Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodziz 22 czerwca 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 369/23

Uzasadnienie

Decyzją z 3 lutego 2023 r., nr KO.441.310.2022, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm., dalej w skrócie jako: "k.p.a") utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy L. przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. w dniu 13 października 2022 r., nr [...], odmawiającą przyznania A.R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną:

W dniu 12 maja 2021 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. wpłynął wniosek A. R. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką B.M.. Matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia [...] 2021 r. nr [...], zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności od dnia wydania orzeczenia na stałe. Nie było jednak możliwe ustalenie, od kiedy istnieje niepełnosprawność. Ponadto zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] 2019 r. B.M. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia [...] października 2019 r. Matka wnioskodawczyni cierpi na bezwład nóg, zaawansowaną osteoporozę, cukrzycę, nadciśnienie, zaniki pamięci, problemy z pęcherzem. Jest pod stałą opieką endokrynologa, neurologa, ortopedy.

Decyzją z dnia 10 czerwca 2021 r. nr [...] Wójt Gminy L. odmówił A. R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17b ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej w skrócie również jako: "u.ś.r."). Decyzją z dnia 9 lipca 2021 r. nr KO.441.211.2021 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim uchyliło powyższą decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

Decyzją z dnia 10 sierpnia 2021 r. nr [...] Wójt Gminy L. ponownie odmówił A. R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 3 listopada 2021 r. nr KO.441.295.2021. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, iż wprawdzie organ pierwszej instancji ponownie zastosował błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednak z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że brak jest bezpośredniego związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej wnioskodawczyni, a sprawowaną opieką nad matką. Ponadto skarżąca jest rolnikiem i mimo że nie może fizycznie pracować w gospodarstwie rolnym, ma możliwość np. zarządzania nim i czerpania z niego dochodów. B.M. ma również [...] innych dzieci, a jej [...] córka – T.G., stara się pomagać A. R. w opiece nad matką.

Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2022 r. w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 1019/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 3 listopada 2021 r. nr KO.441.295.2021 oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z dnia 10 sierpnia 2021 r. nr [...]. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że przedstawiony w uzasadnieniu kontrolowanej decyzji wywód organu drugiej instancji o "sprawowanej opiece" nie uwzględnia całości zebranego w sprawie materiału dowodowego i pomimo przytoczenia w tym zakresie bogatego dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych opiera się na wadliwym rozumieniu pojęcia "sprawowanie opieki". Jest tym samym niemożliwy do zaaprobowania w demokratycznym państwie prawa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi podkreślił, iż przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie również spełniona, jeżeli stosownie do konkretnych okoliczności, w szczególności zakresu niepełnosprawności i wynikających z niego potrzeb osoby niepełnosprawnej, opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swojego podopiecznego.

Błędne zatem okazało się stanowisko organu odwoławczego o sporadycznym (bo wykonywanym przez część doby, a nie przez całą dobę) sprawowaniu przez skarżącą opieki nad matką, co pozwala jej podjąć zatrudnienie w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ocena materiału dowodowego okazała się w tym zakresie dowolna i sprzeczna z zasadami logiki.

Sąd jako dowolne w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego potraktował również stanowisko organu negujące zaprzestanie wykonywania przez skarżącą pracy w gospodarstwie rolnym z uwagi na zakres opieki wykonywanej względem niepełnosprawnej mamy i pogląd jakoby skarżąca mogła w istocie pracować w gospodarstwie rolnym, jako że rolnik jest organizatorem własnej pracy. Wreszcie Sąd uznał za absurdalne stanowisko Kolegium, zgodnie z którym skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i alimentacji.

Sąd podkreślił, że prowadząc ponownie postępowanie, organy zobowiązane będą uwzględnić zaprezentowaną w motywach wspomnianego wyroku wykładnię pojęcia "sprawowanie opieki", które stanowi w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. jedną z podstawowych przesłanek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz ocenić zgromadzony w sprawie materiał dowodowy zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, wyrażoną w art. 80 k.p.a. oraz z poszanowaniem reguł zdefiniowanych w przepisach art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., czemu winny dać wyraz w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia, sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Przy ocenie przesłanek z art. 17 u.ś.r. organ powinien uwzględnić nowy stan prawny, powstały po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2[...] 2014 roku sygn. akt K 38/13. W rezultacie organ wyda decyzję odpowiadającą przepisom obowiązującego prawa materialnego i procesowego.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wójt Gminy L. decyzją z dnia 13 października 2022 r. nr [...] ponownie odmówił A. R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką – B. M.. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że w dniu [...] 2022 roku pracownik socjalny Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. przeprowadził wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania A.R., które jednocześnie jest miejscem zamieszkania niepełnosprawnej - B.M.. Podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że A.R. prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z córką A., która ukończyła [...] [...] w T. i od października podejmuje studia dzienne we W.. Wnioskodawczyni w dalszym ciągu sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką - B.M., która jest zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności i wymaga stałej opieki osoby drugiej.

