Uzasadnienie
Wójt Gminy decyzją z dnia [...] września 2022 r., nr [...] – na podstawie art. 4 ust. 2, art. 5, art. 6 ust. 1, art. 17, art. 24, art. 26 i art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.; dalej u.ś.r.) oraz art. 104, art. 107 ust. 4, art. 108, art. 127a, art. 155 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej jako k.p.a.) – odmówił W.S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na J.S. Powodem odmowy było to, że: 1) niepełnosprawność powstała po ukończeniu 25. roku życia oraz 2) brak jest konieczności rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką.
Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J.S., skarżący złożył 11 sierpnia 2022 r. Matka wnioskodawcy posiada znaczny stopień niepełnosprawności, przy czym z orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2022 r., nr [...], wynika, iż niepełnosprawność ta istnieje od 54. roku życia. Tym samym, w ocenie organu, nie zostały spełnione przesłanki uprawniające do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powołane w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
W wyniku przeprowadzonego postępowania organ ustalił, że wnioskodawca zamieszkuje z matką oraz bratem, zarejestrowany jest w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. Mąż i rodzice matki nie żyją. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] sierpnia 2022 r. wynika, że matka wnioskodawcy porusza się w środowisku przy pomocy kuli. Nie potrzebuje jednak wsparcia osoby drugiej, jest bardzo samodzielna. Robi zakupy w lokalnych sklepach, jest uczestniczką Klubu Seniora, aktywnie bierze udział w zajęciach, spotkaniach i wycieczkach organizowanych w ramach działalności Klubu. Zgodnie z oceną pracownika socjalnego, matka wnioskodawcy nie potrzebuje stałej pomocy i asekuracji w podstawowych czynnościach życiowych. Nie wymaga karmienia i stałego dozoru. Faktem jest, że matka wnioskodawcy w związku ze swoim wiekiem i schorzeniami posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest osobą powolniejszą i szybciej się męczy, czasem potrzebuje pomocy, ale tylko w niektórych czynnościach, raczej takich związanych z prowadzeniem domu.
Zalicza się do nich: zmywanie, palenie w piecu, noszenie i przygotowywanie opału. Jednak czynności te nie determinują konieczności rezygnacji z zatrudnienia. Podobne wnioski nasuwają się przy analizie siedmiodniowego harmonogramu sprawowania opieki, uzupełnionego podczas wywiadu. Wynika z niego, że wnioskodawca pomaga w przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu i zmywaniu po posiłku, porannym mierzeniu cukru i ciśnienia (a także wg potrzeb o innych porach dnia), smarowaniu mamy maściami przeciwbólowymi rano i wieczorem. Wnioskodawca wykonuje także czynności nie związane bezpośrednio z opieką nad chorą matką, takie jak: palenie w piecu, przygotowywanie opału, odśnieżanie - co wynika z oświadczenia o wykonywanych czynnościach podczas opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Są to jednak czynności nie tyle opiekuńcze wobec matki, co zwykłe obowiązki osób wspólnie zamieszkujących i prowadzących wspólne gospodarstwo domowe.
W związku z powyższym organ wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę w zakresie wymuszającym na niej konieczność rezygnacji z zatrudnienia. Organ stwierdził, że zakres wykonywanej przez wnioskodawcę opieki nad niepełnosprawną matką nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Tym bardziej, że matka wnioskodawcy w środowisku doskonale daje sobie radę sama (uczestnictwo w Klubie Seniora), potrafi również załatwić osobiście sprawy w urzędzie (przyjście po wniosek o orzeczenie czy towarzyszenie synowi podczas składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne).
