Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] października 2020 r., nr [...] Burmistrz – działając m.in. na podstawie art. 2, art. 3, art. 17, art. 23, art. 24, art. 25 ust. 1 i 2, art. 26 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.; dalej jako u.ś.r.), art. 32 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemem wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r., poz. 1428) w zw. z art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej jako k.p.a) – odmówił K.D. (dalej jako skarżąca lub strona) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na męża C.D. (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), wskazując w sentencji, iż "powodem odmowy jest: niepełnosprawność męża powstała po ukończeniu 25 roku życia".
W uzasadnieniu decyzji organ podał, że w dniu 22 kwietnia 2020 r. storna złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad niepełnosprawnym mężem. Decyzją z dnia [...] lipca 2020 r., nr [...] organ odmówił świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia art. 17 ust. 1b u.ś.r. Na skutek odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...], uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, wskazując na konieczność ustalenia kwestii rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, tudzież niepodejmowania pracy przez wzgląd sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Ponadto Kolegium wskazało na konieczność ustalenia czy skarżąca ze względu na posiadanie renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy jest w stanie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym mężem, jakim orzeczeniem legitymuje się skarżąca, czy zakres sprawowanej opieki jest adekwatny do jego potrzeb, czy strona korzysta z pomocy innych osób.
W dniu 8 września 2020 r. skarżąca oświadczyła, że przed udarem męża nie pracowała zawodowo i nadal nie podejmuje prac dorywczych z uwagi na pogarszający się stan zdrowia męża. W dniu 8 września 2020 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy, w wyniku którego ustalono, że skarżąca nie pracuje, pobiera świadczenie rentowe z ZUS, została uznana za trwale częściowo niezdolną do pracy na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2020 r., świadczenie rentowe przyznano jej od marca 2020 r.; mąż uległ wypadkowi we wrześniu 2019 r. Strona mieszka wraz z mężem; dorosła córka mieszka osobno i pomaga w zakresie dowozu do lekarzy, wykup leków, ponieważ strona nie posiada prawa jazdy. Skarżąca nie pracowała i nie musiała zwalniać się z pracy, choroba męża nastąpiła w trakcie pobierania przez nią świadczenia z ZUS. Skarżąca sprawuje opiekę nad chorym mężem (pomoc przy ubieraniu, toalecie, przygotowanie posiłków, podawanie lekarstw, sprzątanie, pranie), a jej stan zdrowia nie utrudnia sprawowania tej opieki.
W trakcie wizyty pracownika socjalnego nie zastano żadnych zaniedbań opiekuńczych wobec męża, wykonywana pomoc jest adekwatna do jego potrzeb. Dorosłe dzieci nie są w stanie pomagać ojcu, gdyż mieszkają osobno i pracują zawodowo. Wcześniej dniu [...] kwietnia 2020 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy z mężem strony, ma on 62 lata, nie pracuje zawodowo, jest po udarze, wymaga dalszego leczenia i opieki, posiada orzeczenie lekarza orzecznika z ZUS z dnia [...] lutego 2020 r. o całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Orzeczenie jest ważne do [...] lutego 2021 r. Data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji została ustalona na grudzień 2019 r.
Następnie organ powołał treść art. 17 ust. 1 i 1b u.ś.r. oraz wskazał, iż zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone m.in. prawo do renty; przy czym podkreślił, że w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy - został uznany za niezgodny z Konstytucją RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. (sygn. akt SK 2/17) i z dniem 9 stycznia 2020 r. powyższy przepis utracił moc w tym zakresie (Dz. U. z 2019 r. poz. 1257)
Reasumując organ stwierdził, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, toteż została spełniona przesłanka w zakresie niepodejmowania pracy z uwagi na opiekę nad mężem. Jednak odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność u męża powstała w dorosłym wieku, tj. w 62 roku życia.