Sprawowanie opieki, jak poinformowała, wypełnia cały jej dzień. Jest ciągle do dyspozycji mamy i z tego względu nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z dniem [...] 2020 r. wyrejestrowała działalność gospodarczą, ponieważ nie mogła pogodzić opieki nad mamą z prowadzeniem działalności gospodarczej. W okresie od [...] 2020 r. do [...] 2021 r. pobierała zasiłek dla bezrobotnych. Działalność gospodarcza prowadziła przez 10 lat od [...] 2010 r. do [...] 2020 r. Ponadto poinformowała, że ma wymagany okres składkowy około 25 lat. Gdyby nie sprawowała opieki nad matką, to byłaby gotowa podjąć zatrudnienie, ale teraz nie ma takiej możliwości. A.R. jest wdową i musi liczyć sama na siebie. [...] starszych synów ma własne rodziny, dzieci i mieszkają w innych miejscowościach, pracują zawodowo. Córka W. mieszka we W., tam studiuje dziennie. Córka A. pracuje zawodowo i studiuje zaocznie.

Córka A. od października będzie mieszkać w akademiku we W. Wnioskodawczyni poinformowała podczas wywiadu, że jej matka nie porusza się samodzielnie, większość czasu leży w łóżku, jest pampersowana. Czasami jak czuje się lepiej, to parę kroków pójdzie o balkoniku, a czasami trzeba ją zawieźć do łazienki na wózku inwalidzkim. B.M. nie jest w stanie przygotować sobie posiłków, wziąć leków, umyć się, ubrać. Postępująca demencja powoduje, że czasami nie pamięta nic, nie wie czy jadła posiłek. B.M. nadal wymaga opieki osoby drugiej. Nie jest w stanie samodzielnie przyjąć leków, przygotować i spożyć posiłki z powodu silnego drżenia rąk. Czasami trzeba ją nakarmić i podać pić. Jest pampersowana z powodu nietrzymania moczu. Nie korzysta samodzielnie z toalety, jest zawożona na wózku, trzeba ją umyć, wykąpać. Matka wnioskodawczyni może zostać sama w domu, ale cały czas jest pod kontrolą córki na kamerze w telefonie.

Podczas wywiadu A.R. stwierdziła, że trudno określić na jak długo pozostawanie w domu samej może stanowić dla niej zagrożenia, gdyż demencja powoduje, że nie wie co robi. B.M. jest osobą długotrwale chorą. Stałej opieki ze strony córki wymaga od 2020 r. Od tamtej pory A.R. stale zajmuje się matką. Wcześniej B.M. wymagała częściowej opieki ze strony córki. Syn Pani M. rzadko ją odwiedza, ma problemy zdrowotne i nie jest w stanie się nią opiekować. A.R. poinformowała, że jej siostra T.G. odwiedza matkę (mieszka w innej miejscowości) i w miarę swoich możliwości pomaga w opiece nad matką, ale nie jest w stanie pomóc na tyle, aby wnioskodawczyni mogła pójść do pracy. T.G. odwiedza matkę 3 razy w tygodniu i spędza u niej od 1 do 2 godzin. Dłużej nie może przebywać, bo sprawuje opiekę nad wnukami. Nie jest możliwe zorganizować tak opiekę nad B.M., przy udziale [...] i [...], aby mogła ona podjąć zatrudnienie lub inną pracę zarobkową.

Ponadto poinformowała pracownika socjalnego, że nie opłaca składek KRUS i nie użytkuje gospodarstwa rolnego. Pracownik socjalny ustalił z A.R., że od 2011 roku pełni ona funkcję [...], a od kwietnia 2022 r. objęła również funkcję opiekuna świetlicy [...]. A.R. stwierdziła, że pełnienie tych funkcji nie zajmuje jej zbyt dużo czasu.

W dniu przeprowadzania wywiadu środowiskowego A.R. złożyła oświadczenia pod odpowiedzialnością karną, w których podała, że nadal zawodowo ani dorywczo nie pracuje. Stan zdrowia jej mamy nie poprawił się. Jej mama ma niedowład nóg, osteoporozę, cukrzycę, zaniki pamięci, nadciśnienie tętnicze, epilepsję oraz problemy z trzymaniem moczu. Stan zdrowia jej mamy nie pozwala na to, aby samodzielnie funkcjonować. Wnioskodawczyni sprawuje całkowitą, całodobową opiekę nad mamą. Przygotowuje posiłki, podaje leki, sprząta dom, w którym mieszka mama. Pali w piecu CO, przygotowuje opał tzn. rąbie drzewo, dokłada do pieca w okresie całego roku, bo mamie jest ciągle zimno. Robi zakupy, pranie, dba o higienę osobistą mamy oraz o poczucie jej bezpieczeństwa. Mama większość czasu spędza w łóżku, nie chce wstawać, a przy namowie i pomocy córki czasami udaje się ją posadzić w fotelu. Stan zdrowia jej mamy pogorszył się, nic nie pamięta i nie słyszy.

Wymaga pampersowania. Dozuje leki mamie o różnych porach i w porozumieniu z lekarzem. Opieka nad mamą wypełnia jej cały dzień. Jest ciągle do jej dyspozycji i z tego względu nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podczas jej nieobecności ma mamę pod kontrolą, gdyż ma zainstalowaną kamerę w telefonie. Z dniem [...] 2020 r. wyrejestrowała działalność gospodarczą, gdyż nie mogła pogodzić opieki nad mamą z prowadzeniem działalności gospodarczej. W oświadczeniu A.R. stwierdziła, że jej sytuacja się nie zmieniła, a wręcz pogorszyła i wszystkie oświadczenia jakie składała i zawarte w nich informacje w dniu 12 maja 2021 r., 20 maja 2021 r. i 29 lipca 2021 r. nie uległy zmianie i są prawdziwe. W oświadczeniu z dnia [...] 2022 r. podała, że pełni społeczne funkcje [...] i opiekuna świetlicy [...], ale nie koliduje to w sprawowaniu stałej opieki nad mamą.

