Uzasadnienie
Decyzją z 21 grudnia 2023 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania M. W., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza [...] i Gminy B. z 27 października 2023 r. orzekającą odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na Z. W..
Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym Kolegium przytoczyło treść art. 17 ust. 1 i art. ust. 17b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i ustaliło, że M. W. jest synem osoby wymagającej opieki - Z. W.. Akta sprawy wskazują, że Z. W. jest wdową. Zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 30 marca 2022 r. Z. W. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniu tym wskazano, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, zaś orzeczenie zostało wydane na stałe.
P. Z. W. jest osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności nie ulega wątpliwości, że w niniejszej sprawie została spełniona pierwsza z przesłanek wymienionych w art. 17 ust. 1 ww. ustawy dotycząca sytuacji osoby wymagającej opieki.
Wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K 38/13 SKO stwierdziło, że organ I instancji, odmawiając zaskarżoną decyzją przyznania stronie prawa do wnioskowanego świadczenia ze względu na fakt, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w 90 roku życia, dopuścił się uchybienia prawa materialnego, gdyż nie wziął pod uwagę treści ww. wyroku i wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną.
Pomimo powyższego, w ocenie Kolegium, w niniejszej sprawie zaistniała przesłanka powodująca konieczność odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia.
9 sierpnia 2023 r. skarżący oświadczył, że od 1 marca 2022 r. zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym o pow. 12,26 ha, którego jest właścicielem, a pracę w tym gospodarstwie wykonuje jego żona oraz syn.
Z pisma Burmistrza [...] i Gminy B. z 18 września 2023 r. wynika, że M. i M. małżonkowie W. figurują w ewidencji podatkowej tej Gminy jako podatnicy podatku rolnego. Fakt ten potwierdza także decyzja Burmistrza [...] i Gminy B. z 23 stycznia 2023 r. ustalająca M. W. i M. W. łączne zobowiązanie podatkowe na rok 2023.
Pisma Burmistrza [...] i Gminy B. z 4 października 2023 r. wskazują, że M. W. nie uzyskał w roku 2023 zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej, zaś zwrot uzyskała M. W..
Z pism Agencji Rozwoju i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) z 2 października 2023 r. wynika, że M. W. nie jest zarejestrowany jako producent rolny, zarejestrowana jest natomiast jego żona M. W., która w roku 2023 r. złożyła wniosek o przyznanie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego.
Organ przywołał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 stycznia 2013 r., sygn. akt II GSK 1970/11, z którego wynika, że w przypadku małżonków wspólnie prowadzących działalność rolniczą, producentem rolnym nie jest każdy z małżonków ani małżonek wpisany do ewidencji producentów rolnych, gdyż należy ich traktować jako grupę osób fizycznych w rozumieniu rozporządzenia Rady (WE) nr 1782/2003, stanowiących na gruncie ustawy o krajowym systemie ewidencji producentów rolnych, jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej – art. 3 pkt 3. Tak długo jak trwa małżeństwo i małżonkowie wspólnie prowadzą działalność rolniczą posiadają oni status producenta rolnego niezależnie od tego, że wpis do ewidencji producentów obejmuje tylko jednego z małżonków. Numer identyfikacyjny nadany temu małżonkowi, co do którego współmałżonek wyraził zgodę, identyfikuje bowiem producenta rolnego – małżonków.
Organ przywołał treść art. 2 pkt 3 lit. b ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, art. 4 ust. 1 lit. a i lit. c rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady /UE/ nr 1307/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego przepisy dotyczące płatności bezpośrednich dla rolników na podstawie systemów wsparcia w ramach wspólnej polityki rolnej oraz uchylające rozporządzenie Rady /WE/ nr 637/2008 i rozporządzenie Rady /WE/ nr 73/2009, a także art. 2 pkt 14 i art. 7 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego i stwierdził, że "fakty te świadczą (...)", że skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Posiadanie we wspólności małżeńskiej gospodarstwa rolnego i figurowanie jego żony w systemie ewidencji producentów rolnych ARiMR świadczy o tym, że prowadzi on działalność rolniczą.