W ocenie organu w niniejszym przypadku brak jest związku między niepodejmowaniem pracy przez wnioskodawcę, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Zakres wykonywanej przez wnioskodawcę pomocy umożliwia podjęcie zatrudnienia przy dobrym zorganizowaniu dnia oraz we współpracy z bratem, który zamieszkuje wspólnie z wnioskodawcą i matką. Ponadto wnioskodawca jest osobą długotrwale bezrobotną, a jego niepodejmowanie zatrudnienia nie ma związku z niepełnosprawnością matki. Z weryfikacji danych o bezrobociu wynika, że wnioskodawca w swoim życiu przepracował jedynie 5 lat, 6 miesięcy i 14 dni. Według organu świadczenie pielęgnacyjne, o które ubiega się wnioskodawca traktowane jest przez niego jako zastępcze źródło dochodu dla niego jako osoby nieaktywnej zawodowo z różnych przyczyn życiowych (odmowa pracodawcy przyjęcia do pracy lub rezygnacja kandydata po otrzymanym skierowaniu do pracy z PUP).
W.S. złożył odwołanie od tej decyzji, w którym nie zgodził się z jej uzasadnieniem i wskazał, że mama posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdzie w punkcie siódmym wpisano, że mama wymaga długotrwałej, stałej opieki i pomocy innej osoby, przy czym jest on jedyną osobą, która może mamie pomóc i się nią opiekować.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] grudnia 2022 r., nr [...] – na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a i ust. 1b u.ś.r. oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy.
W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podzielił w pełni ustalenia organu I instancji co do stanu faktycznego sprawy. Odnosząc się do kryterium wieku (kiedy powstała niepełnosprawność) określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r., Kolegium zgodziło się ze stanowiskiem, iż z literalnej analizy brzmienia powołanego przepisu wynika, że warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (Dz. U. z dnia 23 października 2014 r., poz. 1443), orzekł, iż art. 17 ust 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
Wyrok ten ma charakter zakresowy, co oznacza, że wprawdzie nie wywołuje on skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego przepisu, ale rodzi obowiązek prokonstytucyjnej wykładni tej regulacji, tak aby rezultat wykładni nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału, nawet takiego, który nie wywołał bezpośredniego skutku w zakresie powszechnego obowiązywania analizowanej normy prawnej. Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości, pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazane w tym przepisie. Niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 u.ś.r., który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie – nie może być stosowany od dnia ogłoszenia wyroku TK, czyli od dnia 23 października 2014 r. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów. Tym samym skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem organów administracji publicznej jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. W świetle poczynionych rozważań Kolegium uznało, że organ I instancji dokonał nieprawidłowej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., prowadzącej do błędnego zastosowania tego przepisu.
Dalej organ odwoławczy wskazał, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Kolegium w przedmiotowej sprawie przesłanka ta nie została spełniona. W.S. jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w PUP, bez prawa do zasiłku. Analiza materiału dowodowego pozwoliła na stwierdzenie, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Z wywiadu środowiskowego wynika, że matka wnioskodawcy choruje na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, utrwalone migotanie przedsionków, stawy.
Jest osobą bardzo samodzielną, aktywną. Porusza się samodzielnie, chociaż przy pomocy kuli, powoli i uważnie. Samodzielnie robi zakupy w lokalnych sklepach, samodzielnie załatwia sprawy urzędowe. Od trzech lat jest też uczestnikiem Klubu Seniora, gdzie aktywnie uczestniczy w zajęciach, spotkaniach, wycieczkach. Z uwagi jednak na swe schorzenia i wiek (73 lata) jest osobą powolniejszą i szybko się męczy, czasem potrzebuje pomocy w niektórych czynnościach, ale raczej związanych z prowadzeniem domu, jak sprzątanie, noszenie i przygotowywanie opału, palenie w piecu.