Na skutek odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...] – działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. – utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia Kolegium powołało treść art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r i wskazało, że w rozpoznawanej sprawie odmowne załatwienie wniosku skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oparto m.in. o dokonane przez organ I instancji ustalenie, że skarżąca nie spełnia warunku do przyznania świadczenia, o jakim mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność jej męża nie powstała przed 18-tym rokiem życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.
Dalej Kolegium podało, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (Dz. U. z 23 października 2014 r., poz. 1443) wskazał, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych organ stwierdził, że skutkiem powyższego wyroku w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała powyżej 18 roku, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
W tym stanie rzeczy, Kolegium uznało, że orzekający w sprawie organ I instancji zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia faktu, iż doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie przywołanego wyroku TK eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu. W związku z powyższym Kolegium uznało, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest częściowo wadliwe.
Następnie Kolegium powołało treść art. 17 ust. 5 i 6 u.ś.r. i wskazało, że strona ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (renta po waloryzacji przysługuje w kwocie 900,00 zł od dnia 1 marca 2020 r. i została przyznana na stałe). Odwołując się do przywołanego przez organ I instancji wyroku TK wydanego w sprawie SK 2/17 organ odwoławczy stwierdził, iż art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. utracił z dniem 9 stycznia 2020 r. moc obowiązującą w zakresie w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Oznacza to, że organ I instancji zobowiązany był ten fakt uwzględnić. W aktualnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części omawianego przepisu, której niekonstytucyjność została stwierdzona.
Kolegium zwróciło uwagę na część wspólną art. 17 ust. 1 u.ś.r., w którym ustawodawca precyzyjnie określa kto jest destynatariuszem tego świadczenia. Ustawodawca stanowi o konieczności rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osoby, o których mowa w pkt 1-4 celem sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Osoba ubiegająca się o przedmiotowe świadczenie musi więc zrezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Wnioskodawca musi celowo, intencjonalnie zaprzestać wykonywania pracy w formach prawem przewidzianych, z którego tytułu otrzymuje wynagrodzenie, przy czym wynagrodzenie należy wykładać szeroko. Pomimo tego, że przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zostały określone w art. 17 ust. 5 u.ś.r., niespełnienie okoliczności, o których mowa powyżej, a więc brak związku między rezygnacją z pracy tudzież jej niepodjęciem, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, stanowi także przesłankę odmowy udzielenia świadczenia, która choć nie została wprost wskazana przez ustawodawcę, to jednak w wyniku dokonania wykładni funkcjonalnej, dochodzi do wyinferowania kolejnej przesłanki, która w myśl normatywnej koncepcji źródeł prawa, należy do systemu prawnego jako norma prawna wywnioskowana z innej normy prawnej.
Podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa. Świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej.
W orzecznictwie podkreśla się, że istnieje bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją z pracy, a podjęciem się sprawowania opieki. Tylko w sytuacji, gdy przyczyną zaprzestania wykonywania pracy zarobkowej jest podjęcie się sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ustawodawca przyznaje prawo do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Z akt sprawy wynika, że skarżąca nie zrezygnowała z pracy, brak jest również jakichkolwiek twierdzeń, że nie podejmuje jej z uwagi na stan zdrowia męża. Skarżąca nie pracuje i pobiera świadczenie rentowe z ZUS. Przed chorobą męża strona nie pracowała zawodowo i nie musiała się zwalniać z pracy celem sprawowania opieki. Mąż skarżącej uległ wypadkowi we wrześniu 2019 r. Również obecnie nie podejmuje prac dorywczych z uwagi na pogarszający się stan zdrowia męża. Skarżąca została uznana za trwale częściowo niezdolną do pracy. Świadczenie rentowe przyznano jej od marca 2020 r. Skarżąca mieszka wraz z mężem. Dorosła córka strony mieszka osobno i pomaga stronie w zakresie dowozu do lekarzy, wykupu leków, ponieważ skarżąca nie posiada prawa jazdy. Strona nie pracowała i nie musiała zwalniać się z pracy, a choroba męża nastąpiła w trakcie pobierania przez stronę świadczenia z ZUS. Brak jest dokumentu potwierdzającego fakt podejmowanej zawodowo pracy przez skarżącą.