Prowadzenie gospodarstwa rolnego powoduje, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie może zostać przyznane. Aby prawo to mogło zostać przyznane skarżący musiałby całkowicie zrezygnować z prowadzenia gospodarstwa rolnego, tutaj zaś taka sytuacja nie nastąpiła.
Kolegium zwróciło uwagę, że decyzją z 25 maja 2023 r. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] i Gminy B. z 27 grudnia 2022 r. orzekającą o odmowie przyznania M. W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na Z. W.. Przyczyną utrzymania w mocy powyższej decyzji była tożsama okoliczność niezaprzestania przez M. W. prowadzenia gospodarstwa rolnego - posiadanie we wspólności małżeńskiej gospodarstwa rolnego i figurowanie jego żony w systemie ewidencji producentów rolnych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Kolegium w tej decyzji w sposób szczegółowy wyjaśniło, że powyższa okoliczność stanowi przeszkodę do przyznania świadczenia. Pomimo wiedzy w tym zakresie i braku wykreślenia M. W. z ewidencji producentów rolnych, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa do tego świadczenia.
W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze M. W. zaskarżył decyzję z 21 grudnia 2023 r. w całości zarzucając:
- 1. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 8 § 1, art. 77, 78 § 1, art. 80, 107 § 3 i art. 108 k.p.a poprzez:
- - brak wszechstronnego rozpoznania materiału dowodowego;
- - przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób stronniczy;
- - niezebranie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący;
- - nieprawidłowe i niewystarczające uzasadnienie faktyczne decyzji;
- 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17b ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, polegające na niewłaściwym zastosowaniu i stwierdzeniu, że skarżący nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego;
- 3. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17b ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, polegające na niewłaściwym zastosowaniu i stwierdzeniu, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez żonę skarżącego prowadzi do wniosku, że skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Skarżący wniósł o uchylenie decyzji z 21 grudnia 2023 r. oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skarżący podniósł, że już w oświadczeniu dołączonym do wniosku z 8 września 2023 r. oznajmił, że od zawsze zajmował się prowadzeniem gospodarstwa rolnego, wskazał że zajmował się uprawą zbóż: pszenica, rzepak, owies itp., zajmował się również koszeniem trawy, ścinaniem plonów, hodowlą bydła, a także sprzedażą plonów, szukaniem odbiorów oraz organizacją pracy w gospodarstwie. Natomiast z uwagi na stan zdrowia matki w marcu 2022 r. zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym, a wykonywane przez niego do tego czasu obowiązki przejęli odpowiednio syn oraz żona. W części III druku wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżący oświadczył, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 1 marca 2022 r.
Skarżący podniósł, że nie jest zarejestrowany jako producent rolny, nie uzyskał również w 2023 r. zwrotu podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej, zaś zwrot uzyskała jego małżonka. Nie zgodził się z Kolegium, że faktycznie prowadzi "działalność gospodarczą", gdyż żadne dokumenty tego nie potwierdzają. Nie ma natomiast wątpliwości, że taką działalność prowadzi obecnie jego małżonka, która wpisana jest w ewidencji jako producent rolny.
Samo wpisanie do rejestrów podatkowych skarżącego jako podatnika podatku rolnego nie przesądza o prowadzeniu przez niego gospodarstwa rolnego, zaś skarżący sprostał ciężarowi wykazania faktu zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej i udowodnił, że nie prowadzi gospodarstwa rolnego, ani nie wykonuje prac w gospodarstwie rolnym, składając stosowne oświadczenie.
