Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 26 stycznia 2022 r. nr KO.441.14.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpatrzeniu odwołania M.K., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Czerniewice z 30 grudnia 2021 r. nr ŚR.5211.10.2021.AG w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z akt sprawy decyzją z 30 grudnia 2021 r. Wójt Gminy Czerniewice odmówił przyznania M.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką M.W. Zdaniem organu pierwszej instancji M.K. zarejestrowana jest w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, jednak w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez stronę a podjęciem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką. Ponadto organ odmówił przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia, ponieważ osoba wymagająca opieki nie spełnia warunków, o których mowa w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Od powyższej decyzji odwołała się M.K., która uznała rozstrzygniecie organu pierwszej instancji za krzywdzące i nieuzasadnione. Podkreśliła, że w roku 2019 przeniosła się z R. do S. (10 minut drogi od domu mamy), by być bliżej i móc sprawować opiekę nad matką. Wyjaśniła, iż z powodu podeszłego wieku oraz chorób przewlekłych stan zdrowia mamy jest zmienny, co powoduje, że nie może podjąć pracy. Opiekując się matką strona codziennie podaje jej leki na nadciśnienie, robi zastrzyki z insuliny, myje, ubiera i rozbiera ją, przygotowuje posiłki, gotuje obiady, pierze, prasuje, sprząta, robi zakupy, w razie potrzeby wiezie do lekarza, kładzie spać, pali w piecu. Sprawuje całodobową opiekę nad matką, a pomaga jej w tym elektronika, dzięki której monitoruje matkę przez 24 godziny na dobę, także wówczas, gdy znajduje się poza domem matki. Obowiązek opieki nad matką musi umiejętnie godzić z obowiązkami w domu rodzinnym.
Jej zdaniem sprawowana nad mamą opieka jest stała i długoterminowa, a z powodu postępujących chorób i starzenia się mamy, będzie dla niej coraz trudniejsza. Odwołująca podkreśliła, że brat D.W. wraz z żoną M. są antyszczepionkowcami, nie zaszczepili się na COVID-19, a sprawowanie opieki wyłącznie przez nią minimalizuje zakażenie matki do minimum. Rozkład dnia, w jakim jest niezbędna i potrzebna mamie oraz czas poświęcony na opiekę nad matką, nie da się pogodzić z podjęciem stałej pracy zarobkowej.
Powołaną na wstępie decyzją z 26 stycznia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 z późn.zm. - dalej w skrócie "k.p.a."), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy wyjaśnił, że warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń regulują przepisy art. 17 ust. 1, ust. 1a., ust. 1b, ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 z późn.zm. - dalej w skrócie "u.ś.r."). W przekonaniu organu drugiej instancji podstawą odmowy przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego nie może być data powstania niepełnosprawności jej matki, ponieważ Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Oznacza to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później (co ma miejsce w niniejszej sprawie), kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności.
Tym samym w odniesieniu do tych osób, a w niniejszej sprawie do matki skarżącej, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało i należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Treść sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie sygn. akt K 38/13 z 21 października 2014 r. jest jasna i nie budzi wątpliwości. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które organy mają obowiązek wcielać w życie.
Zdaniem Kolegium pomimo dokonania przez organ pierwszej instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., odmowa przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego na matkę, jest prawidłowa. W rozpatrywanej sprawie spełnione są dwie z trzech określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawanie skarżącej i jej matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. W okolicznościach sprawy brak jest, jak trafnie ocenił organ pierwszej instancji, bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaną opieką nad matką.
Wskazując na regulację art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r. Kolegium stwierdziło, że orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego OR/PT w T. z [...] października 2019 r. stwierdzono u M. W. (ur. [...] r.) trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji. Z treści orzeczenia wynika także, iż nie da się ustalić daty powstania tej niezdolności.