Organ pierwszej instancji nie znalazł jednak podstaw do przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu decyzji wskazano, iż stan zdrowia B.M. się pogorszył, lecz A.R. w toku swoich obowiązków, wynikających ze świadczonej przez nią opieki nad niepełnosprawną matką, tak zorganizowała sobie plan dnia, że znalazła czas na dodatkowe obowiązki w związku z pełnieniem funkcji opiekuna świetlicy [...], do których należą m.in. nadzorowanie powierzonych obiektów, utrzymywanie ich w stanie używalności, nadzorowanie stanów liczników wody/prądu, opieka nad placem zabaw i terenem sportowo-rekreacyjnym oraz innych czynności związanych z pełnioną funkcją. Pełnienie funkcji [...] wsi również wymaga od A. R. zaangażowania czasowego, choć jak twierdzi A.R., nie koliduje to ze sprawowaniem stałej opieki nad mamą. Zaś uchwałą Nr [...] Rady Gminy L. z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie zasad przyznawania diet dla sołtysów oraz Uchwałą Nr [...] Rady Gminy z dnia 30 marca 2022 r. zmieniającą Uchwałę Nr [...] Rady Gminy L. z dnia 17 kwietnia 2019 r. uchwalono, że sołtysowi za pełnienie obowiązków [...] związanych z wykonywaniem zadań wynikających w szczególności ze Statutu Gminy L., statutu sołectwa, a także za udział w sesjach Rady Gminy L., posiedzeniach komisji Rady Gminy L. oraz naradach i spotkaniach organizowanych przez Wójta Gminy L. przysługuje dieta miesięczna w formie ryczałtu, w wysokości 300,00 zł. Z kolei z Uchwały Nr [...] z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie zasad przyznawania diet dla sołtysów czytamy, że w związku z opieką nad świetlicą [...] oraz placem zabaw i terenem sportowo-rekreacyjnym w sołectwie przyznano zryczałtowaną dietę miesięczną w wysokości 500,00 zł. Sołtysi otrzymują także prowizję [...] z tytułu zbierania podatku od mieszkańców sołectwa, zgodnie ze stawką wynikającą z uchwały rady gminy.

Z urzędu organ powziął informację, że A.R. jest członkinią Koła Gospodyń Wiejskich [...] [...] działającego w Gminie L.. Koło prężnie działa, reprezentuje gminę na terenie powiatu [...], jak i województwa [...], bierze udział w jarmarkach [...]. Uczestnicy KGW angażują się w imprezach okolicznościowych organizowanych zarówno na terenie gminy, powiatu i województwa [...].

W dniu 4 października 2022 r. Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w L. wystąpił z wnioskiem o udostępnienie danych ze zbioru danych osobowych o udzielenie pisemnej informacji, czy A.R. w 2021 r. i 2022 r. korzystała lub złożyła wniosek o dotację/płatności bezpośrednie lub obszarowe przyznawane rolnikom. W odpowiedzi na ww. wniosek uzyskano z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa informację z krajowego systemu ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, że A.R. ostatni wniosek złożyła w roku 2022. Data ostatniej zrealizowanej płatności na rzecz beneficjenta to [...] 2022 roku.

Wójt Gminy L. podkreślił, że w żaden sposób nie kwestionuje jakości opieki sprawowanej przez A.R. nad niepełnosprawną matką, ani jej zaangażowania i oddania. Dokumentacja zgromadzona w aktach sprawy świadczy o tym, że wnioskodawczyni rzetelnie i z wielkim oddaniem sprawuje opiekę nad matką, zapewniając jej wszystko czego potrzebuje. Jednak w toku ponownego rozpatrywania sprawy pojawiły się nowe okoliczności w sprawie mające wpływ na jej rozstrzygniecie, mianowicie fakt, iż od 2011 roku pełni funkcję [...], a od kwietnia 2022 r. funkcję opiekuna świetlicy [...] oraz jest członkinią KGW oraz siostra wnioskodawczyni - T.G. jest obecnie emerytem.

Zatem A.R. pomimo trudnej sytuacji rodzinnej, spowodowanej świadczeniem opieki nad matką, znalazła czas na nowe, dodatkowe zajęcia w postaci opiekuna świetlicy [...], mimo, iż jak sama twierdzi "opieka nad mamą wypełnia jej cały dzień i z tego względu nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Powyższe, w ocenie organu pierwszej instancji, wiąże się z takim zorganizowaniem zarówno swojego czasu, jak i formy pomocy osobie niepełnosprawnej, by mogła opiekować się osobą bliską w sposób należyty z uwzględnieniem standardów bezpieczeństwa dla niej i nowe obowiązki wykonywać rzetelnie.

Podczas wywiadu ustalono również, że B.M. może zostać sama w domu, choć trudno określić, na jak długo. Cały czas jest pod kontrolą córki na kamerze w telefonie. Ponadto A.R. poinformowała pracownika socjalnego, że gdyby nie sprawowała opieki nad matką, to byłaby gotowa podjąć zatrudnienie.

W ocenie organu obowiązki ciążące na funkcjonariuszu publicznym, jakim jest [...]/opiekun świetlicy, nie są bez znaczenia w omawianej sprawie. Czas, jaki A.R. poświęca na pełnienie tych funkcji, jest cennym czasem, który, w ocenie, organu, mógłby zostać zagospodarowany w formie, która przynosiłaby adekwatne do poświęconego - na wykonywanie powierzonych obowiązków - czasu wynagrodzenie w ramach zatrudnienia/zarobkowania, chociażby w wymiarze niepełnego etatu, umowy zlecenia bądź pracy chałupniczej.