Skarżąca nie uprawdopodobniła również, że z uwagi na chorobę męża nie podjęła pracy. W ocenie Kolegium powyższe nie daje podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż świadczenie to w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. może być przyznane osobie, która zrezygnowała z pracy w związku ze świadczoną opieką nad osobą bliską, lub nie podejmuje w związku z tymi obowiązkami pracy zawodowej.
Pismem z dnia [...] grudnia 2020 r. K.D. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję. W ocenie skarżącej organ błędnie ustalił w sprawie, że przed chorobą męża nie pracowała zawodowo. Przed udarem męża skarżąca była zatrudniona w firmie "W." jako pracownik administracyjno-gospodarczy w okresie od [...] stycznia 2018 r. do [...] czerwca 2019 r., co potwierdza załączone do skargi świadectwo pracy. Pracę zakończyła [...] czerwca 2019, niemniej miała ustalone z pracodawcą, że do tej firmy wróci wiosną 2020 r. Tylko choroba męża spowodowała, że nie mogła i nadal nie może podjąć ponownie pracy. Aktualnie mąż skarżącej wymaga całodobowej opieki, jest osobą leżącą, nie podnosi się z łóżka, nie wstaje. Skarżąca musi cały czas przy nim być, z tych względów nie może podjąć pracy dorywczej. Ponadto podkreśliła, iż wspólnie z nimi nie mieszka żadna inna osoba, która mogłaby im pomóc. Natomiast wynajęcie opiekunki, wiąże się z wysokimi kosztami i jest nieopłacalne.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Pismem procesowym z dnia [...] marca 2020 r. ustanowiona w ramach prawa pomocy pełnomocnik strony skarżącej, podtrzymała powyższą skargę i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, a także o przyznanie na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż nie zostały one zapłacone w całości, ani w części.
W ocenie pełnomocnika decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego (tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r.) oraz procesowego (tj. art. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) i jako takie nie powinny się ostać. Ustalony przez organ I instancji zakres obowiązków skarżącej przy opiece nad mężem, wskazuje jednoznacznie, że rozmiar sprawowanej opieki uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W niniejszej sprawie nie może mieć podstawowego znaczenia fakt braku zatrudnienia skarżącej bezpośrednio przed wystąpieniem choroby u jej męża. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Organ II instancji nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń organu I instancji, który w żadnej mierze nie kwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych podejmowanych przez skarżącą.
Zebrane w sprawie dokumenty potwierdzają, że mąż skarżącej potrzebował codziennej, stałej opieki. Na dzień składania wniosku przez skarżącą nie był on w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych wykładni zawartej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanki wyrażonej sformułowaniem "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności" należy dokonywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań. Celem tej regulacji jest udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania.
Świadczenie pielęgnacyjne ma tym samym zrekompensować jej utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo, będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, rezygnuje z podjęcia takiej pracy, albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej. Niepodejmowanie lub rezygnacja z pracy zarobkowej ma jednak służyć opiece nad osobą niepełnosprawną. Istotą tego świadczenia jest pomoc osobom zdolnym do pracy, ale rezygnującym z niej po to, aby opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Rezygnacja z zatrudnienia obejmuje również jej niepodejmowanie, tym bardziej, że przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r., enumeratywnie wymieniający katalog podmiotów sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, a którym świadczenie nie przysługuje, nie obejmuje osób bezrobotnych.
Ponadto przepis art. 17 ust. 6 u.ś.r. wprost stanowi, że zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem wśród podmiotów, którym świadczenie nie przysługuje, niewątpliwie nie wymienia się osób bezrobotnych. Gdyby wolą ustawodawcy był zamiar pozbawienia takich osób możliwości ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, to z pewnością zastrzeżenie takie zostałoby uczynione wprost w powyższym przepisie.
