Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp.z 28 maja 2020 r., sygn. akt II SA/Go 80/20

Uzasadnienie

Dnia [...] grudnia 2019 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję nr [...], którą na podstawie:

1. 1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 art. 30, art. 83b ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., aktualny t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 266 – określanej dalej jako u.s.u.s.), odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 122 391,35 zł, w tym:
2. a) ubezpieczenia społeczne za okres 01/1999-07/2000, 07/2010-01/2011 w łącznej kwocie 103 886,62 zł, w tym z tytułu: składek - w kwocie 17 905,42 zł, odsetek liczonych na [...] października 2019 r. przypadających od wyżej wymienionych składek - w kwocie 50 967,00 zł, odsetek w kwocie 34 979,00 zł liczonych na [...] października 2019 r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w kwocie 11 897,46 zł, kosztów upomnienia - w kwocie 35,20 zł,
3. b) ubezpieczenie zdrowotne za okres 06/1999-07/2000, 05/2010-01/2011 w łącznej kwocie 11 546,30 zł, w tym z tytułu składek - w kwocie 2 484,90 zł, odsetek liczonych na [...] października 2019 r. przypadających od ww. składek - 3 774,00 zł, odsetek w kwocie 5 261,00 zł liczonych na [...] października 2019 r. przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w kwocie 2 010,07 zł,
4. c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 01/1999- 07/2000,10/2010-12/2010 w łącznej kwocie 6 958,43 zł w tym z tytułu składek - 1 758,43 zł, odsetek liczonych na [...] października 2019 r. przypadających od wyżej wymienionych składek - 5 200,00 zł.
5. 2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365 - zwanego dalej r.s.z.u.), odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 31 934,06 zł, w tym:
6. a) ubezpieczenia społeczne - za okres 01/1999-07/2000, 07/2010-01/2011 w łącznej kwocie 24 169,07 zł z tytułu składek - w kwocie 6 497,87 zł, odsetek liczonych na [...] października 2019 r. - 17 636,00 zł, kosztów upomnienia
7. - w kwocie 35,20 zł,
8. b) ubezpieczenia zdrowotne - za okres 06/1999-07/2000, 05/2010-01/2011 w łącznej kwocie 6 285,30 zł, z tytułu składek - w kwocie 2 484,90 zł, odsetek liczonych na [...] października 2019 r. - 3 774,00 zł, kosztów upomnienia
9. - w kwocie 26,40 zł,
10. c) Fundusz Pracy - za okres 01/1999-07/2000 w łącznej kwocie 1 479,69 zł z tytułu składek - w kwocie 377,69 zł, odsetek liczonych na [...] października 2019 r. - 1102,00 zł.

W uzasadnieniu decyzji Zakład omówił przeprowadzone postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącej z dnia [...] października 2019 r. i wskazał, że analiza zgromadzonej dokumentacji wskazuje, iż A.K. w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej poinformowała, że jest wdową. Wskazała, że nie pracuje zarobkowo, jednakże pobiera rentę, której wysokość wynosi 1 275,75 zł netto miesięcznie. Podkreśliła również, że nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej oraz nie korzysta z innych form pomocy. Wprawdzie nie wskazała rodzaju prowadzonego gospodarstwa domowego, jednakże w oświadczeniu z [...] września 2019 r., złożonego do wniosku o renegocjacje warunków umowy ratalnej poinformowała, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Ponadto wnioskodawczyni wskazała, że stałe opłaty związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego w skali miesiąca wynoszą około 797,41 zł, w tym:

1. - z tytułu miesięcznych opłat - 28,41 zł,
2. - opłaty eksploatacyjne – 609 zł,
3. - koszty związane z leczeniem -160 zł, zaznaczając, iż nie posiada zobowiązań pieniężnych, jest natomiast właścicielką domu o powierzchni 180 m.kw. pod adresem [...] oraz lodówki o wartości 1 500 zł, TV – 1 200 zł oraz pralki -1 000 zł. ZUS ustalił też, że na nieruchomości dokonał zabezpieczenia hipotecznego na łączną kwotę 69 066,96 zł. Ponadto na nieruchomości figuruje także zabezpieczenie na rzecz innych wierzycieli, tj. H.S., J.S., Urzędu Skarbowego, Spółdzielni Mieszkaniowej oraz Gminy. Ponadto na podstawie bazy CEP potwierdzono brak pojazdów zarejestrowanych na nazwisko wnioskodawczyni. Poza tym do akt sprawy strona przedłożyła dokumentację medyczną potwierdzającą posiadane przez nią liczne schorzenia.