Skarżący podniósł, że w niniejszej sprawie rezygnacja z prowadzenia przez niego gospodarstwa rolnego podyktowana jest sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. W jego ocenie, z samego tylko faktu figurowania żony skarżącego w ewidencji producentów rolnych Agencji Rozwoju i Modernizacji Rolnictwa nie można wyprowadzić wniosków, że skarżący nie zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, na co błędnie wskazuje Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Podobnie, nie przesądzałoby o tym również pozostawanie prowadzonego przez żonę skarżącego gospodarstwa rolnego we wspólności małżeńskiej, a taki charakter posiadania domniemuje Kolegium.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w tym trybie, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
W tym przypadku wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym zawarty został w skardze.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż organ dopuścił się naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), zwanej dalej u.ś.r. Z uwagi na fakt, że kryterium sądowej kontroli aktów podejmowanych przez organy administracji publicznej jest ich zgodność z prawem, wszystkie przywołane niżej przepisy przytaczane będą w brzmieniu obowiązującym na datę wydania kontrolowanej decyzji.
W sprawie jest niesporne, że skarżący sprawuje opiekę nad matką Z. W., która jest wdową i osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Rację ma zatem Kolegium przyjmując, że M. W. jest osobą uprawnioną do wnioskowania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego i że spełnione zostały warunki określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Zgodnie z tym przepisem, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Trafnie organ odwoławczy przyjął, że dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b ustawy należy przyjąć, że w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium (tj. daty powstania niepełnosprawności).
W konsekwencji, jak słusznie przyjęło Kolegium, niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. wyroki NSA: z 29 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 300/19;
z 26 kwietnia 2019 r., sygn. I OSK 8/19; dostępne w internetowej bazie orzeczeń sądów administracyjnych).
Wyrażony przez NSA w tych wyrokach pogląd Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie w pełni podziela i przyjmuje jako własny.
W ocenie Kolegium, skarżący nie spełnił natomiast przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, co było bezpośrednią przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego
Zgodnie z art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
- 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
- 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r.).
Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie. Ocena ta powinna się przy tym odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej.
W złożonym 8 września 2023 r. wniosku M. W. oświadczył, że zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 1 marca 2022 r. W aktach znajduje się również oświadczenie wnioskodawcy datowane na 8 sierpnia 2023 r., z którego wynika, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 12,26 ha, którym zajmuje się żona M. i syn K. Skarżący podał, że "zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego polega na zaprzestaniu jakiejkolwiek pracy fizycznej w gospodarstwie jak również na zaprzestaniu wykonywania jakichkolwiek działań prawnych i administracyjnych" oraz, że sytuacja taka spowodowana została koniecznością opieki nad 91-letnią matką, sprawowanej 24h na dobę (k. 76 i 77 akt administracyjnych). Wskazane przez skarżącego okoliczności potwierdziła żona M. W. i syn K. W.. Oboje oświadczyli, że skarżący z uwagi na opiekę nad mamą "nie jest w stanie pracować w gospodarstwie nawet 1h dziennie." (k. 75 i 78 akt administracyjnych).
Także rodzeństwo skarżącego H. M. i M. W. przyznali, że sprawuje on "całodobową opiekę nad mamą". Zaprzestanie przez M. W. pracy w gospodarstwie rolnym wynika również z wywiadu środowiskowego (k. 25, 56 i 57 akt administracyjnych).