Według organu odwoławczego przesłanka "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. winna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową. W tej sprawie z zebranego materiału dowodowego, a zwłaszcza z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 14 grudnia 2021 r. wynika, że M.W. zamieszkuje razem z synem D. i synową. Córka M.K. nie zamieszkuje razem z matką, mieszka na terenie gminy C. Wnioskodawczyni jest dwa razy dziennie u mamy (rano i wieczorem). Codziennie rano przyjeżdża do matki około godz. 7.15, przygotowuje śniadanie, podaje leki na cukrzycę, mierzy cukier glukometrem, przygotowuje obiad.
Około godz. 12 wraca do swojego miejsca zamieszkania. Ponownie około godz. 16 przyjeżdża do mamy i znów przygotowuje posiłek, podaje leki (zastrzyk z insuliny), pomaga w myciu. Około godz. 19.00 wraca do swojego domu. M.W. porusza się przy pomocy laski, samodzielnie spożywa posiłki, ubiera się z pomocą córki, rozmawia logicznie, korzysta z telefonu komórkowego, zostaje sama w godzinach około 12.00 do 16.00 i od godz. 19.00 wieczorem przez całą noc. W sytuacjach pogorszenia stanu zdrowia i złego samopoczucia matki M.K. zostaje z nią na noc. Wnioskodawczyni ma dwoje rodzeństwa. Z oświadczeń rodzeństwa wnioskodawczyni wynika, iż brat D. W. wraz z żoną mieszka w tym samym domu z matką, pracuje w gospodarstwie rolnym, żona nie pracuje zawodowo. Brat wraz z żoną nie opiekuje się matką. Siostra H.R. mieszka na terenie gminy C., nie opiekuje się matką, ponieważ sama jest schorowana i potrzebuje opieki.
Z treści odwołania wynika nadto, że odwołująca opiekując się matką podaje jej codzienne leki na nadciśnienie, robi zastrzyki z insuliny, myje, ubiera i rozbiera, przygotowuje posiłki, gotuje obiady, pierze, prasuje, sprząta, robi zakupy, w razie potrzeby wiezie do lekarza, kładzie spać, pali w piecu. Sprawuje całodobową opiekę nad matką, a pomaga jej w tym elektronika, dzięki której monitoruje matkę przez 24 godziny na dobę, także wówczas, gdy znajduje się poza domem matki. Obowiązek opieki nad matką musi umiejętnie godzić z obowiązkami w domu rodzinnym.
Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego przedstawiony zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad matką nie wyklucza całkowicie podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Opieka świadczona przez skarżącą jest co prawda opieką świadczoną codziennie, ale tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Nie sposób uznać, aby czynności opiekuńcze nad niepełnosprawną matką zajmowały taką ilości czasu w ciągu dnia, aby skarżąca przy należytej organizacji tej opieki nie mogła podjąć zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Kolegium zakres sprawowanej opieki w głównej mierze sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów). Są to typowe czynności dnia codziennego wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu.
Czynności te nie wymagają całodobowej bądź nawet stałej w ciągu dnia obecności skarżącej, co ma miejsce w niniejszej sprawie. Część z tych czynności nie jest wykonywana każdego dnia. Do codziennych czynności nie należą również wizyty u lekarza, czy wykupywanie leków. Natomiast czynności opiekuńcze polegające na pomocy w myciu, ubraniu, podaniu posiłku czy leków, mierzeniu poziomu cukru glukometrem nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia.
Nie sposób wobec tego uznać, aby czynności opiekuńcze nad niepełnosprawną matką zajmowały taką ilość czasu w ciągu dnia, aby skarżąca zmuszona była do zupełnej rezygnacji z aktywności zawodowej. Matka skarżącej nie jest osobą leżącą, całkowicie niesamodzielną i całkowicie niesprawną ruchowo, porusza się przy pomocy laski, samodzielnie spożywa posiłki, rozmawia logicznie, korzysta z telefonu komórkowego, pozostaje sama w domu w godz. około 12.00 do 16.00 i od 19.00 przez całą noc. Natomiast ww. czynności opiekuńcze przy ich odpowiedniej organizacji i pomocy innych członków rodziny oraz domowników (brata mieszkającego w tym samym budynku co mama i jego niepracującej żony), nie wykluczają całkowicie możliwości podjęcia zatrudnienia. Na marginesie organ wskazał, że w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym jej zakresie czasowym.