Mając na względzie okres powstania składek, ZUS w pierwszej kolejności dokonał ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia i stwierdził, że należności z tytułu składek figurujące na koncie płatnika są wymagalne i nie uległy przedawnieniu, bowiem wielokrotnie były wystawiane tytuły wykonawcze za wskazane przez organ okresy. Nadto [...] listopada 2016 r. wnioskodawczyni zawarła z ZUS umowę układu ratalnego nr [...], kilkukrotnie następnie aneksowaną.

Jako, że wnioskodawczyni nie wskazała podstawy prawnej, na podstawie której ZUS ma rozpatrzyć wniosek o umorzenie, został on rozpatrzony w oparciu o wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w sprawie, tj.: art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u. W związku z tym w pierwszej kolejności organ przytoczył treść art. 28 ust. 2 u.s.u., zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl natomiast art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność zachodzi, gdy:

1. 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,
2. 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r. poz. 498),
3. 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa,
4. 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

1. 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
2. 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W kontekście powyższych przepisów organ stwierdził, że nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co uniemożliwia ich umorzenie. W stosunku do wnioskodawczymi nie było bowiem prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Wysokość nieopłaconych składek wraz z należnościami przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Aktualnie definitywnie wnioskodawczyni zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej.

Jednocześnie nie wystąpił jednak brak majątku. Wnioskodawczyni uzyskuje bowiem dochód z tytułu pobieranego świadczenia umożliwiający prowadzenie skutecznego postępowania egzekucyjnego, a ponadto figuruje jako właścicielka majątku nieruchomego, zapisanego w kw.nr [...], na którym ustanowiono zabezpieczenie hipoteczne na rzecz Zakładu. Ponadto wnioskodawczyni spłacała zadłużenie w ramach układu ratalnego numer [...] z [...] listopada 2016 r., o którego renegocjacje wystąpiła w dniu 21 sierpnia 2019 r., proponując spłatę w miesięcznej kwocie 350 zł. Wobec wnioskodawczyni prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, które nie zostało zakończone, stąd też trudno stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić przymusowe dochodzenie należności. Z uwagi na powyższe wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s.

Następnie organ rozważył, czy zachodzą przesłanki do umorzenie należnych składek, na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., zgodnie z którym należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, zaznaczając, że w r.s.z.u zostały zawarte przesłanki umożliwiające pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie, a mianowicie zgodnie § 3 r.s.z.u. ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy ZUS uznał, że brak jest podstaw do umorzenia należności na powyższej podstawie prawnej. Mianowicie, przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 r.s.z.u. nie ma w stosunku do wnioskodawczyni zastosowania, ponieważ nie prowadzi ona już działalności gospodarczej. Co prawda skarżąca przedłożyła dokumentację medyczną dotyczącą stanu zdrowia potwierdzającą posiadane schorzenia, co – zdaniem organu - ewentualnie mogłoby wypełnić przesłankę określoną w punkcie 3, jednakże nie dołączyła orzeczenia stwierdzającego jej niepełnosprawność lub niezdolność do pracy, która ograniczałaby lub uniemożliwiałaby zarobkowanie. Organ wskazał, że skarżąca osiąga stały dochód w postaci renty rodzinnej po zmarłym mężu, deklaruje chęć oraz próby podjęcia zatrudnienia, a zatem posiada środki, które choćby w części mogłaby przeznaczyć na spłatę zadłużenia, a jej stan zdrowia nie uniemożliwia zarobkowania.