Ponadto dowody zgromadzone w sprawie potwierdzają ustalenia organu II instancji, że małżonkowie W. figurują jako płatnicy podatku rolnego od gruntu o pow. 12,26 ha, M. W. figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów rolnych i w ramach kampanii na 2023 r. złożyła wniosek o przyznanie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. Uzyskała także w 2023 r. zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju opałowego wykorzystywanego do produkcji rolnej.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, odmowę przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego organ oparł na stanowisku wyrażonym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22.01.2013 r., II GSK 1970/11, LEX nr 1361519, wedle którego status producenta rolnego przysługuje małżonkom wspólnie prowadzącym działalność rolniczą, bez względu na to, któremu z nich nadany został numer identyfikacyjny w ewidencji producentów rolnych. Zdaniem Kolegium, posiadanie we wspólności małżeńskiej gospodarstwa rolnego i figurowanie żony skarżącego w systemie ewidencji producentów rolnych Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa świadczy o tym, że nadal prowadzi on działalność rolniczą, a co za tym idzie nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Nie negując tezy przywołanego wyżej wyroku NSA podkreślić należy, że została ona sformułowana w zupełnie innym stanie faktycznym i prawnym, dotyczącym stwierdzenia nieważności decyzji o przyznaniu płatności z tytułu wspierania działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW). Zaprezentowane w tym wyroku stanowisko, mające znaczenie dla oceny przymiotu strony w postępowaniu o przyznanie płatności ONW, nie oznacza automatycznie – jak zdaje się przyjmować Kolegium – że przysługujący małżonkom status producenta rolnego będzie każdorazowo stanowił samoistną przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego temu z nich, który nie figuruje w ewidencji producentów rolnych i opiekuje się niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem najbliższej rodziny w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., bez względu na to, czy z tego powodu zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Konsekwencją poglądu zaprezentowanego przez organ odwoławczy jest przyjęcie, że w sytuacji, gdy małżonkom przysługuje status producenta rolnego, spełnienie przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego przez tego z nich, który opiekuje się niepełnosprawną osobą bliską (art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r.) nie jest możliwe bez wyrejestrowania z ewidencji producentów rolnych współmałżonka, któremu nadany został numer identyfikacyjny, o jakim mowa w art. 12 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 885). Innymi słowy rzecz ujmując organ II instancji stoi na stanowisku, że w sytuacji, gdy producentem rolnym są małżonkowie, oboje muszą zrezygnować z prowadzenia wspólnego gospodarstwa rolnego, aby temu z nich, który sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym osobą najbliższą, przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
W ocenie Sądu, taka wykładnia art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. jest nie do pogodzenia z konstytucyjnymi zasadami sprawiedliwości społecznej i równości (art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP).
Stanowisko Kolegium wyrażone w zaskarżonej decyzji sprowadza się do nałożenia na małżonka rolnika, który złożył oświadczenie, o którym mowa w art. 17b ust. 2 u.ś.r., obowiązku nieprzewidzianego ustawą, polegającego na rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zgodnie z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. spełnienie tego wymogu obciąża wyłącznie rolnika sprawującego opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a nie jego małżonka.
Zaakceptowanie przedstawionej przez organ odwoławczy wykładni tego ostatniego przepisu oznaczałoby, że małżonkowie, którym przysługuje status producenta rolnego, zmuszeni by byli pozbawić się głównego, a często jedynego źródła dochodu rodziny poprzez wyrejestrowanie z ewidencji producentów rolnych tego z małżonków, któremu nadany został numer identyfikacyjny, aby uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla drugiego z nich, który w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny rezygnuje z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Takie rozumienie art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. stawia rolników, którzy wraz ze współmałżonkami mają status producenta rolnego i ubiegają się o świadczenie pielęgnacyjne, w znacznie gorszej sytuacji niż wnioskujące o to samo świadczenie osoby niebędące rolnikami, prowadzące wraz z małżonkami np. wspólną działalność gospodarczą. Prawo nie wymaga bowiem, aby warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby niebędącej rolnikiem, która zrezygnowała z prowadzenia wspólnej z małżonkiem działalności gospodarczej z uwagi na opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, było wyrejestrowanie tej działalności przez drugiego małżonka i tym samym zrezygnowanie przez niego z własnej aktywności zawodowej.
Raz jeszcze podkreślić należy, że wymóg rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przewidziany w art. 17 ust. 1 u.ś.r. albo – w przypadku rolników – rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego (art. 17b ust. 1 pkt 1 tej ustawy) dotyczy wyłącznie osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, a nie ich małżonków. W ocenie Sądu nie zmienia tej oceny okoliczność, że rodzina uzyskuje dochód z jednego, wspólnego dla małżonków źródła np. z działalności gospodarczej lub rolniczej. Dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego istotnym jest bowiem ustalenie, że osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo – gdy wnioskodawca jest rolnikiem – że zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą bliską.
Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony już w orzecznictwie, że prowadzenie gospodarstwa rolnego i uzyskiwanie dochodów z działalności rolniczej przez małżonka wnioskodawcy nie jest negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustawodawca nie wprowadził bowiem kryterium osiągania dochodu z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w gospodarstwie domowym wnioskodawcy, jako prawnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nawet jeżeli dochód z gospodarstwa rolnego stanowi element budżetu rodziny skarżącego, to okoliczność ta nie świadczy automatycznie o prowadzeniu przez niego gospodarstwa rolnego, jak przyjęło Kolegium w zaskarżonej decyzji (por. wyrok WSA w Lublinie z 21.12.2023 r., II SA/Lu 935/23, LEX nr 3667684).
Wbrew twierdzeniom organu wskazane w zaskarżonej decyzji przepisy prawa polskiego i Unii Europejskiej (przywołane zresztą w wersji nieobowiązującej lub w niewłaściwym brzmieniu) nie świadczą o tym, że skarżący nadal prowadzi gospodarstwo rolne.
Organ posłużył się definicją producenta rolnego zawartą w art. 3 pkt 3 lit. b (a nie w art. 2 pkt 3 lit. b) ustawy o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, która odsyła do pojęcia "rolnika" w rozumieniu art. 3 pkt 1 rozporządzenia 2021/2115 (a nie – jak przytacza Kolegium - art. 4 ust. 1 lit.a rozporządzenia nr 1307/2013, które nie obowiązuje od 1 stycznia 2023 r.). Z kolei ustawa z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1775 z późn. zm.), której przepisy organ również przywołał, utraciła moc z dniem 15 marca 2023 r. (art. 168 ustawy z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 - Dz. U. poz. 412 z późn. zm.).
Art. 3 pkt 1 rozporządzenia 2021/2115 (rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115 z dnia 2 grudnia 2021 r. ustanawiające przepisy dotyczące wsparcia planów strategicznych sporządzanych przez państwa członkowskie w ramach wspólnej polityki rolnej (planów strategicznych WPR) i finansowanych z Europejskiego Funduszu Rolniczego Gwarancji (EFRG) i z Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) oraz uchylające rozporządzenia (UE) nr 1305/2013 i (UE) nr 1307/2013 -Dz.U.UE.L.2021.435.1 z dnia 2021.12.06) stanowi, że "rolnik" oznacza osobę fizyczną lub prawną bądź grupę osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, których gospodarstwo jest położone na obszarze objętym zakresem terytorialnym stosowania Traktatów, określonym w art. 52 Traktatu o Unii Europejskiej w związku z art. 349 i 355 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, oraz które prowadzą działalność rolniczą określoną przez państwa członkowskie zgodnie z art. 4 ust. 2 niniejszego rozporządzenia.
Przepis ten "działalność rolniczą" definiuje się w taki sposób, aby oznaczała działalność umożliwiającą przyczynianie się do dostarczania dóbr prywatnych i publicznych poprzez co najmniej jedno z poniższych działań:
- a) wytwarzanie produktów rolnych obejmujące działania takie jak chów zwierząt lub uprawa, w tym w drodze użytkowania torfowisk - przy czym produkty rolne oznaczają produkty wymienione w załączniku I do TFUE, z wyjątkiem produktów rybołówstwa - a także bawełnę i zagajniki o krótkiej rotacji;
- b) utrzymywanie użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy, bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza użycie zwykłych metod rolniczych i zwykłego sprzętu rolniczego.
Powyższe definicje rolnika i działalności rolniczej, wynikające z prawa Unii Europejskiej, powtarzają regulacje krajowe, a konkretnie obowiązująca od 15 marca 2023 r. przywołana już wyżej ustawa z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027. W art. 2 pkt 25 ustawa ta stanowi, że określenie "rolnik" oznacza rolnika w rozumieniu art. 3 pkt 1 rozporządzenia 2021/2115, którego gospodarstwo jest położone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z kolei zgodnie z art. 21, przy przyznawaniu pomocy, o której mowa w art. 20 (w tym w ramach płatności bezpośrednich) uznaje się, że rolnik prowadzi działalność rolniczą, jeżeli prowadzi działalność polegającą na:
- 1) wytwarzaniu produktów rolnych przez hodowlę lub chów zwierząt do celów gospodarskich lub uprawę lub hodowlę roślin, gdzie produkty rolne oznaczają produkty wymienione w załączniku I do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, z wyjątkiem produktów rybołówstwa, a także uprawie bawełny i zagajników o krótkiej rotacji lub
- 2) utrzymywaniu użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza użycie zwykłych metod rolniczych i zwykłego sprzętu rolniczego.