W niniejszej sprawie skarżąca – zdaniem jej pełnomocnika - wykazała, że była zatrudniona na podstawie umowy o pracę do końca czerwca 2019 r., a do jej rozwiązania nastąpiło z powodu niezdolności skarżącej do pracy na skutek długotrwałej choroby. Jednocześnie organ I instancji ustalił, że stan zdrowia skarżącej na chwilę składania wniosku nie uniemożliwiał jej sprawowania opieki nad mężem, a tym samym nie wykluczał możliwości podjęcia zatrudnienia. Wypadek męża miał natomiast miejsce we wrześniu 2019 r. i od tego momentu skarżąca nie mogła podjąć zatrudnienia właśnie z uwagi na konieczność sprawowania nad nim opieki. Rezygnacja przez skarżącą z podjęcia pracy wiązała się zatem z okresem, kiedy stan zdrowia męża wymagał konieczności pomocy w sprawowaniu czynności dnia codziennego, czego dowodzi dokumentacja medyczna męża. Skarżąca nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w konsekwencji konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.
Oczywistym jest, że osoba nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy, w tym jako osoba bezrobotna nie deklaruje gotowości do podjęcia pracy, jeśli zmuszona jest do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Mając na względzie powyższe, w ocenie pełnomocnika skarżącej, organy obu instancji błędnie zastosowały obowiązujące przepisy oraz dokonały wadliwej oceny zebranych w sprawie dowodów. Skarżąca na dzień złożenia wniosku spełniała wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Sprawa została rozpoznana, po zawiadomieniu stron i umożliwieniu im wypowiedzenia się w sprawie przed wydaniem orzeczenia na posiedzeniu niejawnym, zarządzonym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.). Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie pod względem legalności była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza odmawiająca skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy wnioskowanego na męża C.D. Podstawę materialną zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej jako k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Niesporne było w kontrolowanej sprawie, iż skarżąca jest żoną C.D. Zgodnie z art. 23 i art. 27 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli oraz do wzajemnej pomocy. Pod pojęciem wzajemnej pomocy należy rozumieć niewątpliwie także pomoc w sytuacjach wyjątkowych, jaką stanowi choroba czy niepełnosprawność. Stąd ugruntowany jest pogląd, że również małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością noszącą cechy obowiązku alimentacyjnego, co łączy się z prawem ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.Wyżej wymieniony legitymuje się ponadto orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Za takie orzeczenie - mając na uwadze definicję znacznego stopnia niepełnosprawności zwartą w art. 3 pkt 21 u.ś.r. – uznaje się orzeczenie lekarza orzecznika ZUS stwierdzające całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji, wydane na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Skarżąca załączyła do wniosku orzeczenia lekarza orzecznika z dnia [...] lutego 2020 r. stwierdzające całkowitą niezdolność do pracy C.D. oraz jego niezdolność do samodzielnej egzystencji do [...] lutego 2021 r. Trafnie organ odwoławczy pominął w sprawie art. 17 ust.1b u.ś.r., stanowiący, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Przepis ten bowiem wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W związku z tym w orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, iż nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, wyrok WSA w Rzeszowie z 11 kwietnia 2018 r., II SA/Rz 298/18, wyrok WSA w Szczecinie z 19 czerwca 2019 r., II SA/Sz 450/19, wyrok WSA w Łodzi z 16 czerwca 2020 r., II SA/Łd 303/20). Zasadnie również organ odwoławczy uznał, iż nie mogła stanowić przeszkody do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność, iż ma ona ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a także związany z tym przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Niezależnie bowiem od przywoływanego przez orgay wyroku Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzającego, iż w zakresie, w jakim stanowi powyższy przepis, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, jest niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, należy podzielić stanowisko wyrażone w judykaturze, że zawieszenie prawa do emerytury lub renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz.291; zwana dalej ustawa o FUS.), wyłącza negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. w postaci prawa do renty. Wnioskodawca ma prawo dokonać wyboru pomiędzy świadczeniami z sytemu zabezpieczenia społecznego pozostającymi w kolizji, analogicznie do rozwiązania przyjętego przez ustawodawcę w art. 27 ust. 5 u.ś.r.