Organ wykluczył również możliwość umorzenia należnych składek ze względu na trudną sytuację finansową, która w przypadku spłaty przez skarżącą zadłużenia pozbawiłaby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (punkt 1). Ze zgromadzonej dokumentacji wynika bowiem, że wnioskodawczyni zakończyła prowadzenie działalności gospodarczej i aktualnie figuruje w bazie KSI ZUS jako emeryt lub rencista, natomiast kwota renty rodzinnej wynosi 1 275,75 zł netto miesięcznie. Z renty nie są dokonywane potrącenia, a ponadto wskazała, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Zgodnie z danymi Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych minimum socjalne za II kwartał 2019 r. dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi 1197,47 zł, na tej podstawie - zdaniem ZUS - można jednoznacznie stwierdzić, że dochód gospodarstwa domowego wnioskodawczyni jest wyższy niż minimum socjalne, zatem jednoznacznie wyklucza stan ubóstwa.

Poza tym wnioskodawczyni nie posiada innych zobowiązań pieniężnych, a wydatki związane z utrzymaniem wynoszą 797,41 zł oraz jest właścicielką nieruchomości, na której Zakład dokonał zabezpieczenia hipotecznego. Ponadto [...] listopada 2016 r. podpisała z Zakładem umowę układu ratalnego, a następnie kolejne aneksy do powyższej umowy. [...] sierpnia 2019 r. złożyła wniosek o renegocjację warunków umowy proponując spłatę zadłużenia w miesięcznej kwocie 350,00 zł, co daje podstawy sądzić, że kontynuowanie spłaty w formie układu ratalnego nie zagrozi jej egzystencji. Wnioskodawczyni nie wykazała, aby korzystała z innych instytucji wsparcia skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku, co oznacza, że obecnie sytuacja finansowa nie wymusza na niej konieczności sięgania po dodatkową pomoc ze strony państwa (zasiłki celowe, świadczenia pieniężne na zakup żywności itp.), aby zaspokoić niezbędne potrzeby egzystencjalne.

Brak jest zatem podstaw do stwierdzenia, że dalsze regulowanie zadłużenia, np. w ramach układu ratalnego spowoduje konieczność sięgnięcia po pomoc ze strony państwa. Ponadto, z uwagi na posiadany majątek - świadczenie rentowe, majątek nieruchomy nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności, a to z kolei nie wyklucza możliwości odzyskania należności w drodze postępowania egzekucyjnego, które aktualnie jest prowadzone.

Na koniec organ podniósł, że każda osoba, która podjęła się prowadzenia działalności gospodarczej i podlega z tego tytułu ubezpieczeniom społecznym, musi liczyć się z obowiązkiem odprowadzenia należnych składek na te ubezpieczenia i wykazywać staranność w prowadzeniu firmy, ponieważ to na płatniku ciąży ustawowy obowiązek regulowania składek w obowiązującym terminie. Zatem każdy przedsiębiorca, podejmujący działalność gospodarczą, bierze na siebie ryzyko związane z jej prowadzeniem i opłacalnością. Jeżeli pomimo trudności decyduje się na dalsze jej prowadzenie, nie opłacając przy tym obowiązkowych należności publicznoprawnych, to musi liczyć się z tym, że w konsekwencji powstałe z tego tytułu zadłużenia będą narastały i będą przymusowo dochodzone.

A.K. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję ZUS, w której podkreśliła, że wystarczającą przesłanką do umorzenia składek jest udokumentowana choroba przewlekła i nigdzie nie ma wzmianki, że musi posiadać "zaświadczenie o stopniu niezdolności do pracy". Ponadto wskazała, że w 2016 r. podpisała układ ratalny, ponieważ wtedy jej mąż jeszcze żył i pracował, w związku z czym miała lepszą sytuację finansową. Obecnie jej sytuacja jest traumatyczna, co uważa za przypadek niemożliwy do przewidzenia.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, powielając argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a następnie w piśmie z dnia [...] maja 2020 r. złożył wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.

W piśmie z dnia [...] maja 2020 r. skarżąca również wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, jednocześnie zakwestionowała w nim wysokość zadłużenia wskazaną w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej pod względem legalności – przeprowadzonej na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. – określanej dalej jako p.p.s.a.) - w niniejszej sprawie była decyzja ZUS odmawiająca skarżącej umorzenia należny składek.

