Uzasadnienie
Decyzją z 5 października 2022 r., nr KO.441.270.2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000) – dalej: "k.p.a." – utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Tomaszowa Mazowieckiego z 25 lipca 2022 r., wydaną z upoważnienia przez Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych, Funduszu Alimentacyjnego i Świadczenia Wychowawczego Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Tomaszowie Mazowieckim, w przedmiocie odmowy przyznania H.S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką I.S.
Kolegium przedstawiło ustalenia i motywy rozstrzygnięcia organu I instancji, z których wynikało, że 19 stycznia 2022 r. H.S. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na córkę I.S., do którego dołączono niezbędne dokumenty. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 1 marca 2019 r., znak: ZSO.8321.395.2019, I.S. została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnoprawności, od którego to orzeczenia H.S. wniosła odwołanie do organu wyższej instancji. Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi wydał 14 maja 2019 r. decyzję nr WZON-9531.49493.640.2019, podtrzymującą stanowisko Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tomaszowie Mazowieckim.
Sąd Rejonowy w Piotrkowie Trybunalskim IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 8 października 2019 r. oddalił odwołanie H.S.. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział V, wyrokiem z 23 września 2021 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego i poprzedzającą decyzję Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi, w ten sposób że zaliczył I.S. do znacznego stopnia niepełnoprawności. Niepełnosprawność córki wnioskodawczyni istnieje od 10-go roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 3 marca 2019 r. Decyzją z 7 kwietnia 2022 r. odmówił H.S. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na córkę w okresie od 1 kwietnia 2019 r. do 31 maja 2023 r., od której to decyzji strona wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim. Organ odwoławczy decyzją z 23 czerwca 2022 r., uchylił w całości zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia wskazując, że organ I instancji nie zgromadził wystarczającego materiału dowodowego pozwalającego ustalić, jak szeroki jest zakres sprawowanej opieki przez H.S. oraz czy nastąpił związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką nad córką.
Organ I ustalił, że I.S. porusza się samodzielnie, nie jest osobą leżącą i nie jest pampersowana. Wymaga pomocy w czynnościach życia codziennego, takich jak: mycie, ubieranie, przygotowywanie posiłków czy przyjmowanie leków. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 15 lipca 2022 r. wynika, że H.S. mieszka z córką. Podczas wizyty w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni pracownik socjalny nie zastał córki (osoby wymagającej opieki), ponieważ przebywała na warsztatach terapii zajęciowej, na które uczęszcza od poniedziałku do piątku w godzinach od około 7:10 do 14:00.
Ponadto I.S. wykazuje samodzielność w kontrolowaniu potrzeb fizjologicznych. Córka wnioskodawczyni jest osobą upośledzoną umysłowo od urodzenia. Opieka H.S. nad córką polega na przygotowywaniu posiłków i leków, pomocy w kąpieli oraz nadzorze nad innymi czynnościami życia codziennego. H.S. zajmuje się córką od urodzenia i wówczas nastąpił związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad córką. Biorąc powyższe pod uwagę organ I instancji stwierdził, że czynności wykonywane przez H.S., przy należytej organizacji opieki nad córką, stwarzają możliwość do podjęcia pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zakres sprawowanej opieki przez H.S. nie wymaga konieczności rezygnacji z aktywności zawodowej. Czynności opiekuńcze nad niepełnosprawną osobą nie zajmują takiej ilości czasu w ciągu dnia, aby przy należytej organizacji tej opieki nie mogła H.S. podjąć pracy zarobkowej.
Ponadto z decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 20 kwietnia 2021 r., znak: ENP/25/042159394, wynika, że H.S. jest osobą uprawnioną do emerytury od 1 marca 2021 r., co stanowi kolejną negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji stwierdził zatem, że nie zostały spełnione wszystkie przesłanki pozytywne "przy jednoczesnym braku wystąpienia negatywnych przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego".
