Uzasadnienie
Pismem z dnia 26 czerwca 2010 r. M.G. zwrócił się do Dyrektora Delegatury Ł. – G. Urzędu Miasta Ł. z wnioskiem o wydanie postanowienia w sprawie przesłania akt administracyjnych uwłaszczeniowych J.G., J.G., I.G. (c. T. i J.) oraz I.G. (c. W. i M.) do organu administracji państwowej w S. w celu ułatwienia mu przejrzenia akt oraz sporządzenia odpisów.
Postanowieniem z dnia [...] Prezydent Miasta Ł. odmówił uwzględnienia wniosku M.G..
W uzasadnieniu postanowienia Prezydent Miasta Ł. poinformował wnioskodawcę, że przed organem administracji publicznej nie toczy się postępowanie, którego wnioskodawca byłby stroną, w związku z czym nie istnieje podstawa prawna umożliwiająca przesłanie akt administracyjnych, w celu umożliwienia ich przejrzenia w miejscu zamieszkania wnioskodawcy.
W zażaleniu na ww. postanowienie M.G. wniósł o jego uchylenie lub zmianę i przesłanie akt sprawy administracyjnej. W uzasadnieniu zażalenia zakwestionował wydane postanowienie z uwagi na zawarte w nim sprzeczności. Wspomniał przy tym o istnieniu ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej, z której wynika, że akta postępowania administracyjnego stanowią informację publiczna. Powołał się również na zasady rządzące postępowaniem administracyjnym, w tym na art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a.
Postanowieniem z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 144 k.p.a., uchyliło postanowienie organu I instancji i umorzyło postępowanie przed tym organem.
W uzasadnieniu postanowienia organ odwoławczy podniósł, że zgodnie z art. 73 § 1 i 2 k.p.a. w każdym stadium postępowania organ administracji publicznej obowiązany jest umożliwić stroni przeglądanie akt sprawy oraz sporządzanie z nich notatek i odpisów.
Strona może żądać uwierzytelnienia sporządzonych przez siebie odpisów z akt sprawy lub wydania jej z akt sprawy uwierzytelnionych odpisów, o ile jest to uzasadnione ważnym interesem strony.
Zgodnie zaś z art. 74 § 2 k.p.a. odmowa umożliwienia stronie przeglądania akt sprawy, sporządzania z nich notatek i odpisów, uwierzytelnienia takich odpisów lub wydania uwierzytelnionych odpisów następuje w drodze postanowienia, na które służy zażalenie.
Zatem w ocenie organu odwoławczego zarówno uprawnienia do przeglądania akt sprawy oraz sporządzania z nich notatek i odpisów, jak i uwierzytelnienia sporządzonych odpisów lub wydanie uwierzytelnionych odpisów, przysługuje pod określonymi tam warunkami wyłącznie podmiotowi występującemu w postępowaniu na prawach strony.
Organ II instancji stwierdził następnie, że pojęcie strony postępowania administracyjnego zostało zdefiniowane w art. 28 k.p.a., z którego wynika, że przymiot strony wiąże się wyraźnie z interesem prawnym lub obowiązkiem wyprowadzonym z konkretnie oznaczonego przepisu administracyjnego prawa materialnego, który może stanowić podstawę do sformułowania interesu lub obowiązku danego podmiotu. Mieć interes prawny w postępowaniu administracyjnym znaczy to samo, co ustalić przepis prawa materialnego powszechnie obowiązującego, na którego podstawie można skutecznie żądać czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś potrzeby albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu, sprzecznych z potrzebami danego podmiotu.
Od tak pojętego interesu prawnego należy odróżnić interes faktyczny, to jest sytuację, w której dany podmiot jest wprawdzie bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak tego zainteresowania poprzeć przepisami prawa, mającego stanowić podstawę skierowania żądania w zakresie podjęcia stosownych czynność przez organ administracji. W rozpatrywanej sprawie wnioskodawca nie wykazał przymiotu strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. i wobec tego nie mógł skutecznie powoływać się na uprawnienia określone w art. 73 k.p.a., przysługujące wyłącznie stronie postępowania.