Nie budzi żadnych wątpliwości prawidłowość zaskarżonej decyzji w zakresie, w jakim organ na podstawie przytoczonych powyżej przepisów art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. odmówił umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 122 391,35 zł (pkt 1). Zasadnie bowiem organ uznał, iż nie zachodzi w odniesieniu do skarżącej żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. uzasadniających umorzenie składek na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s.

Sąd podziela w całości przeprowadzoną w tym zakresie przez organ analizę, w szczególności tą odnoszącą się do przesłanki nieściągalności określonej w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Podkreślić bowiem należy, iż wprawdzie skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże warunkiem zastosowania tego przepisu jest brak majątku, z którego można egzekwować należność. Jest bowiem ona właścicielką nieruchomości, na której istnieje zabezpieczenie hipoteczne ZUS. Z tych względów skarga w odniesieniu do pkt 1 decyzji podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Sąd uznał natomiast, iż zaskarżona decyzja w zakresie odmawiającym umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 31 934,06 zł (pkt 2) na podstawie art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz z § 3 ust. 1 pkt 1-3 r.s.z.u. dotknięta jest wadliwością uzasadniającą jej uchylenie.

W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziana została dodatkowa możliwość umorzenia należności z tytułu składek. Dotyczy ona jednakże już tylko ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, czyli tych ubezpieczonych, którzy byli zobowiązani płacić sami za siebie składki, ale tego nie czynili, doprowadzając do zaległości. Ta grupa płatników potraktowana została przez ustawodawcę łagodniej, bowiem zaległe należności składkowe mogą być umarzane w uzasadnionych przypadkach mimo braku całkowitej nieściągalności w sytuacjach określonych w powołanym r.s.z.u. Dla oceny, czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów publicznych. Wskazane zasady, wynikające z art. 28 ust. 3a u.s.u.s i r.s.z.u. dotyczą skarżącej jako osoby zobowiązanej z racji prowadzenia działalności gospodarczej do opłacania składek za siebie.

Stosownie do § 3 ust. 1 r.s.z.u. Zakład może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Prawodawca wymienia przy tym przykładowo sytuacje, które mogą uzasadniać umorzenie należności tej grupy płatników. Wśród nich jest:

1. 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;
2. 2) poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Analizując powyższe przesłanki umorzenia w sprawie, niewątpliwie nie została spełniona przesłanka określona w pkt 2, gdyż skarżąca nie powoływała się na takie okoliczności, które zresztą muszą być powiązane z brakiem możliwości dalszego prowadzenia działalności, a tej skarżąca już nie prowadzi.

W ocenie Sądu nieprzekonująca jest natomiast argumentacja organu o braku podstaw do umorzenia należności składowych na podstawie § 3 pkt 1 i 3 r.s.z.u. Przede wszystkim należy zauważyć, iż wprawdzie organ prawidłowo odwołuje się do pojęcia minimum socjalnego, będącego kategorią wyznaczającą próg poniżej którego istnieje obszar niedostatku, wynoszący dla "gospodarstw emeryckich" w 2019r. - 1191,20 zł, jednakże z okoliczności, iż dochód skarżącej z tytuły renty rodzinnej (1.275,75 zł netto miesięcznie), nieznacznie przekracza powyższe minimum socjalne wyprowadza niewłaściwe wnioski. Organ bowiem zupełnie nie dostrzega, iż spłata zadłużenia czy to w trybie egzekucji, czy też w ratach zaproponowanych przez organ w wysokości 500 zł miesięcznie spowoduje, iż skarżąca znajdzie się poniżej powyższego minimum socjalnego. Przewidziana w art. 3 ust. 1 pkt 1 r.s.z.u. dopuszczalność umorzenia zaległych składek uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia nie wystąpi niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej.