W odwołaniu od ww. decyzji organu I instancji H.S. zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy. Skarżąca wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz orzeczenie w tym zakresie co do istoty sprawy poprzez przyznanie jej prawa do przedmiotowego świadczenia od 1 kwietnia 2019 r. do 30 kwietnia 2021 r. Skarżąca podniosła, że choroba córki oraz stan, w jakim się znajduje kwalifikuje ją do stałej opieki osoby drugiej. U córki od urodzenia zdiagnozowane jest upośledzenie umysłowe. Z tego też powodu została zaliczona do grona osób o znacznej niepełnosprawności, wymagających stałej opieki osoby drugiej. Praktycznie sama nie funkcjonuje, zarówno w sferze psychicznej, jak i fizycznej. Czynności związane z utrzymaniem higieny, przygotowaniem posiłków, podaniem o czasie leków, spoczywają na skarżącej. Podobnie jak zadbanie o uczestnictwo w warsztatach terapii zajęciowej, wizyty u lekarzy, zakupy czy wszelkiego rodzaju wyjścia poza dom.
Skarżąca dodaje przy tym, że córka z wiekiem zaczęła wszystkiego i wszystkich się bać. Boi się wychodzić z domu bez opieki innej osoby. Nic ją nie cieszy i nic jej się nie chce. Towarzysząca jej bojaźń przede wszystkim doprowadza do samookaleczeń (wyrywanie włosów z głowy). Skarżąca zauważa, że gdyby nie jej całodzienna opieka i nadzór, a także pomoc innych osób, nie wie jak by dalej zapanowała nad córką i jej emocjami. W ocenie skarżącej to, że jest osobą uprawnioną do emerytury nie ma znaczenia w jej sprawie. Precyzuje i podkreśla przy tym, że chodzi jej o świadczenie za okres, kiedy jeszcze nie miała ustalonego prawa do emerytury.
W pierwszej kolejności organ odwoławczy wyjaśnił, że prawo do emerytury nie może automatycznie przekreślać możliwości ubiegania się przez opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615, ze zm.) – w skrócie: "u.ś.r.". Nie można znaleźć przekonujących argumentów, uzasadniających zróżnicowanie sytuacji opiekunów osób niepełnosprawnych, polegające na wyłączeniu w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tych z nich, którzy mają ustalone prawo do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w sytuacji, gdy to świadczenie jest niższe, niż świadczenie pielęgnacyjne.
Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych organ II instancji podkreślił, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Pozbawienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób pobierających emeryturę w niższej wysokości niż to świadczenie powoduje, że ten cel nie jest w stosunku do tej grupy opiekunów realizowany, mimo że sprawując opiekę po uzyskaniu prawa do emerytury, opiekun nie może podjąć pracy zarobkowej. Uznać należy jednak, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń, przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie - emerytury. Wybór można zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 504), dalej jako: "u.e.r.f.u.s.".
Kolegium dodało, że w dotychczasowym orzecznictwie przyjęto rozwiązanie polegające na umożliwieniu osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalnego wskazując, że w przypadku zbiegu uprawnienia do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną, o czym wprost stanowi art. 27 ust. 5 u.ś.r. Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 u.e.r.f.u.s., zgodnie z którym w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń - wyższe lub wybrane przez zainteresowanego, przy czym przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw, ewentualnie wyraźnie wskazanych przepisów (por. art. 27 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., czy art. 96 u.e.r.f.u.s.) wypłacanych przez organy określone w każdej z tych ustaw.
W przypadku emerytury, wybór taki można zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zawieszenie prawa do emerytury, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s., skutkować będzie wstrzymaniem wypłaty świadczenia, poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 u.e.r.f.u.s.). Emerytura jest prawem niezbywalnym, ale uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., którą należy wiązać nie z samym prawem do emerytury, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia.
Organ II instancji stwierdził, że na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r., podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki, a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Rezygnacja z aktywności zawodowej musi być zatem wymuszona przez konieczność sprawowania opieki nad chorym, zaś rozmiar tej opieki musi być na tyle duży, aby uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej. W sytuacji więc, gdy sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki, bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn, jak np. brak pracy czy swój stan zdrowia, świadczenie takie nie będzie przysługiwało.
Nie każda bowiem rezygnacja z zatrudnienia lub zaniechanie podjęcia pracy będzie podstawą do przyznania świadczenia, lecz wyłącznie takie, których celem jest sprawowanie opieki. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej i osobistej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.