Niezależnie od powyższego nie sposób pominąć faktu, iż poza A.R., B.M. ma jeszcze córkę - T.G., która mieszka w tej samej gminie. T.G. w oświadczeniu, złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, podała, że nie ma możliwości zajmować się mamą z powodu stałej pracy i opieki nad wnukami. Powyższe jednak nie zwalnia T.G. z obowiązku opieki względem rodzica. Obecnie sytuacja zmieniła się o tyle, że T.G. jest emerytem, więc może, w ocenie organu, więcej czasu poświęcić mamie.

Organ pierwszej instancji uznał zatem, że czas poświęcony na pełnienie funkcji społecznych i uczestnictwo w Kole Gospodyń Wiejskich oraz zakres sprawowanej opieki nad matką - podgląd przez kamerkę w telefonie, pozwala na podjęcie przez wnioskodawczynię zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze, jak i na wykonywanie pracy w gospodarstwie rolnym. Stwierdzenie to nie umniejsza roli i wysiłku, jaki podejmuje strona sprawując opiekę nad niepełnosprawną matką. Okoliczność ta, nie może jednak sama w sobie stanowić przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wójt Gminy L. zbadał również, czy wnioskodawczyni jest rolnikiem prowadzącym gospodarstwo rolne, skoro prowadzenie gospodarstwa rolnego wyklucza możliwość ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. W tym zakresie organ pierwszej instancji wskazał, że A.R. jest właścicielem gospodarstwa o pow. 2,91 ha, co stanowi 1,65602 ha przeliczeniowych - udział 25/40. Wprawdzie wnioskodawczyni oświadczyła, że nie posiada gospodarstwa rolnego, ponieważ z udziałów w gospodarstwie rolnym, jakie posiada po śmierci męża, nie uzyskuje żadnego dochodu. Jest ono obrabiane przez sąsiada w zamian za opłaty podatku, żeby ziemia nie leżała ugorem. W oświadczeniu z dnia 30 września 2022 r. wnioskodawczyni oświadczyła, że nie opłaca składek w KRUS, nie użytkuje gospodarstwa rolnego. Ma wymagany okres składkowy około 25 lat. Z informacji uzyskanej z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 12 października 2022 r. wynika, iż gospodarstwo rolne zarejestrowane jest w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz, że otrzymuje płatności bezpośrednie (w tym za lata 2021 i 2022).

Skoro A.R. jest właścicielem gospodarstwa rolnego i korzysta z dopłat bezpośrednich Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, oznacza to, że zarządza tym gospodarstwem i decyduje w prowadzeniu tego gospodarstwa. Tym samym, w ocenie organu pierwszej instancji, nie do przyjęcia byłoby twierdzenie, że nie korzysta i nie utrzymuje się z dochodów z zarządzanego gospodarstwa rolnego, będącego jej własnością, co w świetle uchwały NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12 wyczerpuje znamiona prowadzenia gospodarstwa rolnego. Wskazane okoliczności, zdaniem organu, przeczą twierdzeniu A. R. o zaprzestaniu prowadzenia przez nią gospodarstwa rolnego. Wnioskodawczyni może zorganizować opiekę nad matką przy współudziale innych osób zobowiązanych do alimentacji w taki sposób, aby mogła wykonywać nadal prace w gospodarstwie rolnym. Rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną.

Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.

Reasumując, Wójt Gminy L. uznał, że brak jest spełnienia przesłanki bezpośredniego i ścisłego związku między rezygnacją z zatrudnienia, czy niepodejmowaniem zatrudnienia, jak i zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w tym gospodarstwie a sprawowaną przez A.R. opieką nad matką.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła A.R.. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim utrzymało jednak w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium wskazało, iż skoro skarżąca jest zainteresowana w pozyskaniu wsparcia przyznawanego rolnikom w ramach wspólnej polityki rolnej (co świadczy o tym, iż nie jest jej obojętne, czy na prowadzenie gospodarstwa można pozyskać określone środki), to nie można twierdzić, iż zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy przeczy zatem złożonemu przez stronę oświadczeniu o zaprzestaniu z dniem [...] 2020 r. prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w tym gospodarstwie rolnym. Skarżąca korzysta bowiem z dopłat unijnych, przeznaczonych dla osób prowadzących działalność rolniczą.

W konsekwencji, w ocenie organu odwoławczego, słuszne jest stanowisko organu pierwszej instancji, iż w analizowanej sprawie nie została spełniona przesłanka pozytywna do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, tj. rezygnacja z zatrudnienia - w przypadku skarżącej zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Odnosząc się do pozostałych okoliczności podnoszonych w skarżonej decyzji, tj. pełnienia przez A.R. funkcji [...] i opiekuna świetlicy [...] oraz członkostwa w Kole Gospodyń Wiejskich, to w ocenie Kolegium nie stanowią one podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Są to funkcje społeczne, z którymi co do zasady nie wiąże się znaczny zakres obowiązków. Ponadto art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę. Krótkotrwałe pozostawianie osoby niepełnosprawnej samej albo sporadyczne korzystanie z pomocy innych osób w sprawowaniu tej opieki nie pozbawiają jej cech opieki stałej i długoterminowej.