Dlatego organ realizując treść art. 79a k.p.a. winien przed wydaniem decyzji w sprawie wskazać stronie przesłanki uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego zależne od niej, w postaci decyzji o zawieszeniu prawa do renty (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 16 marca 2021 r.,
II SA/Rz 1383/20, wyrok WSA w Poznaniu z 30 stycznia 2020 r., II SA/Po 808/19, z dnia 23 stycznia 2020 r., IV SA/Po 824/19, z 16 stycznia 2020 r., IV SA/Po 982/19, WSA w Rzeszowie z dnia 20 lutego 2020 r., II SA/Rz 1265/19 z dnia 8 września 2020r., II SA/Rz 447/20 oraz wyrażone w wyrokach NSA z dnia 18 czerwca 2020 r., sygn. I OSK 254/20, i z 27 maja 2020 r., sygn. akt 2375/19). Odmowę przyznania świadczenia organ odwoławczy uargumentował tym, iż skoro skarżąca w chwili wypadku męża (wrzesień 2019 r.) nie pracowała zawodowo i nie uprawdopodobniła również, że z uwagi na chorobę męża nie podjęła pracy, nie została więc spełniona przesłanka związku przyczynowego między sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym a rezygnacją z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) lub z jej niepodjęciem.
Odnosząc się do tego stanowiska należy wskazać, iż fakt, że skarżąca nie pracowała chwili powstania niepełnosprawności męża ani też w późniejszym okresie nie przekreśla możliwości przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie łączy bowiem uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego jedynie z faktycznym zaprzestaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r., czy z rezygnacją z realnej propozycji takiej pracy, ale wskazuje, iż również niepodejmowanie zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną pozwala na przyznanie tego świadczenia. Jest ono zatem skierowane do osób obiektywnie zdolnych i gotowych do wykonywania pracy zarobkowej, które dobrowolnie nie podejmują tego rodzaju pracy w celu wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą wymagającą opieki. Jest to świadczenie rekompensujące brak możliwości uzyskiwania dochodu z pracy zarobkowej w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem tego zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Musi więc istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (niepodejmowania przez niego pracy) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w przepisie art. 17 u.ś.r. W orzecznictwie za taki brak związku przyczynowego uznaje się w przypadku opiekunów, którzy zostali uznani za całkowicie niezdolnych do pracy (por. wyrok NSA z 23 czerwca 2020 r., I OSK 237/20). Podkreślić należy, iż orzeczenie w stosunku do danej osoby o jej częściowej niezdolności do pracy i przyznanie w tym zakresie świadczenia rentowego (tj. renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy) nie wyklucza samo przez się wykonywania przez taką osobę pracy zarobkowej (tzn. nie oznacza zakazu podejmowania jakiegokolwiek zatrudnienia). Uznać zatem należy, że taka osoba, w stosunku do której orzeczona została częściowa niezdolność do pracy, cały czas pozostaje obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia, choć rzecz jasna w niepełnym zakresie, warunkowanym stanem jej zdrowia.
Innymi słowy, skoro dana osoba nie jest w świetle prawa uznana za całkowicie niezdolną do pracy (i ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy), podejmując się sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, może tym samym pozbawiać się potencjalnej możliwości zatrudnienia czy wykonywania innej pracy zarobkowej. Brak jest więc podstaw do wykluczenia z możliwości pobierania świadczenia pielęgnacyjnego takiej kategorii osób (tj. osób, w stosunku do których została orzeczona częściowa niezdolność do pracy i które to legitymują się z tego tytułu prawem do renty), jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną z tego tylko powodu, że mają ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy (por. wyrok WSA w Gdańsku z 4 marca 2021 r., III SA/Gd 1118/20). Skarżąca ma przyznane prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy, co - jak wskazano powyżej - nie wyklucza możliwości podjęcie zatrudnienia przy jednoczesnym pobieraniu powyższego świadczenia.