Kolegium wskazało, że H.S. wraz z córką I.S. mieszka na parterze domu jednorodzinnego. Piętro domu zajmuje druga córka skarżącej – J.M. wraz ze swoją rodziną (mężem i dwójką dzieci). H.S. od rana pilnuje, aby córka się umyła (godz. 6.00), szykuje dla niej ubrania, robi herbatę, szykuje leki (1 tabletka), pilnuje, aby córka połknęła tabletkę, następnie szykuje drugie śniadanie dla córki, około godz. 6.50 wychodzą z domu. Skarżąca odprowadza córkę na przystanek autobusowy, razem jadą "do [...]", z którego córka wnioskodawczyni z koleżankami udaje się na warsztaty terapii zajęciowej. Skarżąca wraca do domu około godz. 9.00. I.S. przebywa na warsztatach terapii zajęciowej do godz. 14.00. Skarżąca jedzie po córkę na warsztaty o godz. 13.30 autobusem. Panie wracają do domu o godz. 15.00. Gdy skarżąca jest sama w domu to przygotowuje obiad dla siebie i córki. Po powrocie z warsztatów jedzą obiad - około godz. 16.00.
I.S. bawi się kartką ("wachlowanie kartką papieru" i to trwa około 1-2 godziny). Słucha muzyki, lubi oglądać serial "M jak Miłość". Około godz. 18.00 skarżąca z córką wychodzi na dwór - podlewanie roślin przy ogródku domowym. Zajęciem córki skarżącej jest ponowne "wachlowanie kartką papieru". Około godz. 20.30 H.S. pilnuje córkę przy wykonywaniu toalety, wyciera po myciu i robi opatrunek na kości ogonowej (po zabiegu chirurgicznym w III 2022 r.). Około godz. 22.00 córka skarżącej kładzie się spać. I.S. śpi z matką w jednym pokoju, ponieważ boi się spać sama. Córka skarżącej nie zostanie sama w domu, "chodzi w towarzystwie matki", nie ma koleżanek. Bywa agresywna, jeśli np. ktoś zwróci uwagę, to wtedy bardzo krzyczy, wyrywa sobie włosy. Skarżąca dla bezpieczeństwa córki, co miesiąc obcina jej włosy na krótko, aby uniknąć ich wyrwania. J.M. - druga córka skarżącej, np. wykonywała siostrze opatrunki po operacji (jest pielęgniarką).
Może zostać z siostrą na chwilę, kiedy matka musi pilnie wyjść z domu. Przedstawiony plan rozkładu zajęć H.S. w ciągu dnia uzależniony jest od stanu zdrowia psychicznego córki oraz pory roku. Skarżąca zimą więcej czasu spędza z córką w domu, wcześniej kładą się spać. Czynności wykonywane przy córce nie zmieniają się, tj. pilnowanie przy myciu, przygotowanie posiłku i ubrania, zmiana opatrunku na kości ogonowej, przygotowanie i podanie leków (1 tabletka rano i 1 tabletka wieczorem) oraz nadzór nad zachowaniem córki.
Organ odwoławczy podzielając stanowisko organu I instancji stwierdził, że przedmiotowej sprawie nie jest spełniona przesłanka określona w przepisie art. 17 ust. 1 u.ś.r., uzależniająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem w zakresie i wymiarze uniemożliwiającym podejmowanie (lub kontynuowanie) jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (chociażby w niepełnym wymiarze). Uczestniczenie córki skarżącej w warsztatach terapii zajęciowej, które trwają około 7 godzin, w trakcie których jest pod opieką terapeuty, stanowi okoliczność, która zdecydowanie przemawia za odmową prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W czasie, w którym córka przebywa na zajęciach, strona nie uczestniczy w opiece i mogłaby podjąć pracę zarobkową, przynajmniej w niepełnym wymiarze.
W ocenie Kolegium zebrany w sprawie materiał dowodowy jest wystarczający dla stwierdzenia, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad córką nie uzasadnia przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalony zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad córką nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Opieka świadczona przez skarżącą jest co prawda opieką świadczoną codziennie, ale tylko przez część doby i polega na pomocy w zdecydowanej mierze w czynnościach dnia codziennego. Nie można uznać, aby czynności opiekuńcze nad niepełnosprawną córką zajmowały taką ilości czasu w ciągu dnia, aby skarżąca zmuszona była do rezygnacji z aktywności zawodowej. Córka skarżącej porusza się samodzielnie, sama się ubierze, gdy jest naszykowane ubranie, nie wymaga karmienia, wykazuje samodzielność w kontrolowaniu potrzeb fizjologicznych, nie jest pampersowana.