Zakres samodzielności matki skarżącej, choć ograniczony, to jednak nie wyklucza podjęcia przez skarżącą zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Kolegium nie kwestionuje osobistego zaangażowania skarżącej w opiekę nad matką, nie jest to jednak opieka całodobowa o charakterze niezbędnym, wykluczającym jakąkolwiek zawodową aktywność skarżącej. To zaś oznacza, że obiektywnie nie istnieje powód usprawiedliwiający oświadczenie skarżącej o braku możliwości podejmowania zatrudnienia w związku z opieką nad matką. Skarżąca w żaden sposób nie wykazała, aby rezygnacja z pracy lub jej niepodejmowanie miało związek z koniecznością podjęcia opieki nad matką. W odwołaniu skarżąca sama wskazała, iż "do urzędu pracy zarejestrowałam się bo mąż zagroził mi, że przestanie mnie utrzymywać dlatego u Państwa szukam pomocy".
Według organu odwoławczego niezależnie od powyższego nie sposób także pominąć, że poza skarżącą M.W. ma jeszcze syna D.W. (mieszkającego w tym samym domu co matka) oraz córkę H.R. (zamieszkującą w tej samej miejscowości co matka). Syn jest rolnikiem, prowadzi gospodarstwo rolne i nie pomaga w opiece nad matką (oświadczenie z 17.12.2021 r.). Córka H.R. pobiera emeryturę, jest schorowana i sama potrzebuje opieki, nie pomaga w opiece nad matką (oświadczenie z 14.12.2021 r.). Przywołane wyżej okoliczności nie zwalniają jednak zarówno D.W. jak i H.R. z obowiązku opieki względem matki. Dopuszczalna jest każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków. Obowiązek alimentacyjny, wynikający wprost z treści art. 129 § 1 k.r.o., ciąży w równym stopniu na wszystkich dzieciach. Realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń nie tylko osobistych, czyli faktycznego sprawowania opieki, lecz też może mieć wymiar finansowy - sfinansowania osoby, która w miejsce zobowiązanego (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym.
Stąd skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i do alimentacji. Nie ma podstaw, by pomoc w opiece była finansowana ze środków publicznych, skoro są ustalone osoby zobowiązane do stosownej pomocy. Nie można dopuszczać do sytuacji, że dana osoba nie poczuwa się do swoich obowiązków, jako syn, bądź córka, a obowiązki te za nich przejmuje Państwo (w postaci przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby podejmującej się opieki). Jeżeli więc najbliżsi krewni powierzają opiekę nad swoim bliskim danej osobie, to oni, jako osoby zobowiązane do alimentacji, a nie Skarb Państwa, winni zrekompensować utratę zarobków opiekunowi. Sprawowanie opieki jest prawnym i moralnym obowiązkiem dzieci względem rodziców a tylko uzasadnione, obiektywnie występujące przeszkody, mogą spowodować zwolnienie z niego osób zobowiązanych. Wobec tego rodzeństwo skarżącej powinno wspomóc ją w opiece nad matką w wybrany przez siebie sposób.
Organ drugiej instancji nie kwestionując złego stanu zdrowia matki skarżącej i zasadności udzielania jej wsparcia w codziennych czynnościach podkreślił, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W kontekście celu istnienia świadczenia pielęgnacyjnego organ wskazał, że system świadczeń rodzinnych został tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Wnioskujący musi zatem sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy.