Nie można również mówić o braku w jej przypadku obiektywnej zdolności do pracy, skoro nie stwierdzono u niej całkowitej niezdolności do pracy. Ponadto skarżącą miała w chwili wydania zaskarżonej decyzji niespełna 59 lat, czyli była w wieku, który jak najbardziej predestynował ją do pozostawania aktywną zawodowo. Osoba ubiegającą się o świadczenie pielęgnacyjne nie musi wykazywać, że nie podejmuje konkretnego ściśle określonego zatrudnienia, ale jedynie, że ma zachowaną zdolność do podjęcia zatrudnienia, jednakże rezygnuje z tej aktywności ze względu na (w celu) sprawowane opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zarobkowej. Innymi słowy, opieka winna mieć na tyle zajmujący charakter, że jej sprawowanie pozostaje nie do pogodzenia z wykonywaniem jakiejkolwiek działalności zawodowej przez opiekuna i z tego właśnie powodu osoba sprawująca opiekę nie podejmuje aktywności zarobkowej (por. wyrok NSA z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20).
Niewątpliwie w kontrolowanej sprawie stan męża skarżącej niezdolnego do samodzielnej egzystencji powoduje, iż wymaga on całodobowej opieki, która jak wynika z wywiadu jest wykonywana przez wyżej wymienioną we wszystkich sferach życia codziennego. Tego rodzaju zakres opieki powoduje, iż skarżąca nie może podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ponadto wskazać należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie, dlatego nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia.
Nie można również podważać prawa do świadczenia w sytuacji, gdy strona wcześniej nie podejmowała aktywności zawodowej z innych przyczyn niż opieka, jednak u podstaw rezygnacji z zatrudnienia (niepodejmowania zatrudnienia) na dzień składania wniosku jest konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 czerwca 2020 r., II SA/Łd 218/20, wyrok WSA w Poznaniu z 28 listopada 2019 r., II SA/Po 827/19,). Nie może mieć też decydującego znaczenia czy i ile czasu w przeszłości osoba opiekująca się niepełnosprawnym i wnioskująca o przyznanie z tego tytułu świadczenia pielęgnacyjnego pozostawała w zatrudnieniu, gdyż istotne jest, czy obecnie, z uwagi na stan zdrowia, jest ona zdolna do świadczenia pracy (por. wyrok WSA w Gdańsku z 11 marca 2021 r., III SA/Gd 1142/20). Stąd bez znaczenia było, iż w chwili podjęcia się opieki skarżąca nie pracowała. Na marginesie jedynie należy zauważyć, iż w sytuacji, gdy organ odwoławczy uznał, że skarżąca powinna wykazać określone okoliczności, co do których wiedzę posiadała tylko ona, a od których uzależnił przyznanie świadczenia, obowiązany był - zgodnie z art. 79a § 1 k.p.a. do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.
W kontrolowanej sprawie organ odwoławczy zaniechał tej czynności i strona była zaskoczona zmianą podstawy odmowy przyznania świadczenia, dowiadując się o tym dopiero z treści decyzji Kolegium. Organ I instancji nie kwestionował bowiem, iż została spełniona przesłanka niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Ponadto organ odwoławczy nie zauważył, iż w sentencji utrzymanej mocy decyzji wskazana została przyczyna odmowy przyznania świadczenia, która pozostaje w sprzeczności z przyczyną odmowy powołaną w zaskarżonej decyzji.
Reasumując, zdaniem Sądu, za błędną należy uznać ocenę organu odwoławczego, że z okoliczności faktycznych nie wynika, że skarżąca nie podejmuje z zatrudnia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Błędna ocena stanu faktycznego doprowadziła do odmowy przyznania świadczenia, tym samym organ dopuścił się naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., co uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a Ponownie rozpoznając sprawę organ będzie związany oceną prawną zawartą w niniejszym uzasadnieniu (art. 153 p.p.p.s.a). O przyznanych pełnomocnikowi z urzędu kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 4 ust. 1 i 3 oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz.U. z 2019, poz. 68).