Organ podniósł także, że wprawdzie nową okolicznością w sprawie jest to, że T.G., córka B.M., od października 2021 r. jest na emeryturze, więc może więcej czasu poświęcić mamie. Jednak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 1019/21 nie podzielił argumentacji organu pierwszej instancji, zgodnie z którą skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i alimentacji nad B.M..

Skargę na powyższą decyzję wniosła A.R., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżając ją w całości i zarzucając naruszenie przepisów prawa, a to:

1. a. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na rozpoznaniu skargi poza zakres objęty sprawą a mianowicie organowi były znane na dzień wydania pierwotnej decyzji Wójta Gminy L. z dnia 10 sierpnia 2021 r. nr [...] oraz decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 3 listopada 2021 r. nr [...], która ostatecznie została Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2022 r. w sprawie II SA/Łd 1019/21uchylona, okoliczności sprawowania przez skarżącą funkcji [...], opiekuna świetlicy, członka w Kole Gospodyń Wiejskich, beneficjentem ARiMR a mimo to organ powołał się na nie w zaskarżonej decyzji,
2. b. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na ponownym niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym niewyjaśnienie kwestii faktycznych możliwości uprawiania gospodarstwa rolnego przez skarżącą i bezrefleksyjne przyjęcie przez organ, iż skarżąca może prowadzić gospodarstwo rolne i czerpać z tego dochody, bowiem widnieje w rejestrach podatkowych jako płatnik podatku rolnego z udziału 25/40 z 1,6560 ha przeliczeniowego. Organ pominął zaś okoliczność, iż przedmiotowa ziemia rolna jest oddana do użytku sąsiadowi skarżącej, aby zachować jej użyteczność jako gruntu rolnego, a jednocześnie organ nie podjął żadnych kroków zmierzających do ustalenia czy sytuacja skarżącej pozwala na realne prowadzenie gospodarstwa rolnego, przede wszystkim organ nie zweryfikował, czy posiada ona kwalifikacje, sprzęt i potencjał finansowy pozwalający na uprawę roli,
3. c. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i jego dowolnej ocenie wyrażającym się w ustaleniu przez organ, że organizacja opieki nad matką skarżącej umożliwia skarżącej podjęcie pracy chociażby w niepełnym wymiarze godzin, pomimo iż skarżąca jest jedyną osobą, która ma możliwość sprawowania opieki nad matką, zaś zakres czynności wchodzących w zakres tej opieki powoduje, że w zasadzie winna być ona "dostępna" dla matki przez cały czas,
4. d. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że czynności polegające na dbaniu o higienę matki (mycie, wymiana pampersa), podawanie leków, zrobieniu zastrzyków i karmieniu matki nie są czynnościami oznaczającymi stałą łub długotrwałą opiekę nad inną osobą w rozumieniu tego artykułu, podczas gdy literalne brzmienie powołanego przepisu nie wskazuje na katalog "czynności opiekuńczych", które winny być kwalifikowane jako sprawowanie stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą. Wydaje się zatem, że sposób wykonywania takiej opieki i zakres podejmowanych czynności powinien być postrzegany w relacji z sytuacją osoby, wobec której stała lub długotrwała opieka jest konieczna. Tym samym zakres czynności mieszczących się w sprawowaniu opieki może obejmować zarówno skomplikowane procedury pielęgnacyjne, jak i zupełnie podstawowe czynności zmierzające do zachowania higieny czy bytu danej osoby. Ponadto wypada odwołać się do teorii racjonalnego ustawodawcy. Skoro bowiem ustawodawca na kanwie art. 17 ust. 1 u.ś.r. dokonał rozróżnienia opieki o charakterze stałym i opieki o charakterze długotrwałym, to nie mogą być to tożsame pojęcia i muszą być nacechowane różnicami. Pomimo tego organ wydaje się traktować je w sposób identyczny i nie dostrzegać różnicy, a wydaje się przecież, że ustawodawca wcale nie wymaga, aby opieka była sprawowane bez przerwy przez całą dobę.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżąca wniosła o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i decyzji Wójta L. z dnia 13 października 2022 r. nr [...], a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W ocenie skarżącej organ bezzasadnie zdeprecjonował znaczenie niektórych czynności związanych z opieką nad matką skarżącej, które stanowią stały i powtarzalny element tej opieki, dotyczących podstawowych czynności życia codziennego, a w konsekwencji uznał, że czynności dotyczące zachowania higieny, prania, karmienia, podawania posiłków, wymiana pampersów i robienie zastrzyku nie są czynnościami wchodzącymi w zakres stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą. Ponadto organ wskazał, że przedmiotowe zadania mogą być wykonywane poza normalnymi godzinami pracy (przed jej rozpoczęciem lub po jej zakończeniu), bowiem tak robią wszystkie inne osoby. Wydaje się jednak, że takie stanowisko organu wynika ze spojrzenia na przedmiotową kwestię w oderwaniu od stanu faktycznego niniejszej sprawy. Organ bowiem nie zważa na okoliczność, że matka skarżącej doznała urazu złamania kości [...], który w jej stanie spowodował konieczność stałego przebywania matki w łóżku.