Reasumując organ odwoławczy stwierdził, że w rozpatrywanej sprawie brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką. Orzeczona przez organ pierwszej instancji odmowa przyznania M.K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką jest wobec tego w pełni uzasadniona.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M.K. nie zgodziła się ze stanowiskiem Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim o sporadycznym sprawowaniu opieki nad mamą i możliwości podjęcia zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jej zdaniem organ błędnie ocenił stan faktyczny sprawy, wydając bezduszną i niesprawiedliwą decyzję. W treści skargi jej autorka przedstawiła szczegółowo rozkład dnia i zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przy mamie. Wskazała, że opiekuje się mamą w sposób stały i długotrwały. W 2019 r. przeprowadziła się z R. do S. by być bliżej mamy. Dojazd rowerem do mamy zajmuje jej 10 minut. Skarżąca ma udokumentowane 30 lat pracy, jednak czynności, które obecnie wykonuje uniemożliwiają jej zatrudnienie. Autorka skargi wyjaśniła, że siostra H.R. przebywała na rencie chorobowej z powodu epilepsji, obecnie przeszła na emeryturę i sama potrzebuje opieki.
Natomiast brat D.W. wraz z żoną są skonfliktowani z mamą od 20 lat i nie utrzymują żadnych kontaktów, wybudowali dom, w którym są dwa oddzielne wejścia. Ponadto oboje są antyszczepionkowcami. Podsumowując skarżąca wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego oraz o zwolnienie od kosztów sądowych.
Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji oraz o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Organ nadmienił, że przywołane w skardze okoliczności prowadzenia gospodarstwa rolnego i skłócenia z matką czy też własna choroba siostry nie zwalniają zarówno D.W. jak i H.R. z obowiązku opieki względem matki. Realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń nie tylko osobistych, czyli faktycznego sprawowania opieki, lecz też może mieć wymiar finansowy - sfinansowania osoby, która w miejsce zobowiązanego (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Stąd skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki do alimentacji.
Postanowieniem z 21 marca 2022 r. sygn. akt II SPP/Łd 32/22 referendarz sądowy umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych.
W piśmie z 5 maja 2022 r. skarżąca poinformowała Sąd, że 10 kwietnia 2022 r. mama doznała udaru prawej półkuli mózgu i doszło do niedowładu prawostronnego, na dowód czego załączyła dokumentację medyczną ze szpitala. Wyjaśniła także, że mama jest obecnie osobą leżącą. Skarżąca zakupiła łóżko specjalistyczne z materacem antyodleżynowym i zamieszkała razem z mamą w jednym pokoju. Wyjaśniła, że nie może stawić się na rozprawę, ponieważ musiałaby zostawić mamę samą bez opieki na cały dzień. W tych okolicznościach strona wyraziła zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że sprawa niniejsza została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 z późn.zm. - dalej w skrócie "p.p.s.a."). Przepis ten stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W rozpatrywanej sprawie z wnioskiem o jej rozpoznanie w omawianym trybie zwrócił się organ, a skarżąca przychyliła się do wniosku organu.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. A zatem rolą sądu administracyjnego jest zbadanie, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami prawa procesowego normującymi podstawowe zasady procedury administracyjnej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
W kontrolowanej sprawie zasadniczą osią sporu pomiędzy stronami postępowania jest ustalenie, czy organy obu instancji prawidłowo orzekły o odmowie przyznania M.K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką M.W.
Organ pierwszej instancji w wydanej decyzji stwierdził, że w przypadku skarżącej nie został spełniony warunek bezpośredniego związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Nadto w sprawie nie został spełniony warunek, o którym stanowi art. 17 ust. 1b u.ś.r., a mianowicie, że nie można ustalić konkretnej daty kiedy powstała niepełnosprawność M.W. Utrzymując w mocy powyższe rozstrzygnięcie organ odwoławczy wytknął organowi pierwszej instancji dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., która nie uwzględnia treści i skutków wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, niemniej jednak za zasadną uznał odmowę przyznania skarżącej prawa świadczenia pielęgnacyjnego. W przekonaniu Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy spełnione zostały dwie z trzech przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r.