Ponadto z uzasadnienia postanowienia organu I instancji wynika, że przed tym organem nie toczy się postępowanie, którego M.G. byłby stroną.
Skoro zatem na organie administracji publicznej ciąży jedynie obowiązek umożliwienia stronie przeglądania akt sprawy oraz sporządzania z nich notatek i odpisów, to organ nie był zobowiązany do przesłania akt administracyjnych uwłaszczeniowych J.G., J.G., I.G. (c. T. i J.) oraz I.G. (c. W. i M.) do organu administracji państwowej w S. w celu ułatwienia M.G., który nie wykazał przymiotu strony, przejrzenia akt oraz sporządzenia odpisów.
Z analizy treści przepisów art. 73 i art. 74 k.p.a. wynika, że ustawodawca główny nacisk postawił na to, aby z uprawnień określonych normami tych przepisów korzystały wyłącznie strony. Przede wszystkim wynika to z art. 74 § 2 k.p.a., w którym wprost wskazano, że odmowa udostępnienia akt sprawy stronie następuje w formie postanowienia. Należy zatem przyjąć, że w przypadku kiedy o udostępnienie akt sprawy zwróci się "nie strona", nie można wydać postanowienia, o którym stanowi art. 74 § 2 k.p.a. Wówczas organ winien jedynie poinformować taką osobę, że żądana informacja (akta) nie zostanie jej udostępniona.
Na ostateczne postanowienie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniósł M.G.. W jej uzasadnieniu podniósł, że nie sposób mu odmówić, jako spadkobiercy, interesu prawnego w wydobyciu akt administracyjnych dotyczących postępowania uwłaszczeniowego J.G., J.G., I.G. (c. T. i J.) oraz I.G. (c. W. i M.). W jego ocenie posiada on interes prawny, ponieważ aktualnie trwa postępowanie przed Sądem Okręgowym w Ł. (II C 1082/08) oraz przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Ł. Dodał, że interes prawny w postępowaniu administracyjnym oznacza ustalenie przepisu prawa powszechnie obowiązującego, na którego podstawie żąda się czynności organu z zamiarem zaspokojenia potrzeby uregulowania własności gospodarstwa rolnego albo zaniechania lub ograniczenia czynności organu sprzecznych z prawem.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., przytaczając argumenty podniesione już w zaskarżonym postanowieniu, wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Przedmiotem niniejszej sprawy było postępowanie z wniosku M.G. o przesłanie akt spraw administracyjnych, dotyczących uwłaszczenia J.G., J.G., I.G. (córki T. i J.) oraz I.G. (córki W. i M.), do organu administracji państwowej w S. w celu ułatwienia mu przejrzenia akt oraz sporządzenia odpisów.
Punktem wyjścia w rozpatrywanej sprawie winna być więc ocena, czy wnioskodawca ma prawo do wglądu w akta administracyjne danego postępowania, bowiem dopiero wówczas można rozpatrywać możliwość zwrócenia się do organu mającego siedzibę w innej miejscowości o podjęcie działań w trybie art. 52 k.p.a. (pomoc prawna).
Zgodnie z przepisem art. 73 § 1 k.p.a. w każdym stadium postępowania organ administracji publicznej obowiązany jest umożliwić stronie przeglądanie akt sprawy oraz sporządzanie z nich notatek i odpisów. Strona może żądać uwierzytelnienia sporządzonych przez siebie odpisów z akt sprawy lub wydania jej z akt sprawy uwierzytelnionych odpisów, o ile jest to uzasadnione ważnym interesem strony (§ 2).
Stosownie natomiast do postanowień art. 74 § 2 k.p.a. odmowa umożliwienia stronie przeglądania akt sprawy, sporządzania z nich notatek i odpisów, uwierzytelnienia takich odpisów lub wydania uwierzytelnionych odpisów następuje w drodze postanowienia, na które służy zażalenie.