Jej ruchomość jest ograniczona do minimum, a zatem nie jest możliwe jakiekolwiek wykonywanie podstawowych czynności przez osobę podlegającą opiece. W tej sytuacji nie powinno budzić zastrzeżeń, że taka osoba wymaga opieki przez cały czas. Nie jest trudno wyobrazić sobie sytuację, w której matka skarżącej wymaga podjęcia dodatkowych czynności w ciągu dnia. Zawsze bowiem są możliwe sytuacje, gdzie w tak niepewnym stanie konieczne będzie podjęcie czynności interwencyjnych — np. spadnięcie z łóżka, podanie dodatkowych leków czy pragnienie osoby pod opieką. Trudno zatem zrozumieć zapatrywanie organu, że skarżąca ma realną możliwość wykonywania pracy przynajmniej na część etatu lub prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Skarżąca wskazała również, że nawet ujmując problem w oderwaniu od ryzyka pozostawiania matki samej w domu, to realne możliwości pracy skarżącej są mocno ograniczone (o ile istnieją w ogóle). Nie wydaje się możliwe utrzymanie siebie, swojej matki i swojej córki za wynagrodzenie z części etatu. Poza tym można zaryzykować stwierdzenie, że samo wpisanie do rejestrów podatkowych skarżącej jako podatnika podatku rolnego od udziału w posiadanych gruntach rolnych nie przesądza o możliwości prowadzenia gospodarstwa. Organ nie zdał sobie trudu zweryfikowania, dlaczego gospodarstwo nie jest uprawiane przez skarżącą, czy ma ona potencjał ekonomiczny i techniczny, żeby wykorzystywać tę ziemię rolniczo. Wydaje się, że organ powinien w przedmiotowej sprawie rozważać możliwość faktycznego wykonywania aktywności zawodowej, a nie wyłącznie badać wymiar czysto hipotetyczny i oderwany od sytuacji osoby objętej opieką. Dopiero bowiem ustalenie realnej możliwości zarobkowania wyłączałoby istnienie bezpośredniego związku pomiędzy brakiem aktywności zawodowej a sprawowaniem opieki.

Przyjęcie przez organ, że skarżąca może zarobkować, bowiem w toku dnia dysponuje czasem, który przy odpowiednim zorganizowaniu opieki pozwalałby jej na pracę zawodową, wynika wyłącznie z faktu, iż organ nie uznał wszystkich czynności związanych z opieką, a które to wskazywała skarżąca w toku postępowania, za konieczne i związane z realizacją opieki. Oczywiście gotowanie, jedzenie posiłków, pranie czy zakupy i palenie w piecu, to czynności, które wykonują również osoby świadczące pracę. Niemniej, zdaniem skarżącej, nie można tego ujmować w ten sam sposób w odniesieniu do osób, które, są osobami leżącymi i są niesamodzielne. Skarżąca wskazała, iż gdyby ona była w pracy, nie byłoby osoby, która mogłaby pilnować, czy piec centralnego ogrzewania jest rozpalony, a w domu zapewnione jest ciepło.

Nie można również tracić z pola widzenia, że skarżąca, tak jak każda osoba, miałaby wykonywać te czynności po pracy zarówno wobec siebie, jak i swojej niesamodzielnej matki, co absorbuje znacznie więcej czasu. Nie można również podzielać stanowiska organu, że czynności takie jak karmienie, przygotowanie posiłków i zastrzyki nie wchodzą w zakres stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Jednocześnie skarżąca wskazała, że zgodnie z oświadczeniami rodzeństwa skarżącej, wyłącznie ona ma możliwość realizowania opieki względem matki.

W konsekwencji skarżąca wniosła jak w petitum skargi.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim podtrzymało argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i w konsekwencji wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje

Skarga okazała się zasadna.

W pierwszej kolejności wyjaśnić trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 259 z późn.zm. – dalej: "p.p.s.a."), stanowiącym, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia na gruncie rozpatrywanej sprawy, gdyż obie strony wniosły o jej rozpoznanie w trybie uproszczonym.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w związku z art. 3 § 1 p.p.s.a. - sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, obliguje sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Stosownie zaś do art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co do zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, a ponadto może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach danej sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.).

Kontrolując legalność zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 3 lutego 2023 r. znak: KO.441.310.2022 oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy L. z 13 października 2022 r., znak: [...], Sąd stwierdził, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów obowiązującego prawa, w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, co uzasadniało ich usunięcie z obrotu prawnego.

Na wstępie należy jednak podkreślić, iż organ drugiej instancji prawidłowo uznał za niezasadną argumentację Wójta Gminy L., zgodnie z którą za odmową przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przemawia fakt pełnienia przez nią funkcji [...], opiekuna świetlicy [...] oraz członkowska w Kole Gospodyń Wiejskich. Sąd w pełni podziela stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim, iż są to funkcje społeczne, sprawowanie których nie jest czasochłonne, a ponadto do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest wymagane sprawowanie opieki nieustannie przez całą dobę.

Należy zgodzić się z organem drugiej instancji również co do tego, że fakt przejścia na emeryturę w październiku 2021 r. córki B.M. – T.G., pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 27 kwietnia 2022 r. w sprawie o sygn. II SA/Łd 1019/21 zanegował bowiem wywód Kolegium, zawarty w uzasadnieniu decyzji z dnia 3 listopada 2021 r., że "skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i alimentacji (...) Wobec tego siostra i brat powinni wspomóc skarżącą w opiece nad matką w wybrany przez siebie sposób". W niniejszej sprawie ustalono zaś, że T.G. – siostra skarżącej – z uwagi na konieczność opieki nad wnukami nie ma możliwości pomocy skarżącej w opiece nad matką w wymiarze większym niż dotychczas. Brat skarżącej nie może zaś pomóc w opiece nad matką, gdyż sam ma problemy zdrowotne.