Dodatkowo z ustaleń wywiadu środowiskowego, jak i harmonogramu sprawowanej opieki nie wynika, aby zakres obowiązków wnioskodawcy związanych z opieką nad matką uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia, przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. Wnioskodawca w sporządzonym harmonogramie sprawowanej opieki wskazał, że pomaga matce w porannym mierzeniu poziomu cukru i ciśnienia (w razie potrzeby także o innych porach dnia), pomaga w ubieraniu się, smaruje maściami przeciwbólowymi rano i wieczorem, pomaga w przygotowywaniu posiłków, sprzątaniu, zmywaniu po posiłku, robieniu zakupów, rozpala w piecu. Zakres tak sprawowanej przez wnioskodawcę opieki nad matką nie wymaga pozostawania przez niego w ciągłej dyspozycji dla podopiecznej (zarówno w dzień, jak i w nocy). Nie wiąże się bowiem ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby niepełnosprawnej.
W świetle zaś art. 17 ust. 1 u.ś.r. opieka nad niepełnosprawnym powinna być stała i długotrwała oraz wiązać się ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby niepełnosprawnej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny, ale stanowi rekompensatę za wymuszoną sprawowaniem tej opieki niemożność wykonywania przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej lub rezygnację z zatrudnienia.
Kolegium uznało zatem, że zaskarżona decyzja, pomimo dokonania przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., ostatecznie odpowiada prawu. W sprawie nie zachodzi bowiem bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.
W.S., reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
Wobec powyższego skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obydwu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, przez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Ponadto wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z zaświadczeń lekarskich na fakt stanu zdrowia matki oraz umowy zwartej z dnia [...] lipca 2021 r. na fakt konieczności rezygnacji z pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje
Skarga nie jest zasadna.
Na wstępie wyjaśnić należy, iż Sąd rozpoznał przedmiotową sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm., dalej jako p.p.s.a.). Zgodnie z treścią cyt. art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym złożył skarżący, organ zaś nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 p.p.s.a.
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (przy czym art. 57a p.p.s.a. nie ma zastosowania w przedmiotowej sprawie). Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a.
Przedmiot tak rozumianej kontroli w przedmiotowej sprawie stanowiła decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2022 r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] września 2022 r., nr [...] odmawiającą skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę J.S.
Podstawę materialnoprawną zaskarżonego aktu stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej jako u.ś.r.). Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie zaś z art. 129 § 1 K.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem.
Z kolei w myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała (1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub (2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Na gruncie przedmiotowej sprawy nie było sporne, iż skarżący należy do kręgu osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., na którym ciąży obowiązek alimentacyjny wobec jego matki J.S. (wdowa). Nie budziło także wątpliwości, iż matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności (na stałe), która istnieje od 54 roku życia. Z przeprowadzonego postępowania dowodowego w sprawie wynika, iż skarżący zamieszkuje wraz z matką i bratem. Skarżący pracował w 2021 r. za granica, ale od lat jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w urzędzie pracy bez prawa do zasiłku. Wymagająca opieki porusza się samodzielnie przy pomocy kuli, obciążona jest cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, niewydolnością serca, jednak robi zakupy, załatwia sprawy w urzędach, uczestniczy w klubie seniora (kwestionariusz rodzinnego wywiadu środowiskowego z [...] sierpnia 2022r.).
Według sporządzonego na podstawie rozmowy ze skarżącym przez pracownika socjalnego harmonogramu sprawowanej opieki z [...] sierpnia 2022 r. wynika, iż w ramach sprawowanej opieki skarżący pomaga matce we wstawaniu i ubieraniu, w przygotowaniu śniadania, mierzy poziom cukru, dalej w ciągu dnia robi zakupy i sprząta, przygotowuje obiad, potem wieczorny posiłek, a także pomaga przy wieczornej toalecie. Czynności te się codziennie powtarzają, poza nimi skarżący towarzyszy matce przy wyjściu do kościoła, ewentualnie przy załatwianiu spraw urzędowych.