Mianowicie, legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i pozostawania skarżącej oraz jej matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Brak jest natomiast, jak trafnie ocenił organ pierwszej instancji, bezpośredniego związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej a sprawowaną opieką nad matką. Organ drugiej instancji stwierdził bowiem, że opieka sprawowana przez skarżącą nad niepełnosprawną mamą nie ma charakteru stałej lub długotrwałej, a wręcz jak przyjęło Kolegium jest ona sprawowana tylko przez część doby czyli sporadycznie, wobec czego skarżąca może tak zorganizować opiekę żeby podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Nie jest to opieka całodobowa o charakterze niezbędnym, wykluczającym jakąkolwiek zawodową aktywność skarżącej. Skarżąca w żaden sposób nie wykazała, że rezygnacja z pracy lub jej niepodejmowanie miało związek z koniecznością podjęcia opieki nad matką.
Wobec powyższego dla dokonania oceny legalności wydanych na gruncie rozpatrywanej sprawy rozstrzygnięć organów obu instancji wyjaśnić trzeba, że problematyka rozważanego świadczenia została unormowana przez ustawodawcę w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111). Świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. W myśl tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 17 ust. 1).
Z przywołanego unormowania wynika, że jednym z zasadniczych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by osoba ubiegająca się o jego przyznanie sprawowała stałą lub długotrwałą opiekę nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę na osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W judykaturze podkreśla się, że opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną nie może być fikcyjna i stanowić rozwiązania problemu ze znalezieniem pracy. Z tego też względu związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni.
W sytuacji, gdy opieka nie nosi cech stałej lub długotrwałej taki związek przyczynowo skutkowy między koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) z zatrudnienia a opieką nie istnieje. W postępowaniu administracyjnym konieczne jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem zatrudnienia (pracy zarobkowej) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnoprawną. Konieczne jest więc ustalenie wymiaru opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Co istotne przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. dla spełnienia warunku sprawowania opieki stałej lub długotrwałej nie wymaga wspólnego zamieszkiwania opiekuna i podopiecznego, jak również nie wymaga sprawowania opieki w sposób ciągły, codziennie, bez jakiejkolwiek przerwy i w zasadzie przez całą dobę. Jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2178/20 (Lex nr 3243328) wymóg ten nie jest również związany z żadnym etatowym (godzinowym) sprawowaniem opieki.
Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego obok faktycznie realizowanej opieki i pomocy, istotna pozostaje także gotowość osoby ubiegającej się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do udzielenia pomocy osobie niepełnosprawnej w zależności od jej aktualnych potrzeb oraz stanu zdrowia. Permanentny stan takiej gotowości uniemożliwiałby podejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Również w wyroku z 7 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 1049/19 (Lex nr 3047268) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku zamieszkiwania opiekuna z osobą nad którą sprawowana jest opieka, ani też od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę.
Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 371/20 (dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl) zarówno określenie "stała" lub "długoterminowa" są pojęciami charakteryzującymi czas, okres sprawowania opieki. Rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej implikuje przyjęcie, że nie stawia on wymogu sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Warunku "stałej" opieki, nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
NSA podkreślił jednocześnie, że konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia właściwych organów o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże sposób sprawowania opieki nie został określony w ustawie o świadczeniach rodzinnych i dlatego należy go rozpatrywać przez pryzmat wskazanego wcześniej celu tej regulacji. Wobec tego uznać należy, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie również spełniona, jeżeli stosownie do konkretnych okoliczności, w szczególności zakresu niepełnosprawności i wynikających z niego potrzeb osoby niepełnosprawnej, opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swojego podopiecznego. Treść normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie stanowi również jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego konieczności sprawowania opieki całkowicie w sposób samodzielny, bez prawa do skorzystania ze wsparcia innych osób.