Przytoczone wyżej przepisy wskazują na to, że warunkiem bycia rolnikiem/ producentem rolnym jest po pierwsze posiadanie gospodarstwa rolnego, a po drugie prowadzenie działalności rolniczej, polegającej na wytwarzaniu produktów rolnych powstających z uprawy lub chowu zwierząt bądź utrzymywaniu użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy. Oba te warunki muszą być spełnione łącznie, co oznacza, że nie można być rolnikiem nie posiadając gospodarstwa rolnego lub nie prowadząc działalności rolniczej, o jakiej mowa wyżej.
Nawiązując do wymogu przewidzianego w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r., treść przywołanych wyżej regulacji oznacza, że rezygnacja z prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego może polegać na wyzbyciu się gospodarstwa rolnego albo na zaprzestaniu prowadzenia działalności rolniczej. Jak powiedziano wyżej, wymóg ten może odnosić się tylko do rolnika wnioskującego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Okoliczność, że należące do wnioskodawcy gospodarstwo rolne jest wykorzystywane do prowadzenia działalności rolniczej przez inną osobę, w tym także przez współmałżonka, który jest ujawniony w ewidencji producentów rolnych, nie znaczy automatycznie, że wnioskodawca także prowadzi działalność rolniczą.
Tym samym nie jest zasadne stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, że posiadanie we wspólności małżeńskiej gospodarstwa rolnego i figurowanie żony skarżącego w systemie ewidencji producentów rolnych ARiMR świadczy o tym, że prowadzi on działalność rolniczą.
Podkreślić jednocześnie należy, że organ może uznać oświadczenie skarżącego o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego za niezgodne ze stanem faktycznym, jednakże nie może to być ocena dowolna. Wymaga bowiem wykazania, że skarżący prowadzi gospodarstwo rolne w jakiejkolwiek formie (np. zarządza nim). W stanie kontrolowanej sprawy twierdzenie organu, że wymóg określony w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. nie został przez skarżącego spełniony, zostało wyprowadzone z błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., bez dokonania analizy całego materiału dowodowego. Organ odwoławczy, a tym bardziej organ I instancji, nie ocenił znajdujących się w aktach oświadczeń skarżącego, jego żony, syna i rodzeństwa w aspekcie prawdziwości złożonego przez niego oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego przyjmując, że zaprzecza mu sam fakt, że skarżący jest wraz z żoną producentem rolnym, gdyż posiadają wspólne gospodarstwo rolne i żona jest zarejestrowana w ewidencji producentów rolnych.
W stanie faktycznym niniejszej sprawy przyjęcie, że skarżący nie zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego było wynikiem naruszenia art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię. W konsekwencji, poprzestając na takiej ocenie bez analizy wszystkich okoliczności sprawy i ustalenia, czy skarżący rzeczywiście zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego (nie tylko poprzez niewykonywanie w nim osobistej pracy, ale także przez zaniechanie zarządzania nim) organ odwoławczy uchybił art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tych przyczyn zaskarżona decyzja podlegała uchyleniu, o czym Sąd orzekł w pkt I wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.
Sąd uchylił także decyzję organu I instancji na podstawie art. 135 p.p.s.a. uznając, że jest to konieczne dla końcowego załatwienia sprawy. Organ I instancji uchybił wskazanym wyżej przepisom k.p.a., gdyż ograniczył się do zastosowania art. 17b ust. 1b u.ś.r. wbrew wyrokowi Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K 38/13, który uznał niekonstytucyjność tego przepisu.
Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji ustali, czy skarżący zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego kierując się stanowiskiem prawnym i wskazaniami zawartymi w niniejszym wyroku.
Orzeczenie w pkt II wyroku oparte zostało o treść art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzone koszty postępowania składa się wynagrodzenie adwokata obliczone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. poz. 1800 ze zm.).