W tak ustalonym stanie faktycznym organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego powołując się fakt, że nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność matki skarżącego powstała "później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia". Kolegium słusznie nie zgodziło się z powyższym stanowiskiem uznając, że przepis ten ze względu na niekonstytucyjność nie mógł być podstawą odmowy przyznania prawa do świadczenia. W tym miejscu przypomnieć należy, że wyrokiem z dnia 21 października 2014r. w sprawie sygn. akt K 38/13, Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
W punkcie 2 sentencji tego wyroku Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził niekonstytucyjność wymienionego przepisu w zakresie zastosowania wobec opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Niewątpliwie skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. co do treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 u.ś.r., który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r., a zatem od tego momentu art. 17 ust. 1b u.ś.r.- jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć zastosowania. Oznacza to, że organ przy rozpoznawaniu wniosku w przedmiotowej sprawie winien pominąć opisaną przesłankę z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Taki też pogląd ugruntowany jest w orzecznictwie sądowoadministracyjnym i skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni to popiera (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1668/14 oraz wyroki WSA: w Poznaniu z dnia 23 października 2014 r. sygn. akt IV SA/Po 969/14, w Białymstoku z dnia 2 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Bk 1022/14, w Łodzi z dnia 10 grudnia 2014 r. sygn. akt II SA/Łd 1034/14, w Olsztynie z dnia 27 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SA/Ol 623/15, CBOSA). W niniejszej sprawie organ odwoławczy prawidłowo zatem ocenił skutki niekonstytucyjności przepisu i trafnie wywiódł, że powyższy wyrok TK ma zastosowanie w niniejszej sprawie.
Ostatecznie więc przesłanką, która w ocenie zaskarżonego organu zadecydowała o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, było stwierdzenie braku związku przyczyno-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, czyli niespełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zdaniem SKO z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie (wywiad środowiskowy i harmonogram sprawowanej opieki) nie wynika, aby zakres obowiązków skarżącego związanych z opieką nad matką uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia, przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy.
W tym miejscu należy wyjaśnić, iż organy orzekające w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie mają uprawnień zarówno do kwestionowania orzeczeń o niepełnosprawności, jak i tym bardziej do podejmowania jakichkolwiek ustaleń mających na celu uzupełnienie wydanych orzeczeń (por. wyrok NSA z dnia 22 września 2022 r., I OSK 2156/21). Stąd prawidłowo organy na gruncie rozpoznawanej sprawy nie dokonywały takiej oceny, nie kwestionowały orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki skarżącego z [...] lipca 2022 r. Natomiast organy są w ramach opisanego postępowania uprawnione do oceny czy spełnione zostały przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym do ustalenia zakresu koniecznej opieki i związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z pracy lub jej niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym wymagającym opieki.
Na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych brak definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2201/15). Z analizowanego przepisu wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13,publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA").
Przy czym na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować, tak jak w rozpatrywanej sprawie, niepodejmowanie pracy. Podkreślić należy, iż świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną osobą, lecz za faktyczny i obiektywny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania i nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 maja 2022 r., I OSK 1472/21, z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16). Nie budzi wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
Podkreślić zatem należy, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oznacza to, że nawet jeżeli konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie czy rodzaj, ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osoba niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie aktywność zawodową (por. wyrok NSA z 9 listopada 2022 r., I OSK 136/22).
Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja nie budzi zastrzeżeń. Z niebudzących wątpliwości ustaleń organów wynika, że J.S., pomimo znacznego stopnia niepełnosprawności (niepełnosprawność z uwagi na choroby układu oddechowego i krążenia), samodzielnie przemieszcza się przy pomocy kuli, nie tylko w mieszkaniu, ale także poza nim, porozumiewa się bez problemu z innymi (załatwia sprawy urzędowe, w tym w zakresie przedmiotowego wniosku), samodzielnie robi zakupy, w dużej mierze samodzielnie dba o higienę, ubiera się z pomocą, samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie wstrzykuje insulinę, a także uczestniczy aktywnie od trzech lat w klubie seniora (spotkania, zajęcia, wycieczki). Znaczna część czynności jakie w ramach opieki nad matką wykonuje skarżący, to czynności wspomagające pielęgnację i higienę i to jak podał skarżący wykonywane - według potrzeb (pomoc przy ubieraniu i rozbieraniu, przy toalecie wieczornej), a także czynności polegające na mierzeniu cukru i ciśnienia (przy czym skarżący podał, że dokonuje ich rano i ewentualnie według potrzeby po południu), natomiast pozostałe czynności to dbanie o gospodarstwo domowe, w którym zamieszkuje wraz z matką i bratem (drugi syn niepełnosprawnej).