Nawet bowiem w przypadku konieczności przebywania z podopiecznym nieprzerwanie całą dobę, bez możliwości nawet chwilowego pozostawienia tej osoby samotnie z powodu braku jej samodzielności wynikającego z niepełnosprawności, doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że nie jest możliwe wykonywanie tej opieki bez pomocy innych osób, choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia własnych, podstawowych potrzeb życiowych opiekuna.
Z kolei w wyroku z 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21 Naczelny Sąd Administracyjny uchylając wyrok sądu wojewódzkiego, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką stwierdził, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w żaden sposób nie dookreśla pojęcia opieki. Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Nie wskazał w szczególności, aby opieka ta musiała być stała, rozumiana jako opieka całodobowa. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać, iż w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie.
Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, 24 godziny na dobę oraz, że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym (www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Skład orzekający Sądu w sprawie niniejszej podziela zaprezentowane wyżej poglądy judykatury i wypracowane na ich tle rozumienie pojęcia "sprawowanie opieki", o którym stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Uznaje jednak za błędne, bo niepoparte dowodami przeciwnymi, stanowisko organu odwoławczego o sporadycznym (wykonywanym przez część doby, a nie przez całą dobę) sprawowaniu przez skarżącą opieki nad matką, co pozwala jej podjąć zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasy pracy. Wywód Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim zaprezentowany w motywach kontrolowanego rozstrzygnięcia o zakresie i częstotliwości czynności opiekuńczych skarżącej wykonywanych względem mamy świadczy przy tym o dowolnej, a zarazem sprzecznej z zasadami logiki ocenie materiału dowodowego zgromadzonego na gruncie sprawy niniejszej.
Z zebranego w sprawie materiału aktowego wynika, że M.W. (obecnie lat 89) ma problemy z poruszaniem się. Do niedawna poruszała się przy pomocy laski, obecnie po przebytym w kwietniu 2022 r. udarze jest osobą leżącą. Choruje na cukrzycę (jest insulinozależna), nadciśnienie tętnicze. Mama skarżącej otrzymuje ze strony córki niezbędną opiekę, co dotychczas nie zostało podważone i skutecznie zakwestionowane przez organ stosownymi dowodami. Skarżąca przygotowuje mamie posiłki, podaje leki, mierzy cukier glukometrem, robi zastrzyki z insuliny, myje, ubiera i rozbiera, robi zakupy, umawia wizyty u lekarza i jeździ na te wizyty razem z mamą, wykupuje leki, czyści piec, pali w piecu, prasuje, sprząta, robi zakupy, gdy tego wymaga stan zdrowia opiekuje się mamą także w nocy. Przedstawiony przez skarżącą w trakcie wywiadu środowiskowego, uszczegółowiony następnie w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji oraz skardze harmonogram czynności opiekuńczych – wbrew temu co wywiódł organ odwoławczy – dowodzi, że opieka sprawowana przez skarżącą wypełnia ustawowe przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., mianowicie jest stała lub długotrwała, a nie jak błędnie ocenił organ sporadyczna.
Nawet jeśli skarżąca wykonując czynności opiekuńcze przebywa z mamą od 7.15. do 12 (lub później w zależności od okoliczności) oraz od 16 do 19 (średnio 8 godzin lub więcej, nie wliczając czasu poświęconego w nocy), natomiast w nocy stale ją monitoruje za pomocą elektroniki, bądź w zależności od stanu zdrowia spędza z matką noc, natomiast obecnie zamieszkała z matką, która po udarze jest osobą leżącą, to w każdym z omówionych wyżej przypadków mamy do czynienia z opieką świadczoną stale i długotrwale. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wymagają świadczenia opieki nieustannie 24 godziny na dobę, ani też nie wymagają wspólnego zamieszkiwania z osobą wymagającą opieki. Nawet, jeśli skarżącej nie ma przy mamie, bo w tym czasie wykonuje swoje obowiązki domowe, to nie powinno ujść uwadze organu, że mama jest ciągle monitorowana za pomocą elektroniki, a M.K. pozostaje w ustawicznej gotowości świadczenia opieki w zależności od potrzeb mamy i jej stanu zdrowia.