Opieka skarżącej nad córką polega na przygotowywaniu posiłków i leków, pomocy w kąpieli, robieniu opatrunku na kości ogonowej oraz nadzorze nad innymi czynnościami życia codziennego. Wskazane w odwołaniu czynności spoczywające na skarżącej, takie jak: utrzymanie higieny, przygotowywanie posiłków, podanie o czasie leków, zadbanie o uczestnictwo córki w warsztatach terapii zajęciowej, wizyty u lekarzy, zakupy, wszelkiego rodzaju wyjścia poza dom, to czynności, które odpowiednio zaplanowane i zorganizowane nie uniemożliwiają podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o czym świadczy ich charakter i intensywność. Część z tych czynności nie jest wykonywana każdego dnia, jak np. wizyty lekarskie. Niezależnie od powyższego w tym samym domu jednorodzinnym mieszka także rodzina skarżącej (córka, zięć), którzy mogliby wspomóc skarżącą w opiece nad córką w wybrany przez siebie sposób.
Organ II instancji dodał, że zakres opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, uprawniający w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. do świadczenia pielęgnacyjnego nie może ograniczać się do wykonywania podstawowych czynności domowych, które mogą być w całości wykonywane poza godzinami pracy - niezależnie od systemu czasu pracy. Regulacja ta nie powinna mieć bowiem zastosowania w sytuacji, w której, tak jak w rozpoznawanej sprawie, konieczność sprawowania opieki nie koliduje z możliwością podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skarżąca nie spełnia więc przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub j ej niepodejmowania w związku ze sprawowaniem opieki nad córką. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
Musi więc istnieć związek przyczynowy między rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia (niepodejmowania przez niego pracy), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w przepisie art. 17 u.ś.r. W przedmiotowej sprawie takiego związku przyczynowego nie ma. Zatem odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką jest uzasadniona.
Kolegium wyjaśniło ponadto, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane z urzędu, ale dla ustalenia do niego prawa niezbędne jest złożenie odpowiedniego wniosku. Wówczas znajduje zastosowanie ogólna reguła wynikająca z art. 24 ust. 2 u.ś.r., według której świadczenie przysługuje od pierwszego dnia miesiąca w którym wniosek taki został złożony. Z regulacji tej wynika, że sprawa o przyznanie prawa do świadczenia rodzinnego, a więc i świadczenia pielęgnacyjnego, nie może toczyć się bez odpowiednego wniosku osoby zainteresowanej. Złożenie wniosku determinuje moment początkowy przyznania świadczenia. W tym zakresie nie można oczekiwać od organu właściwego, aby ten swoimi działaniami wyręczał wnioskodawcę w zakresie możliwości uzyskania świadczenia. Termin wskazany w art. 24 ust. 2 u.ś.r. jest terminem prawa materialnego i nie podlega przywróceniu na podstawie przepisów k.p.a. Termin ten został ustanowiony dla zapewnienia stabilności stosunków prawnych.
Wobec tego w razie jego niezachowania strona nie może żądać przyznania świadczenia wstecz. Okoliczności i przyczyny niezłożenia takiego wniosku, w tym także ewentualny brak winy strony nie mają znaczenia dla ustalenia początkowej daty przyznania świadczenia rodzinnego na gruncie owego przepisu Z woli ustawodawcy prawo do świadczeń (art. 24 ust. 2 u.ś.r.), co do zasady, ustala się od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności (art. 24 ust. 2a u.ś.r.).