Jednocześnie z akt sprawy nie wynika, aby wymagająca opieki korzystała z regularnych zabiegów rehabilitacyjnych czy leczenia specjalistycznego, wymagających dodatkowego zaangażowania i czasu. Opisany zakres sprawowanej opieki nie był kwestionowany przez skarżącego w sprawie.
W tej sytuacji Sąd zgadza się z Kolegium, iż brak jest bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką. Zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie stanowi "stałej" opieki i nie wyklucza całkowicie podjęcia przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż nie jest to bezwzględnie potrzebne dla zaspokojenia podstawowych życiowych potrzeb jego niepełnosprawnej matki. Sąd nie kwestionuje, że skarżący pomaga matce, ale w świetle opisanych powyżej okoliczności skarżący nie jest zmuszony świadczyć tej pomocy w stopniu wymagającym rezygnację lub niepodejmowania zatrudnienia. Dodać przy tym należy, iż jak wynika z ustaleń organu I instancji, skarżący był osobą od wielu lat bezrobotną, nie prowadził aktywnej działalności zawodowej (wydruk informacji załączony do wywiadu środowiskowego i ustalenia w kwestionariuszu rodzinnego wywiadu środowiskowego), łącznie pracował ok. 5,5 roku.
W ocenie Sądu w powyższym zakresie organy prawidłowo zebrały i oceniły materiał dowodowy w sprawie, a także uzasadniły swoje stanowisko w zaskarżonej decyzji, zgodnie z wymogami określonymi art. 7, 77, 80 i art. 107 § 3 k.p.a.
Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd uznał zarzuty podniesione w skardze za nieuzasadnione.
Ustosunkowując się do złożonego przez pełnomocnika skarżącego w skardze wniosku dowodowego dotyczącego zaświadczenia lekarskiego (na okoliczność stanu zdrowia matki skarżącego) i umowy o pracę z [...] lipca 2021 r. (na okoliczność konieczności rezygnacji z pracy zarobkowej przez skarżącego z uwagi na sprawowanie opieki), Sąd stwierdza, iż podlegał on oddaleniu. W postępowaniu sądowo administracyjnym możliwość prowadzenia dowodów jest wyjątkowa, bo obejmuje tylko dowód z dokumentów i tylko wówczas, gdy jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania.
Po pierwsze kwestia stanu zdrowia skarżącej nie była przedmiotem oceny organów, a ponadto zaświadczenie lekarskie pochodzi z daty po wydaniu zaskarżonej decyzji, zatem nie było podstaw do przeprowadzenia dowodu uzupełniającego, w sytuacji, gdy ocena legalności decyzji dokonywana jest na dzień jej wydania. Sąd uznał, iż zgłoszone przez skarżącego wnioski dowodowe w żadnym razie nie są niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości na gruncie przedmiotowej sprawy. Dodać przy tym należy, iż celem postępowania sądowoadministracyjnego nie jest ponowne ustalenie stanu faktycznego sprawy administracyjnej, lecz ocena, czy właściwe w sprawie organy ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w procedurze administracyjnej, a następnie - czy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego do poczynionych ustaleń (por. wyrok. NSA z 6 października 2005 r., sygn. akt II GSK 164/05, ONSA WSA 2006/2, poz. 45).
Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd w oparciu o treść art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.
# 2