkiem organu było zbadanie, czy skarżąca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części przepisu, która z dniem 21 października 2014 r. została w następstwie wydania powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Drugą okolicznością sporną w niniejszej sprawie jest kwestia tego, czy skarżąca, jako osoba spokrewniona w pierwszym stopniu w linii prostej, może skutecznie ubiegać się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad tą osobą, jeżeli są jeszcze trzy inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Kolegium wskazało, że J.W. posiada czworo dzieci które są zobowiązane do alimentacji. Organ uznał, że nie zachodzą przeszkody w spełnianiu tego obowiązku przez dzieci osoby wymagającej opieki, w szczególności poprzez posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Sądu zaprezentowana w zaskarżonej decyzji wykładnia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest prawidłowa.

Uzasadniając powyższe stanowisko w pierwszej kolejności zauważyć należy, że w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Regulacja ta wyraźnie ogranicza zatem krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. W celu prawidłowego zrozumienia normy prawnej wynikającej z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i art. 17 ust. 1a u.ś.r niezbędne jest zatem przybliżenie stosownych unormowań kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.

Wskazać należy, że legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera przepis art. 128 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Zgodnie z art. 617 k.r.o., krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są z kolei osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki itd.). Krąg osób zobowiązanych do alimentacji określa także przepis art. 129 § 1 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi.

Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazujący osoby uprawnione do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne nie określa kolejności uprawnień do tego świadczenia, uznając wszystkie osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki, za jednakowo uprawnione do uzyskania wspomnianego świadczenia (zob. wyrok NSA z 24 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1059/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako CBOSA). W świetle dotychczasowych rozważań, nie ulega wątpliwości, że obowiązkiem alimentacyjnym ustawodawca obciąża w realiach niniejszej sprawy w równym stopniu jako spokrewnionych z osobą wymagającą opieki zarówno skarżącą oraz jej rodzeństwo jako dzieci J.W. Są oni spokrewnieni z J.W. w stopniu pierwszym. Fakt, że jest kilka osób spokrewnionych w stopniu pierwszym w stosunku do osoby legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie oznacza, tak jak przyjęły to organy w niniejszej sprawie, że brak jest podstaw prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jednej z nich.

Przepis art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. określa bowiem przesłankę negatywną – wykluczającą możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom, o których mowa w ustępie 1 pkt 4 innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Osobom tym może być przyznane prawo do przedmiotowego świadczenia w związku ze sprawowaniem stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i rezygnacją z tego tytułu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten nie dotyczy sytuacji w których jest więcej niż jedna osoba spokrewniona w pierwszym stopniu i jedna z nich ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne (zob. wyrok NSA z 24 lutego 2022 r., I OSK 1059/21, wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 15 czerwca 2022 r., II SA/Go 235/22, CBOSA)

Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wskazanym w tej regulacji osobom, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Do tego kręgu należą niewątpliwie osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą stałej opieki. Katalog negatywnych przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zawiera natomiast art. 17 ust. 5 u.ś.r.

Ani w tej regulacji, ani w innych przepisach u.ś.r. nie uzależniono rozpatrzenia wniosku pochodzącego od zstępnego osoby niepełnosprawnej od uprzedniego ustalenia, czy pozostali zstępni są w stanie sprawować opiekę - osobistą lub finansową - nad niepełnosprawnym rodzicem. Rzeczą organów winno być jedynie ustalenie, czy wnioskodawczyni zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika jednoznacznie, że osoba wymagająca opieki jest wdowcem, a wnosząca skargę będąca zstępną (córką) J.W. jest osobą zobowiązaną względem ojca do alimentacji w pierwszej kolejności i bezsprzecznie sprawuje opiekę nad ojcem, który tej opieki wymaga, zaś niepodjęcie zatrudnienia przez skarżącą jest następstwem obowiązków związanych ze sprawowaniem tej opieki.

Zdaniem Sądu za nieuprawnioną na tle art. 17 ust. 1 i następnych u.ś.r. uznać należy wykładnię sprowadzającą się do uzależnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zstępnego sprawującego opiekę od ustalenia zdolności do sprawowania opieki osobiście. Skarżąca jest spokrewniona z niepełnosprawnym w stopniu pierwszym - art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. W świetle treści tej normy okoliczność ustalenia czy są inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny mogące sprawować opiekę miałoby znaczenie jeżeli wnioskodawczyni nie należałby do kręgu osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną.

W treści zaskarżonej decyzji organ odwoławczy stwierdził, że brak jest związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia i sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem, w związku z niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia przez około 2 lata. Zakwestionowano także zakres sprawowanych przez stronę skarżącą czynności związanych z opieką nad niepełnosprawnym, bowiem z oświadczeń strony nie wynika, by ojciec nie był w stanie samodzielnie egzystować i radzić sobie samodzielnie. Zdaniem organu celem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensata za niepodejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia na rzecz sprawowania faktycznej opieki, która musi być stała i absorbująca.