Powyższe okoliczności uznać należy zatem za niesporne pomiędzy stronami. Organ odwoławczy uznał natomiast, że skarżąca korzysta z dopłat unijnych, przeznaczonych dla osób prowadzących działalność rolniczą, a zatem nie została spełniona przesłanka pozytywna do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, tj. rezygnacja z zatrudnienia - w przypadku skarżącej zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Materialnoprawną podstawę kontrolowanego rozstrzygnięcia stanowią przepisy art. 17 ust. 1 i art. 17b u.ś.r. W myśl pierwszego z przywołanych przepisów świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
5. - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Art. 17b ust. 1 u.ś.r. stanowi zaś, że w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:

1. 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2. 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Zgodnie natomiast z art. 17b ust. 2 u.ś.r. zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

W niniejszej sprawie A.R. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania pracy z uwagi na opiekę nad swoją matką B.M.. Córka niewątpliwie jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, stosownie do treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., bowiem zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem rodziców.

Z treści przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że jednym z zasadniczych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by osoba ubiegająca się o jego przyznanie sprawowała stałą lub długotrwałą opiekę nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W judykaturze podkreśla się, że opieka sprawowana nad osobą niepełnosprawną nie może być fikcyjna i stanowić rozwiązania problemu ze znalezieniem pracy. Z tego też względu związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni.

W sytuacji, gdy opieka nie nosi cech stałej lub długotrwałej taki związek przyczynowo – skutkowy między koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) z zatrudnienia a opieką nie istnieje. W postępowaniu administracyjnym konieczne jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem zatrudnienia (pracy zarobkowej) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnoprawną, a więc ustalenie wymiaru opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy.

Jak trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 29 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2178/20 (dostępny, podobnie jak inne przywoływane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia, w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej również jako: "CBOSA") wymóg ten nie jest również związany z żadnym etatowym (godzinowym) sprawowaniem opieki. Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego obok faktycznie realizowanej opieki i pomocy, istotna pozostaje także gotowość osoby ubiegającej się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do udzielenia pomocy osobie niepełnosprawnej w zależności od jej aktualnych potrzeb oraz stanu zdrowia. Permanentny stan takiej gotowości uniemożliwiałby podejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 371/20 (publ. CBOSA) zarówno określenie "stała", jak i "długoterminowa" są pojęciami charakteryzującymi czas, okres sprawowania opieki. Rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej implikuje przyjęcie, że nie stawia on wymogu sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Warunku "stałej" opieki, nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić.

Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy. NSA podkreślił jednocześnie, że konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia właściwych organów o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże sposób sprawowania opieki nie został określony w ustawie o świadczeniach rodzinnych i dlatego należy go rozpatrywać przez pryzmat celu tej instytucji, jakim jest zrekompensowanie osobom sprawującym opiekę nad innymi niepełnosprawnymi członkami rodziny, utraty możliwości uzyskania dochodu z racji konieczności podejmowania tej opieki.

Wobec tego uznać należy, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie również spełniona, jeżeli stosownie do konkretnych okoliczności, w szczególności zakresu niepełnosprawności i wynikających z niego potrzeb osoby niepełnosprawnej, opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swojego podopiecznego.

Treść normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie stanowi również jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego konieczności sprawowania opieki całkowicie w sposób samodzielny, bez prawa do skorzystania ze wsparcia innych osób. Nawet bowiem w przypadku konieczności przebywania z podopiecznym nieprzerwanie całą dobę, bez możliwości nawet chwilowego pozostawienia tej osoby samotnie z powodu braku jej samodzielności wynikającego z niepełnosprawności, doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że nie jest możliwe wykonywanie tej opieki bez pomocy innych osób, choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia własnych, podstawowych potrzeb życiowych opiekuna.

Skład orzekający Sądu w sprawie niniejszej podziela zaprezentowane wyżej poglądy judykatury i wypracowane na ich tle rozumienie pojęcia "sprawowanie opieki", o którym stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. W toku postępowania ustalono, iż B.M. legitymuje się orzeczeniem z dnia [...] 2021 r., zaliczającym ją do znacznego stopnia niepełnosprawności od dnia wydania orzeczenia na stałe. Ponadto zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] 2019 r. B.M. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od dnia [...] 2019 r. Matka wnioskodawczyni cierpi na bezwład nóg, zaawansowaną osteoporozę, cukrzycę, nadciśnienie, zaniki pamięci, problemy z pęcherzem. Jest pod stałą opieką endokrynologa, neurologa, ortopedy. Nie porusza się samodzielnie, większość czasu leży w łóżku, jest pampersowana. Czasami przejdzie parę kroków o balkoniku, a czasami trzeba ją zawieźć do łazienki na wózku inwalidzkim.

B.M. nie jest w stanie przygotować sobie posiłków, wziąć leków z powodu silnego drżenia rąk, umyć się, ubrać. Postępująca demencja powoduje, że czasami nie pamięta nic, nie wie czy jadła posiłek. Czasami trzeba ją nakarmić i podać napoje. Jest pampersowana z powodu nietrzymania moczu, nie korzysta samodzielnie z toalety, jest zawożona na wózku. Matka wnioskodawczyni może zostać sama w domu, ale cały czas jest pod kontrolą córki na kamerze w telefonie. Powyższe okoliczności dowodzą, iż A.R. zarówno sprawuje czynną opiekę nad swoją mamą, jak i pozostaje w gotowości do udzielenia jej pomocy. Nie ma przy tym innej osoby, która mogłaby opiekować się B.M. w wymiarze pozwalającym skarżącej na podjęcie zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Wójt Gminy L. w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie kwestionował zresztą zarówno zakresu, jak i jakości opieki sprawowanej przez skarżącą nad jej matką.