Wobec powyższego organ II instancji stwierdził, że skoro skarżąca nie spełnia przesłanek pozytywnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie ma znaczenia wystąpienie w sprawie przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., posiadanie prawa do emerytury. Gdyby stronie zawieszono prawo do emerytury, to i tak świadczenie pielęgnacyjne nie mogłoby zostać przyznane z uwagi na zakres opieki sprawowanej nad córką. Przepisy u.ś.r. w sposób wyraźny i bezwzględny określają warunki i sposób ustalania prawa do świadczeń rodzinnych, a decyzja w tym przedmiocie ma charakter związany. Wyłączenie uznania administracyjnego oznacza, że organ prowadzący sprawę ma obowiązek wydać decyzję odmowną w każdym przypadku niespełnienia wymogów, od których zależy przyznanie prawa do świadczeń rodzinnych.
Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożyła H.S., zarzucając naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy:
- 1. poprzez błędną wykładnię art. 17 u.ś.r., poprzez uznanie, że nie spełnione są warunki do przyznania świadczenia;
- 2. poprzez błędną wykładnię art. 24 ust. 2 u.ś.r., poprzez uznanie, że na skutek niedochowania terminu skarżąca utraciła możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy zasady współżycia społecznego przemawiają za tym, aby jej to świadczenie przyznać (art. 5 k.c.), gdyż Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim, wydając wyrok w dniu 23 września 2021 r., nie pouczył skarżącej o takiej konieczności; skarżąca nie została pouczona przez Sąd, o tym, że w określonym czasie musi złożyć wniosek o ustalenie prawa do świadczenia;
Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na zebraniu, rozpatrzeniu oraz dokonaniu przez organy administracji oceny materiału dowodowego, wbrew regułom wynikającym z art. 7, 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. w szczególności poprzez skupienie się tylko na wywiadzie środowiskowym oraz fakcie, że córka skarżącej nie jest osobą leżącą i pampersowaną.
Mając na względzie wskazane zarzuty skarżąca wniosła o skargi i uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającą ją decyzji organu l instancji.
W uzasadnieniu skargi H.S. wskazała, że u córki od urodzenia zdiagnozowane jest upośledzenie umysłowe. Z tego też powodu została zaliczona do grona osób o znacznej niepełnosprawności, wymagającej stałej opieki osoby drugiej. Praktycznie sama nie funkcjonuje, zarówno w sferze psychicznej jak i fizycznej. Czynności związane z utrzymaniem higieny, przygotowanie posiłków, podanie o czasie leków spoczywają na mnie. Podobnie jak zadbanie o uczestnictwo w warsztatach terapii zajęciowej, wizyty u lekarzy, zakupy czy wszelkiego rodzaju wyjścia poza dom. l tak jest od wielu lat i nigdy nie było to kwestionowane przez MOPS. Córka z wiekiem zaczęła wszystkiego i wszystkich się bać. Boi się wychodzić z domu bez opieki innej osoby. Nic ją nie cieszy i nic jej się nie chce. Towarzysząca jej bojaźń przed wszystkim, doprowadza do samookaleczeń (wyrywanie włosów z głowy).
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w związku z tym wniosło o oddalenie skargi.
Organ II instancji wskazał również, że w niniejszej sprawie skarżąca wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką złożyła w dniu 19 stycznia 2022 r., a zatem po upływie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności ustalonego na mocy wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim, Wydziału V, z dnia 23 września 2021 r., sygn. akt V Ua 49/19.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje
Skarga jest zasadna.
Tytułem wstępu należy wyjaśnić, że niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842), powoływanej dalej jako: "ustawa covidowa". W związku ze zmianą art. 15 zzs4 tej ustawy wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1090), która weszła w życie 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu.
Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 wskazanej ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.
Na tle powołanego przepisu w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażono pogląd, iż "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19. Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego" (zob. uchwała NSA z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, dostępna na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z 23 stycznia 2023 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na brak oświadczenia skarżącej, że ma możliwości techniczne w zakresie uczestniczenia w rozprawie zdalnej, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie wskazanego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z 1 marca 2023 r.
Nie ulega przy tym wątpliwości, że wymagany przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji (zarządzenie o rozprawie zdalnej z 23 stycznia 2023 r.).
Przechodząc zatem do kontroli legalności zaskarżonej decyzji należy wyjaśnić, że stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2023 r. poz. 259) – powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." – sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.
Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).
Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w wyżej zakreślonych granicach Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w sposób określony w przywołanych wyżej przepisach, co uzasadniało uwzględnienie skargi.
Podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji stanowił przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia.
Wychodząc z powyższych ustaleń należy również stwierdzić, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do podjęcia (względnie wykonywania pracy zawodowej). Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
W sprawie bezspornym jest, że córka skarżącej I.S. na mocy wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział V z 23 września 2021 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnoprawności. Niepełnosprawność córki wnioskodawczyni istnieje od 10-go roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 3 marca 2019 r. Nie budzi również wątpliwości fakt, że H.S. sprawuje opiekę nad córką I.S.
W niniejszej sprawie Sąd uznał za istotne dla oceny legalności zaskarżonej decyzji rozstrzygnięcie kwestii, czy orzekające w sprawie organy administracji, w prawidłowy sposób oceniły, że skarżąca nie spełnia wymogu osoby niepodejmującej/rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Tym samym Sąd uznał za konieczne dokonanie w tym kontekście oceny, czy w oparciu o zgromadzony w kontrolowanej sprawie materiał dowodowy prawidłowo przyjęto, że nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną córką.
Zdaniem Sądu, organy administracji błędnie przyjęły, że w okolicznościach sprawy uzasadnione jest stwierdzenie braku bezpośredniego związku między koniecznością stałej opieki nad córką a tym, że skarżąca nie podejmuje jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nieprawidłowo bowiem uznały, że opieka nad córką nie uniemożliwia skarżącej podjęcia aktywności zawodowej. Zdaniem Sądu, całokształt i rozmiar schorzeń, na które cierpi córka skarżącej i związany z nimi konieczny zakres opieki skarżącej, skutkuje uznaniem, że w sprawie niewątpliwie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością stałej opieki nad córką skarżącej a tym, że skarżąca nie podejmuje jakiegokolwiek zatrudnienia.
Skarżąca zarówno w toku postępowania administracyjnego, jak i w skardze do sądu wskazała, że z uwagi na upośledzenie umysłowe córki jej opieka nie ogranicza się wyłącznie do asekuracji przy czynnościach życia codziennego (przykładowo przy przygotowaniu posiłków, higienie osobistej, podawaniu leków). Córka wymaga stałej opieki zwłaszcza, że z wiekiem nasilają się u córki stany lękowe, co doprowadza ją do samookaleczeń. Zatem skarżąca sprawuje nie tylko opiekę, lecz wręcz nadzór nad bezpieczeństwem i stanem zdrowia córki. Zgromadzony materiał dowodowy jednoznacznie wskazuje, że wszystkie wykonywane przez skarżącą czynności opiekuńcze są konieczne a przy tym niezbędne, aby zapewnić jej córce właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do wieku i orzeczonej niepełnosprawności.
W związku z powyższym przyjęcie w sprawie stanowiska prezentowanego przez organy administracji, że pomimo sprawowanej przez skarżącą opieki zgodnie z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności, może ponadto podjąć zatrudnienie np. w czasie, w którym I.S. przebywa na warsztatach terapii zajęciowej, pozostaje w sprzeczności z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.
Należy wskazać, że opieka nad osobą niepełnosprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie musi być sprawowana nieustannie przez całą dobę, sposób jej sprawowania jest bowiem uzależniony od rodzaju schorzeń osoby wymagającej opieki i wskazań zawartych w orzeczeniu o niepełnosprawności. Przepis ten wymaga, aby opieka nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności sprawowana była zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z tego orzeczenia, a zatem aby była to opieka długotrwała i stała (zob. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 516/19). W ocenie Sądu zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą jest zgodny z wymogami i w rozmiarze określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności.
Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie podważa twierdzeń skarżącej o sprawowaniu przez nią opieki w sposób stały oraz długotrwały pomimo tego, że jej niepełnosprawna córka uczęszcza na warsztaty terapii zajęciowej i spędza tam kilka godzin dziennie. Wykonywanie przez opiekuna w tym czasie nawet zwykłych czynności związanych z zapewnieniem podopiecznemu właściwych warunków życia (w tym załatwianie codziennych sprawunków i dbałość o dom), z zapewnieniem stabilnego stanu zdrowia podopiecznego (których szczegółowy opis strona przedstawiła w trakcie wywiadów środowiskowych), również stanowi opiekę nad osobą niepełnosprawną, której organy nie zdołały podważyć ustaleniami przeciwnymi. Czas pobytu córki poza domem daje bowiem skarżącej możliwość wykonywania czynności zabezpieczających podstawy ich wspólnej egzystencji i pozwala na całkowite skoncentrowanie się na pomocy córce w niezbędnym zakresie po jej powrocie do domu.