Prawidłowa ocena tej przesłanki wymaga zatem przeprowadzenia przez organ analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, jak również istotę ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcję ochronną. Zadaniem powyżej powołanej regulacji jest bowiem zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe jej potrzeby będą zaspokojone. Stąd, w celu ustalenia, czy strona jest w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania, organ obowiązany jest porównać stwierdzoną sytuację majątkową zobowiązanego do zaległej należności i wskazać czy jego dochody, w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia oraz zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 26 lutego 2020 r., I SA/Op 17/20), czego organ w niniejszej sprawie nie uczynił, abstrahując zupełnie od tego, iż po uiszczeniu opłat związanych z utrzymaniem domu i leczeniem wynoszących 797,41 zł, na wyżywienie pozostaje skarżącej kwota niespełna 500 zł. Organ w kontekście powyższych okoliczności, których zresztą nie kwestionuje, nie udziela odpowiedzi jak w takiej sytuacji skarżąca miałaby pokrywać zadłużenie i to nawet we wspomnianych ratach.

W istocie prowadziłoby to do sytuacji, iż skarżąca zmuszona byłaby zwrócić się o świadczenia w ramach pomocy społecznej. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Podkreślić również należy, iż interes publiczny sprowadzający się do dbałości o stan finansów publicznych – finansów ubezpieczeń społecznych – nie powinien być rozumiany jako z zasady sprzeczny z ważnym interesem osoby zobowiązanej (por. B. Gudowska, J. Strusińska-Żukowska /red/, U.s.u.s. Komentarz, C.H.Beck 2014, t. 15 do art. 28 i powołane tamże orzecznictwo). Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 r.s.z.u. organ powinien mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Wobec powyższego brak korzystania aktualnie przez skarżącą z pomocy społecznej nie może stanowić argumentu przemawiającego za odmową umorzenia składek na podstawie § 3 pkt 1 r.s.z.u.

Podobnie takim argumentem nie może być okoliczność, iż skarżąca jest właścicielką nieruchomości oraz otrzymuje rentę rodzinną. Posiadanie bowiem majątku przez zobowiązanego, nawet zabezpieczonego hipotecznie na rzecz ZUS, nie stoi na przeszkodzie uznaniu, iż zachodzą przesłanki stwierdzenia, iż opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego zaspokojenia niezbędnych potrzeb (por. wyrok NSA z 14 marca 2007 r., II GSK 339/06). Dopuszczalność umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oderwana jest bowiem od przesłanki nieściągalności, w tym braku majątku zobowiązanego, z którego można prowadzić egzekucję.

Jeśli natomiast chodzi o podstawę umorzenia składek wynikającą z § 3 pkt 3 r.s.z.u. to należy zauważyć, iż zasadniczo organ uznał, że podstawowym powodem, który przekreślił możliwość umorzenia zaległości z uwagi na stan zdrowia, był brak orzeczenia o niepełnosprawności uniemożliwiający skarżącej pracy. W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, iż żądanie przedłożenia takiego orzeczenia jest tymczasem zupełnie bezpodstawne w postępowaniu o umorzeniu składek. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 256 – określanej dalej jako k.p.a.) nie zawiera żadnej gradacji dowodów, bowiem z jej art. 75 § 1 wynika, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Z drugiej strony w r.s.z.u. nie wymieniono, jako przesłanki umorzenia, orzeczenia o niepełnosprawności, czy niezdolności do pracy.

Oznacza to, że organ – podobnie jak w przypadku nieściągalności – ma obowiązek samodzielnie ocenić, czy choroba (choroby), na którą powołuje się wnioskodawca ma charakter przewlekły, a więc taki, który wyłącza zobowiązanego z codziennego funkcjonowania i nie pozwala mu na zajęcie się sprawami zawodowym (por. wyrok NSA z 16 czerwca 2010 r., II GSK 631/09, wyroki WSA w Krakowie z 15 marca 2013 r., I SA/Kr 133/13, z 28 marca 2018 r., I SA/Kr 58/18, wyrok WSA w Warszawie z 28 maja 2019 r., V SA/Wa 172/19). W postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), ocena ta nie może być jednak sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Zdaniem Sądu stanowisko ZUS w powyższym zakresie jest całkowicie błędne, a przede wszystkim naruszające przepis art. 80 k.p.a., który nakazuje dokonywać oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Zatem ocena wyrażona co do niewykazania, że choroba nie pozbawia możliwości zarobkowania, jest całkowicie dowolna. Sąd zauważa, że skarżąca przedłożyła dokumentację lekarską, z której wynika, że skarżąca cierpi na nadciśnienie tętnicze z zajęciem serca, przewlekłe kłębuszkowe zapalenie nerek, otyłość, cukrzycę typu 2, zespół polimetaboliczny, stan po usunięciu tarczy z przytarczkami. Ponadto jest pacjentką poradni psychiatrycznej. Organ nie uwzględnił tych dowodów rozpoznając sprawę, co świadczy o zupełnej arbitralności twierdzeń organu co do braku spełnienia przesłanki określonej w § 3 pkt 3 r.s.z.u.