W ocenie organów obu instancji skarżąca nie spełniła jednak przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określonej w art. 17b u.ś.r., bowiem nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, o czym mają świadczyć pobierane przez nią dopłaty bezpośrednie z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. W konsekwencji organy przyjęły, że skarżąca zarządza tym gospodarstwem i decyduje o jego prowadzeniu, wobec czego nie może skutecznie ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Na wstępie tej części rozważań należy podkreślić, iż przepis art. 17b u.ś.r. został wprowadzony do porządku prawnego ustawą z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustalaniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1297 ze zm.), która weszła w życie z dniem 15 maja 2014 r., czyniąc tym samym nieaktualnym wskazywaną przez organ uchwałę NSA z 11 grudnia 2012 r. I OPS 5/12, która dyskwalifikowała rolnika jako podmiot uprawniony do pobierania przedmiotowego świadczenia. W aktualnym stanie prawnym możliwe jest więc uzyskanie przez rolnika świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 cytowanej ustawy pod warunkiem złożenia pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia o treści wskazanej w art. 17b ust. 2 u.ś.r. Ciężar dowodu wykazania zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego ciąży na rolniku. Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi.

Skarżąca złożyła wymagane ustawą oświadczenie. Co do zasady nie ma obowiązku badania treści tego oświadczenia (tj. co do faktów) przez organy orzekające w sprawie, co jednak nie wyklucza możliwości oceny prawdziwości oświadczenia jako dowodu w sprawie. Ocena ta powinna się przy tym odbywać z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów, tym bardziej że oświadczenie jest składane właśnie pod rygorem odpowiedzialności karnej. W sytuacji gdy strona postępowania administracyjnego złoży nieprawdziwe oświadczenie zawierające klauzulę, że jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, może podlegać odpowiedzialności karnej.

Należy przy tym podzielić stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z 13 stycznia 2015 r., sygn. I OSK 905/14 (publ. CBOSA), zgodnie z którym "samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie określonej działalności rolniczej. Wniosek taki wynika wprost z legalnej definicji "rolnika" w art. 6 pkt 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która posiadanie lub własność gospodarstwa sytuuje jako jeden z elementów pojęcia rolnika, jak i - na przykład - z domniemania zawartego w art. 38 pkt 1, sprowadzającego się do stwierdzenia, że właściciel gruntów prowadzi działalność rolniczą. Nie ma wątpliwości, że domniemanie takie nie byłoby potrzebne, gdyby sama własność gospodarstwa wystarczała do uznania właściciela za rolnika". Podobne stanowisko NSA przedstawił w uzasadnieniu wyroku z 5 listopada 2015 r., sygn. I OSK 980/14.

Sąd twierdził wówczas, że "zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1 art. 17b u.ś.r., potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań".

Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, w ocenie Sądu przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie opiera się na domniemaniu prawnym pracy w gospodarstwie rolnym, lecz na stwierdzeniu w stanie faktycznym rzeczywistego zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym. Zatem nawet pobieranie przez skarżącą dopłat bezpośrednich z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie oznacza faktycznego prowadzenia gospodarstwa rolnego (por. wyrok WSA w Łodzi z 29 czerwca 2022 r., sygn. II SA/Łd 139/22, publ. CBOSA). A.R. konsekwentnie w toku całego postępowania twierdzi, iż należącą do niej ziemię jest uprawiana przez sąsiada na zasadzie użyczenia, aby zachować jej użyteczność jako gruntu rolnego.

Ponadto złożyła oświadczenie, o którym mowa w art. 17b ust. 2 u.ś.r., zaś organy administracji nie wykazały, by istniały jakiekolwiek wątpliwości odnośnie jego prawdziwości. Organy nie przeprowadziły również postępowania wyjaśniającego, które dowiodłoby, iż skarżąca faktycznie prowadzi działalność rolniczą, jaki jest jej zakres oraz jaki dochód z niej osiąga, a także czy jej prowadzenie jest możliwe do pogodzenia ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.

W konsekwencji należy przyjąć, iż ustalenia organów w zakresie faktycznego prowadzenia przez skarżącą gospodarstwa rolnego były niepełne, a ocena materiału dowodowego w tej części – dowolna, czym organy naruszyły art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Powyższe uchybienia natury proceduralnej doprowadziły do naruszenia prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1 oraz art. 17b u.ś.r., gdyż ocena dokonana przez organy była co najmniej przedwczesna. Wydana została bowiem bez ustalenia, czy A.R. faktycznie prowadzi gospodarstwo rolne, czy też zaprzestała jego prowadzenia, a w efekcie czy spełniona została przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji uwzględnią powyższe rozważania, w szczególności dokonaną przez Sąd wykładnię pojęcia zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego i dokonają w tym zakresie wyczerpujących ustaleń. Uwzględniając powyższe okoliczności, organy ocenią zgromadzony w sprawie materiał dowodowy zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, wyrażoną w art. 80 k.p.a. i z poszanowaniem reguł zdefiniowanych w przepisach art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., czemu dadzą wyraz w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia, sporządzonym zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł jak w pkt. 1 sentencji wyroku.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt. 2 wyroku na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na którą składa się wynagrodzenie reprezentującego skarżącą pełnomocnika w osobie adwokata, ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r., poz. 1800).