Organy nie wykazały, że przy skali zaangażowania w opiekę nad córką, wynikającą ze stanu jej zdrowia i ograniczeń w samodzielnej egzystencji, w trakcie pobytu córki na terapii skarżąca wykonuje czynności niezwiązane z opieką, które mogłyby zaprzeczyć związkowi przyczynowemu pomiędzy opieką a brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia.
W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 3946/18 – dostępny w CBOSA). Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę pogląd ten podziela. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez całą dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie (por. wyrok WSA w Gdańsku z 18 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Gd 359/22 – dostępny w CBOSA).
W wyroku z 16 marca 2023 r., sygn. akt II SA/Po 806/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wskazał, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi natomiast oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę (orzeczenie dostępne w CBOSA).
Zdaniem Sądu uwadze organów administracji umknęła specyfika choroby, na jaką cierpi córka skarżącej. Upośledzenia umysłowe cechują się zaburzeniem w sposobie myślenia, postrzegania, porozumiewania się, a także w umiejętności radzenia sobie z własnymi emocjami – na co wskazywała skarżąca (stany lękowe, agresja, samookaleczenie). Według opinii z WTZ z 2018 r. i 2019 r. upośledzenie córki skarżącej cechuje m.in. niskie abstrakcyjne myślenie, trudności w rozumieniu sytuacji trudnych, zaburzenia mowy, zaburzenia aktywności ruchowej, zaburzenia w interakcjach społecznych (tak w odpowiedzi na odwołanie pozwanego WZSON z 18 czerwca 2019 r.). Tego rodzaju schorzenia wymagają innych czynności opiekuńczych niż np. opieka nad osobą ze schorzeniami wyłącznie fizycznymi (np. sparaliżowana, leżąca). Upośledzenia umysłowe wymagają bowiem ukształtowania podtrzymującego środowiska rodzinnego i społecznego jako istotnego czynnika umożliwiającego funkcjonowanie chorej osoby w otoczeniu.
Mimo, że I.S. nie jest osobą leżącą ani pampersowaną (co zdaje się dla organów było najistotniejszą kwestią), to i tak skarżąca sprawuje przy niej czynności opiekuńcze, które dostosowane są do przebiegu i rodzaju jej choroby. Nie można podzielić stanowiska, że ustalony zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad córką nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy oraz że opieka ta sprawowana jest tylko przez część doby i polega na pomocy w zdecydowanej mierze w czynnościach dnia codziennego. Nie można również zgodzić się ze stwierdzeniem organów, że czynności opiekuńcze nad niepełnosprawną córką nie zajmują skarżącej takiej ilości czasu w ciągu dnia, aby skarżąca zmuszona była do rezygnacji z aktywności zawodowej.
Przypomnieć należy, że w toku postępowania ustalono, że I.S. śpi z matką w jednym pokoju, ponieważ boi się spać sama. Zatem opieka sprawowana jest nie tylko w dzień, ale i w nocy. Trudno natomiast oczekiwać, aby skarżąca, która również w porze snu czuwa nad bezpieczeństwem chorej córki była w stanie w ciągu dnia funkcjonować normalnie i nie odczuwała zmęczenia. Opiekun takiej osoby całą swoją energię poświęca na czynności związane z opieką i praktycznie nie ma czasu wolnego wyłącznie dla siebie, a tym bardziej na wykonywanie jakiejkolwiek pracy zarobkowej.