Z utrwalonego już orzecznictwa sądów administracyjnych wynika jednak, że przepis art. 74 § 2 k.p.a. ma zastosowanie także wówczas, gdy organ administracji odmawia wydania odpisu dokumentu z akt administracyjnych z tej przyczyny, że nie uznaje wnioskodawcy za stronę postępowania (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 25 czerwca 1999 roku, IV SA 1374/98, LEX nr 47904, z dnia 11 maja 1999 roku, IV SA 1023/98, LEX nr 47267). W przeciwnym razie spór dotyczący tego, czy określony podmiot jest stroną postępowania nie byłby poddany kontroli w administracyjnym postępowaniu instancyjnym i w postępowaniu sądowoadministracyjnym (wyrok NSA z dnia 5 września 2001 roku, II SAB/Gd 127/00, Palestra 2002/9-10/202).
Należy wiec podkreślić, że w niniejszej sprawie organ odwoławczy błędnie uznał, że wobec ustalenia, że wniosek o udostępnienie akt złożyła osoba nie mająca przymiotu strony, organ I instancji winien jedynie poinformować wnioskodawcę o odmowie udostępnienia żądanych akt. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. bezzasadnie uznało, że wydanie przez organ I instancji postanowienia odmawiającego udostępnienia akt nie miało prawnego uzasadnienia i należało zastosować w sprawie normę art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 144 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi podziela pogląd zawarty w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 maja 2006 r., sygn. akt I OSK 848/05 o obowiązku organu administracji wydania postanowienia w trybie art. 74 § 2 k.p.a. o odmowie udostępnienia akt także wówczas, gdy przyczyną odmowy jest nieuznanie wnioskodawcy za stronę postępowania. Tym samym rozstrzygnięcie organu odwoławczego o uchyleniu zaskarżonego postanowienia i o umorzeniu postępowania przed organem I instancji jako bezprzedmiotowego z tej przyczyny nie mogło się ostać.
Warto również zauważyć, że w zaskarżonym postanowieniu organu odwoławczego zabrakło jakichkolwiek rozważań dotyczących samego postępowania, którego przebieg dokumentują akta administracyjne, do których wglądu domagał się skarżący. Organ odwoławczy stwierdził jedynie, że skoro organ I instancji podniósł, że wnioskodawca nie jest stroną żadnego postępowania prowadzonego przez Prezydenta Miasta Ł., to oznacza, że nie jest stroną postępowania i nie może zapoznać się z aktami administracyjnymi. Tymczasem z niezbyt czytelnych sformułowań zawartych w postanowieniu Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] wynika, że prowadzone było postępowanie w uwłaszczeniowe w stosunku do osób wskazanych we wniosku z dnia 26 czerwca 2010 r. Świadczy o tym stwierdzenie, że o ile wnioskodawca wykaże swój ważny interes prawny, będzie mógł zapoznać się z żądanymi aktami w siedzibie organu I instancji.
Jest to o tyle istotne, że strona w skardze do Sądu powołuje się na fakt, że jest spadkobiercą osób będących stronami postępowania uwłaszczeniowego (ze sformułowań zawartych w skardze wynika, że chodzi o postępowanie w sprawie uregulowania własności gospodarstwa rolnego, a ze złożonego na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2011 r. pisma pełnomocnika skarżącego – że sprawa dotyczyła wywłaszczenia nieruchomości). Tymczasem w myśl art. 30 § 4 k.p.a. w sprawach dotyczących praw zbywalnych lub dziedzicznych w razie zbycia prawa lub śmierci strony w toku postępowania na miejsce dotychczasowej strony wstępują jej następcy prawni.
Wobec powyższego rozpatrując ponownie sprawę organ odwoławczy wyjaśni, czy toczy się (bądź toczyło się) postępowanie, w akta którego domaga się wglądu wnioskodawca, następnie rozważy, czy skarżącemu przysługuje w tym postępowaniu przymiot strony i dopiero wówczas wyda rozstrzygnięcie dotyczące prawa strony do wglądu w te akta, biorąc pod uwagę ocenę prawną wyrażoną w niniejszym wyroku, że nawet wówczas, gdy o wgląd w akta administracyjne wnosi podmiot nie będący stroną danego postępowania, organ administracji winien zastosować normę przewidzianą w art. 74 § 2 k.p.a. dotyczącą prawidłowej formy rozstrzygnięcia.
Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.
O wynagrodzeniu dla adwokata ustanowionego z urzędu orzeczono na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 19 pkt 1 w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).
lf