Odnosząc się do kwestii zakresu sprawowanej opieki wskazać należy, że ustawa oświadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych w art. 3 pkt 22 nie zawiera definicji sprawowania opieki, niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywieść można, że opieka musi być stała lub długoterminowa. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, nie musi to być opieka całodobowa, jednak nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby (wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., I OSK 2201/15, CBOSA).

W realiach niniejszej sprawy bezsporne jest to, że ojciec skarżącej ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności. Z orzeczenia o niepełnosprawności wynika, że J.W. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nadto w uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że wymaga on stałej, długotrwałej opieki i pomocy innych osób, ze względu na niezdolność do samodzielnej egzystencji. Taki zapis dodatkowo potwierdza, że ojciec skarżącej wymaga nie tylko pomocy, lecz także stałej i długotrwałej opieki.

Z dołączonej do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego informacji wynika, że skarżąca zajmuje się czynnościami porządkowymi, utrzymaniem higieny osobistej ojca, przygotowywaniem niskotłuszczowych posiłków, podawaniem leków oraz monitorowaniem stanu zdrowia, w tym pilnuje kontroli lekarskich oraz pozostałych wizyt u specjalistów. Przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy potwierdził wykonywane przez stronę czynności oraz stan zdrowia osoby wymagającej opieki. Nadto w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności wskazano symbole niepełnosprawności – 10-N (choroby neurologiczne) i 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia). Skarżąca oświadczyła także, że w ramach sprawowanej opieki wykonuje czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, jednak okoliczność ta nie jest przesądzająca dla dokonania oceny zakresu opieki jako stałej. To stan zdrowia niepełnosprawnego i zakres czynności z tym związanych dają podstawę do oceny, że niepełnosprawny wymaga opieki stałej.

Skarżąca w informacji dołączonej do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego oświadczyła, że w 2019 r. zaprzestała prowadzenia własnej działalności gospodarczej, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad chorą mamą. Z wydruku Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności gospodarczej RP wynika, że wykonywanie działalności gospodarczej zaprzestano z dniem [...] marca 2019 r. Nadto strona wraz ze skargą przedłożyła zaświadczenie, z treści którego wynika, że w dniu [...] maja 2022 r. podjęła próbę pracy w przedsiębiorstwie H. jako pomocnik rolnika. Zrezygnowała z zatrudnienia z przyczyn osobistych, nie podjęła wynagrodzenia za pracę i nie została zarejestrowana w KRUS oraz ZUS.

Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą.

Wskazać należy, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeśli wnioskodawca nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten określa jako przesłankę przyznania świadczenia nie tylko rezygnację z zatrudnienia ale także niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje jako równorzędne. W orzecznictwie sądów administracyjnych wykładnia cytowanego przepisu nie budzi wątpliwości. Nie tylko rezygnacja z zatrudnienia stanowi o spełnieniu przesłanki niezbędnej do uzyskania świadczenia. Spełnienie tej przesłanki następuje także wówczas, jeżeli wnioskujący nie podejmuje zatrudnienia w zawiązku z koniecznością sprawowania opieki, przy czym cytowany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej.

Okoliczność, że skarżąca nie była aktywna zawodowo przez dwa lata przed złożeniem wniosku, nie wyklucza zatem, co do zasady, przyznania świadczenia w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki (zob. wyrok WSA w Gdańsku z 21 lipca 2022 r., III SA/Gd 35/22, CBOSA).

Wystąpienie drugiej z przesłanek - niepodejmowanie zatrudnienia w celu sprawowania opieki, jest okolicznością wystarczającą do spełnienia przesłanki przyznania świadczenia, wymaganej przez normę art. 17 ust. 1 ustawy. Podkreślić należy, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy powinna być dokonywana jako aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia. Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w 2021 r., w okresie, w którym jej ojciec legitymował się orzeczeniem o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca sprawuje obecnie nad ojcem opiekę, której zakres wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia. W sprawie została zatem spełniona przesłanka przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1 u.ś.r., jaką jest niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą bliską.

Mając powyższe na uwadze uznać należy, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Naruszenie to dotyczy błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych określających przesłanki przyznania osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu z osoba legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności tj. art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a pkt 2 oraz art. 17 ust.

5. Organy obu instancji niewłaściwie oceniły, że w sprawie nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia z art. 17 ust. 1 u.ś.r., jaką jest istnienie związku przyczynowego między sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia, dopuszczając się tym samym naruszenia art. 17 ust. 1 i 1b u.ś.r. Nadto wskazać należy, że nie do zaakceptowania jest stanowisko organu I instancji odmawiające przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt braku ustalenia, że stwierdzona niepełnosprawność w stopniu znacznym J.W. powstała nie później niż przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej do 25 roku życia tj. przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Dodać należy, że skarżąca obecnie pobiera świadczenie rodzicielskie, stosownie więc do treści art. 27 ust. 5 u.ś.r. w przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń: 1) świadczenia rodzicielskiego lub 2) świadczenia pielęgnacyjnego, lub 3) specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub 4)dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, lub 5) zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.

Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Rozpoznając ponownie sprawę organ będzie związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w niniejszym uzasadnieniu (art. 153 p.p.s.a.).