Zatem fakt, że córka skarżącej porusza się samodzielnie, sama się ubierze (gdy jest naszykowane ubranie), nie wymaga karmienia, wykazuje samodzielność w kontrolowaniu potrzeb fizjologicznych, nie jest pampersowana nie może przesądzać o możliwości podjęcia przez skarżącą zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze. Wbrew twierdzeniom organów, ze względu na zmienny stan samopoczucia osoby upośledzonej umysłowo, trudno jest odpowiednio zaplanować i zorganizować czynności opiekuńcze w taki sposób, aby bez większych przeszkód podjąć zatrudnienie lub inną pracę zarobkową. Charakter i intensywność czynności opiekuńczych uzależniony jest ściśle od aktualnej kondycji psychicznej podopiecznego. Nawet jeżeli część czynności opiekuńczych nie jest wykonywana każdego dnia, to i tak nie można zaprzeczyć, że opieka sprawowana stale i długotrwale.
Podsumowując należy stwierdzić, że skarżąca spełnia wszystkie przesłanki pozytywne z art. 17 ust. 1 u.ś.r., albowiem jest matką, która nie podejmuje pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad córką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy błędnie przyjęły, że w sprawie nie zachodzą podstawy do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak wskazanego wyżej związku przyczynowo-skutkowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną córką.
W sprawie nie wystąpiła również żadna z przesłanek negatywnych wymienionych w art. 17 ust. 5 u.ś.r., która pozbawiałaby stronę wnioskowanego świadczenia. Fakt uzyskania prawa do emerytury, jak słusznie podkreślił organ II instancji, nie stanowi jeszcze przesłanki do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem to uprawniony decyduje, które ze świadczeń (pielęgnacyjne czy emerytalne) będzie pobierał. Organ administracji ma natomiast obowiązek umożliwienia osobie uprawnionej dokonania wyboru według swojego uznania np. przez złożenie wniosku o zawieszenie prawa do emerytury (por. wyrok NSA z 15 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 1280/22 – dostępny w CBOSA).
Na koniec odnieść się należy do żądania skarżącej przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od 1 kwietnia 2019 r. Stosownie do art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności (art. 24 ust. 2a u.ś.r.).
Jak wynika z akt sprawy wnioskiem z 1 lutego 2019 r. skarżąca wystąpiła w imieniu córki o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 1 marca 2019 r., znak: ZSO.8321.395.2019, I.S. została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnoprawności, od którego to orzeczenia H.S. wniosła odwołanie do organu wyższej instancji. Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi wydał 14 maja 2019 r. decyzję nr WZON-9531.49493.640.2019, podtrzymującą stanowisko Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tomaszowie Mazowieckim.
Sąd Rejonowy w Piotrkowie Trybunalskim IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z 8 października 2019 r. oddalił odwołanie H.S.. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział V, wyrokiem z 23 września 2021 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego i poprzedzającą decyzję Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi, w ten sposób że zaliczył I.S. do znacznego stopnia niepełnoprawności. Niepełnosprawność córki wnioskodawczyni istnieje od 10-go roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 3 marca 2019 r.
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że trzymiesięczny okres, o którym mowa w art. 24 ust. 2a u.ś.r., należy liczyć od daty stwierdzenia prawomocności (tak WSA w Krakowie z dnia 18 stycznia 2023 r., III SA/Kr 1511/22, WSA w Gliwicach z dnia 27 października 2022 r., II SA/Gl 808/22 czy z dnia 9 lutego 2022 r., II SA/Gl 1486/21, na uwagę zasługuje również uzasadnienie wyroku NSA z dnia 2 czerwca 2022 r., I OSK 948/19, CBOSA). Z akt sprawy wynika, że prawomocność wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Piotrkowie Trybunalskim, Wydział V, z 23 września 2021 r. została stwierdzona 14 stycznia 2022 r. Dopiero wówczas dysponując niezbędnym dokumentem, skarżąca mogła wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na córkę, co też uczyniła w dniu 19 stycznia 2022 r. Nie budzi zatem wątpliwości, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został złożony z zachowaniem terminu, o którym mowa w art. 24 ust. 2a u.ś.r., a więc świadczenie pielęgnacyjnego powinno zostać przyznane z uwzględnieniem powołanego przepisu.
Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Sąd uznał, że orzekające w sprawie organy naruszyły przepisy prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ będzie związany oceną prawną wyrażoną przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku dotyczącą przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. przy uwzględnieniu dokonanej przez Sąd oceny charakteru sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną córką i występującym w sprawie związkiem przyczynowo-skutkowym między opieką, o której wyżej mowa a niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
k.ż.