Wynikająca z art. 7 k.p.a. zasada praworządności zobowiązuje organy administracji publicznej do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek wymaga od organu – stosownie do art. 77 § 1 k.p.a. – wyczerpującego zebrania i oceny materiału dowodowego w celu dokładnego ustalenia sytuacji osobistej i materialnej dłużnika, i na tej podstawie zbadania, czy zaistniały przesłanki umorzenia należności określone w powyższych przepisach prawnych. Dopiero wówczas organ jest uprawniony do wyboru określonego rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności o charakterze uznaniowym (umorzenie bądź odmowa umorzenia). Ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego - w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli - winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, stanowiącym - stosownie do treści art. 107 k.p.a. - jej integralną część, którego zadaniem jest wyjaśnienie podjętego przez organ rozstrzygnięcia.

Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, które zdecydowały, iż innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa (art. 107 § 3 k.p.a.). Tak więc, uzasadnienie jako jeden z elementów decyzji winno zawierać ocenę zebranego materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych w sprawie przepisów prawa oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle wskazanych w nim norm prawa materialnego. Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. W orzecznictwie zaznacza się, iż obowiązkiem każdego organu administracji jest jak najstaranniejsze wyjaśnianie podstawy faktycznej i prawnej decyzji, czyli wyjaśnianie stronie zasadności przesłanek rozstrzygnięcia.

W istocie chodzi o wytłumaczenie stronie, dlaczego organ dany przepis zastosował do konkretnych ustaleń faktycznych lub uznał go za niewłaściwy. Zasada przekonywania nie zostanie zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre dowody zgromadzone w sprawie, czy też twierdzenia, wyjaśnienia strony, albo nie odniesie się do faktów istotnych dla sprawy, okoliczności podnoszonych przez stronę.

Niewątpliwie przeprowadzona powyżej analiza wskazuje, iż zaskarżona decyzja nie spełnia powyższych standardów, ma ona charakter dowolny, została wydana z naruszeniem art. 7, 11, art. 75 § 1, 77 § 1, 80, 107 § 3 k.p.a. Nie do przyjęcia jest sytuacja, w której organ nie dokonuje oceny całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego i wyciąga wnioski, które z tego materiału dowodowego nie wynikają. Ocena organu w zakresie tego, czy w wyniku spłaty zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla skarżącego została dokonana w sposób niepełny, powierzchowny, z pominięciem istotnych dla sprawy ustaleń. Powyższe uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję Należy podkreślić, że niniejszy wyrok nie przesądza umorzenia zaległości składkowych. W ponowionym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych powyżej uchybień dowodowych i argumentacyjnych oraz prawidłowe rozważenie wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego.

Przede wszystkim zadaniem organu będzie dokonanie pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia mogących mieć zastosowanie w sprawie. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 r.s.z.u. organ powinien mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednakże okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie.

Sąd nie odnosił się natomiast do zarzutów skarżącej zawartych w piśmie z dnia [...] maja 2020 r., wskazujących na nieprawidłowość wysokości niespłaconych składek ustalonych w decyzji, gdyż kwestionowanie tej okoliczności nastąpiło dopiero na etapie postępowania sądowoadministracyjnego. Tym samym brak było w aktach administracyjnych, które stanowią – zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. - podstawę orzekania przez sąd, odpowiedniej dokumentacji pozwalającej na zajęcie stanowiska odnośnie tych okoliczności. Co jednak nie zwalnia organu w toku dalszego postępowania od ustosunkowania się do tej kwestii w zakresie składek, co do których nastąpiło uchylenie zaskarżonej decyzji. Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może bowiem zapaść jedynie wówczas, kiedy należności, których umorzenia domaga się strona, są należnościami istniejącymi.