Twierdzenie organu o opiece sprawowanej sporadycznie i wykonywaniu typowych dla osób pracujących zawodowo na co dzień czynności dnia codziennego, co umożliwia skarżącej podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, jest błędne i niemożliwe do zaaprobowania.
Nie można podzielić założenia organu drugiej instancji, że dla przyjęcia, iż opieka wyklucza możliwość zatrudnienia, konieczne jest wykonywanie jej wyłącznie w ramach czynności opiekuńczych, nie zaś czynności, które są związane z codziennym funkcjonowaniem osoby niepełnosprawnej. Warto w tym miejscu zauważyć, że zgodnie z § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 857) standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem.
Zgodnie zaś z § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 31 grudnia 2004 r. w sprawie orzecznictwa lekarskiego w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz.U. z 2005 r. nr 6, poz.
46) jeżeli stwierdzone naruszenie sprawności organizmu powodujące całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powoduje także niezdolność do samodzielnej egzystencji, orzeka się o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Natomiast według art. 4 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021, poz. 573) do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację. Wobec powyższego nieprawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, że skarżąca wykonuje zwykłe czynności dnia codziennego, które przy należytej organizacji dają jej możliwość podjęcia zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a przy tym dyskwalifikują ją z możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Matka skarżącej jest osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, co potwierdza orzeczenie Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Ubezpieczenia Społecznego, potrzebuje więc kompleksowej opieki ze strony innych osób, w tym wypadku córki M.K., która oprócz zwykłych czynności dnia codziennego jak gotowanie, prasowanie, palenie w piecu, robienie zakupów, gotowanie itd., wykonuje przy mamie czynności stricte opiekuńcze. Świadczona przezeń opieka jest stała i długotrwała.
W okolicznościach rozpatrywanej sprawy twierdzenie organu jakoby brak było bezpośredniego związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) a koniecznością sprawowania opieki nad matką, czego dobitnym dowodem ma być oświadczenie skarżącej zawarte w treści odwołania, iż zarejestrowała się urzędzie pracy, bo mąż jej zagroził, że nie będzie jej utrzymywać, jest niewystarczające do wydania orzeczenia o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nawet, jeśli strona zarejestrowała się w urzędzie pracy, to nie jest to powód do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 6 u.ś.r. zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak trafnie argumentował organ drugiej instancji przesłanka "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. winna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową.
Status osoby bezrobotnej z prawem do zasiłku dla bezrobotnych lub bez, nie ma jakiegokolwiek wpływu na możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, natomiast przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ma wpływ na status danej osoby jako osoby bezrobotnej. Rolą organu, której bezspornie Kolegium nie sprostało, była wobec tego ocena, czy podejmowane przez skarżącą osobiste starania o prawidłowe zapewnienie opieki niepełnosprawnej mamie wypełniają jej tyle czasu, że nie jest ona w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, przez które należy rozumieć aktywność zawodową.
Zasada swobodnej oceny dowodów zdefiniowana w art. 80 k.p.a. oznacza, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W toku postępowania obowiązkiem organu administracyjnego zgodnie z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. jest ustalenie niewadliwego stanu faktycznego sprawy w oparciu o całokształt zgromadzonego materiału dowodowego, a następnie jego subsumpcja pod właściwą normę prawa materialnego. Tymczasem zebrany w sprawie materiał aktowy świadczy o tym, że organ wyciągnął z niego wadliwe wnioski przy braku dowodów przeciwnych. Zaprezentowana przez organ drugiej instancji ocena materiału dowodowego nosi znamiona dowolnej. O dowolności oceny można mówić w przypadku uzyskania wniosków niewynikających w sposób logiczny ze zgromadzonego materiału dowodowego lub pominięciu określonych dokumentów lub dowodów jako niezdatnych do poparcia przyjętej z góry tezy.
Wadliwy w realiach kontrolowanej sprawy jest również wywód Kolegium, mający oparcie w orzeczeniach sądów administracyjnych, zaprezentowany w uzasadnieniu decyzji jakoby "skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i alimentacji. Nie ma podstaw, by pomoc w opiece była finansowana ze środków publicznych, skoro są ustalone osoby zobowiązane do stosownej pomocy.(...). Jeżeli więc najbliżsi krewni powierzają opiekę nad swoimi bliskimi danej osobie, to oni jako osoby zobowiązane do alimentacji, a nie Skarb Państwa, winni zrekompensować utratę zarobków opiekunowi. (...) Wobec tego rodzeństwo powinno wspomóc skarżącą w opiece nad matką w wybrany przez siebie sposób." Podkreślić w tym miejscu trzeba, że orzeczenia sądów, na które powołało się Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim (vide: wyrok WSA w Białymstoku z 18 maja 2021 r. II SA/Bk 338/21 i WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r. II SA/Gl 608/21) celem wzmocnienia swojej argumentacji i wyrażone w nich poglądy judykatury zostały wydane w odmiennych stanach faktycznych, a mianowicie, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegał się dalszy krewny (np. wnuczka na babcię lub syn na ojca, gdy ojciec ma żonę) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki posiadała osoby zobowiązane do alimentacji spokrewnione z nią w stopniu pierwszym, które tej opieki z różnych powodów nie wykonywały.
W rozpatrywanej sprawie taka sytuacja nie występuje. O świadczenie pielęgnacyjne ubiega się córka, czyli osoba spokrewniona z osobą niepełnosprawną i zobowiązana do alimentacji w stopniu pierwszym, która świadczy opiekę stałą i długotrwałą względem mamy i z tego też powodu nie podejmuje lub rezygnuje z podjęcia zatrudnienia. Uwadze organu umknęła okoliczność, że to właśnie do takich osób w pierwszym rządzie adresowane jest świadczenie pielęgnacyjne. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie dają organom administracji instrumentów prawnych do wskazywania, które z dzieci osoby niepełnosprawnej mogłoby wykonywać opiekę nad niepełnosprawną mamą, a co za tym idzie również wielość osób, które potencjalnie mogłyby sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną nie daje podstaw do podważania faktu sprawowania opieki przez osobę, która podjęła się jej rezygnując z tego powodu z aktywności zawodowej.
Na zakończenie powyższych rozważań stwierdzić trzeba, że organ odwoławczy podejmując kontrolowaną obecnie decyzję trafnie zarzucił organowi pierwszej instancji pominięcie przy rozpatrywaniu sprawy niniejszej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443). We wspomnianym wyroku Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W rezultacie, jak prawidłowo wywiodło Kolegium, organ pierwszej instancji nie mógł odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Wspomniany wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności począwszy od dnia jego ogłoszenia tj. od 23 października 2014 r. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne.
Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to organ pierwszej instancji, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa.
Wobec powyższego stwierdzić trzeba, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim oraz poprzedzająca ją decyzja Wójta Gminy Czerniewice o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wydane zostały z naruszeniem prawa materialnego -art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz przepisów prawa procesowego – art. 6, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., który to uchybienia rzutowały w istotnym stopniu na wynik sprawy, co obligowało Sąd do ich usunięcia z obrotu prawnego.
Prowadząc ponownie postępowanie organy zobowiązane będą uwzględnić zaprezentowaną w motywach wspomnianego wyroku wykładnię pojęcia "sprawowanie opieki", które stanowi w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. jedną z podstawowych przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz ocenić zgromadzony w sprawie materiał dowodowy zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, wyrażoną w art. 80 k.p.a. i z poszanowaniem reguł zdefiniowanych w przepisach art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., czemu winien dać wyraz w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Przy ocenie przesłanek z art. 17 u.ś.r. organ uwzględni nowy stan prawny, powstały po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W rezultacie organ wyda decyzję odpowiadającą przepisom obowiązującego prawa materialnego i procesowego.
Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł jak w sentencji wyroku.
dc