Uzasadnienie
Zaskarżoną do sądu decyzją z 21 grudnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, po rozpatrzeniu odwołania A. Z. (dalej jako: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Lublin z 24 maja 2021 r. (dalej także jako: organ I instancji), w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń.
Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:
Decyzją z 27 września 2018 r. organ I instancji przyznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz uprawnionej P. Z. w wysokości 400 zł miesięcznie na okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. Z akt sprawy wynika, że ostatnie świadczenie za ten okres zostało wypłacone w dniu 20 września 2019 r.
W grudniu 2020 r. organ uzyskał informację o zgonie ojca P. Z. – A. Z., który nastąpił w dniu 1 października 2018 r.
Decyzją z 24 maja 2021 r., wydaną na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym alimentów (Dz. U. z 2022 r., poz. 1205; dalej jako: u.p.o.u.a.), skierowaną do skarżącej, jako przedstawicielki osoby uprawnionej, organ I instancji w punkcie pierwszym ustalił nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej (P. Z.) przyznane decyzją z 27 września 2018 r. za okres od 1 listopada 2018 r. do 30 września 2019 r. w łącznej wysokości 4.400 zł, a w punkcie drugim zażądał zwrotu świadczeń nienależnie pobranych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.
W uzasadnieniu decyzji organ podkreślił, że skarżąca została pouczona we wniosku i w decyzji z 27 września 2018 r., że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Mając na uwadze fakt, że od dnia zgonu dłużnika alimentacyjnego postępowanie egzekucyjne nie jest prowadzone, świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1 listopada 2018 r. do 30 września 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 2 pkt. 7 lit. a) u.p.o.u.a. (za świadczenie nienależnie pobrane uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części) – o czym strona została pouczona.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca powołała się na swoją niewiedzę o śmierci byłego męża, zmarłego na terenie [...] w dniu 1 października 2018 r. Ani skarżąca, ani jej córka nie utrzymywały żadnego kontaktu z A. Z., nie znały też żadnej osoby mającej z nim kontakt. O śmierci byłego męża skarżąca dowiedziała się dopiero w sierpniu 2020 r., od znajomej byłego męża z [...], poprzez korespondencję prowadzoną przez córkę skarżącej za pośrednictwem portalu społecznościowego. Niezwłocznie po uzyskaniu z [...] aktu zgonu skarżąca wraz z córką przekazały go do organu I instancji, tym samym nie można skarżącej zarzucać próby bezprawnego pobrania świadczenia alimentacyjnego.
Po rozpatrzeniu odwołania, wskazaną na wstępie decyzją z 21 grudnia 2021 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji, wskazując w uzasadnieniu, że w pełni podziela ustalenia organu I instancji i powielając argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej odwołaniem decyzji.
W skardze do sądu administracyjnego, A. Z. nie zgodziła się z treścią powyższej decyzji, nie formułując jednak konkretnych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o oddalenie skargi w całości, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa skutkującym koniecznością jej uchylenia. Z uwagi na to, że uchybieniami dotknięta jest także decyzja wydana w I instancji, należało uchylić również i tą decyzję, działając w oparciu o art. 135 p.p.s.a. Należy przy tym zauważyć, że w skardze brak jest konkretnych zarzutów wobec zaskarżonej decyzji, tym niemniej jednak sąd administracyjny nie jest związany zarzutami skargi i powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.), lecz ma dokonać kompleksowej oceny legalności zaskarżonego aktu. Kierując się tymi zasadami Sąd uchylił decyzje organów obydwu instancji z przyczyn ustalonych z urzędu.
Istotą sporu prawnego w rozpoznawanej sprawie jest istnienie przesłanek skutkujących uznaniem, że świadczenie alimentacyjne przyznane na rzecz osoby uprawnionej – P. Z., wypłacone skarżącej jako przedstawicielowi ustawowemu, na podstawie decyzji organu I instancji z 27 września 2018 r., obejmującej okres świadczeniowy od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, co skutkuje obowiązkiem jego zwrotu.
Obydwu stronom sporu znany jest fakt, że przed tutejszym sądem zawisły trzy sprawy dotyczące świadczeń alimentacyjnych przyznanych na rzecz osoby uprawnionej – P. Z.. Oprócz rozpoznawanej sprawy, dotyczącej okresu świadczeniowego od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r., zaskarżone do sądu zostały również decyzje dotyczące okresu świadczeniowego od 1 do 31 października 2019 r. (świadczenie przyznane decyzją organu I instancji z 28 sierpnia 2019 r., sprawa zarejestrowana pod sygn. II SA/Lu 122/22, skarżącą jest również A. Z.) oraz okresu świadczeniowego od 1 listopada 2019 r. do 30 września 2020 r. (świadczenie przyznane decyzją organu I instancji z 12 grudnia 2019 r., sprawa zarejestrowana pod sygn. II SA/Lu 120/22, skarżącą jest P. Z., jako bezpośrednia beneficjentka świadczenia – w związku z uzyskaniem w międzyczasie pełnoletności).
Odniesienie się do okoliczności wszystkich trzech spraw jest w tym miejscu konieczne, bowiem rozstrzygnięcia sądu są w nich odmienne i konieczne jest wyjaśnienie skarżącym, dlaczego w sprawach o podobnym stanie faktycznym zostały wydane różne orzeczenia sądu. Należy dla porządku odnotować również inny znany obydwu stronom fakt, że została wydana jeszcze jedna decyzja w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego – decyzja organu I instancji z 24 maja 2021 r., dotycząca świadczenia wypłaconego w okresie świadczeniowym od 1 października 2020 r. do 30 września 2021 r. (świadczenie przyznane na podstawie decyzji z 9 października 2020 r., wypłacane przez okres 2 miesięcy, wypłata świadczenia została wstrzymana po poinformowaniu organu I instancji o śmierci dłużnika alimentacyjnego). W tym jednakże przypadku decyzja organu I instancji nie została zaskarżona (nie wniesiono od niej odwołania).
Choć stan faktyczny i prawny we wszystkich trzech sprawach jest w dużym stopniu analogiczny, zachodzą jednak pewne – na pierwszy rzut oka drobne różnice, które mają w istocie fundamentalne znaczenie dla rozstrzygnięcia. Kwestią kluczową jest zastosowana przez organy podstawa orzekania o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń.
We wszystkich trzech sprawach istnieje ta sama okoliczność stanowiąca podstawę do stwierdzenia, że mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnym – śmierć dłużnika alimentacyjnego w dniu 1 października 2018 r.
Jest to okoliczność, która determinuje prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego P. Z. jako osoby uprawnionej. Śmierć dłużnika alimentacyjnego skutkuje utratą prawa do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zgodnie z art. 9 ust. 1 u.p.o.u.a., świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo.
W świetle ustawowej definicji, osobą uprawnioną w rozumieniu ustawy jest osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna (art. 2 pkt 11 u.p.o.u.a.). Zależność uprawnienia do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest ściśle i obiektywnie powiązana z osobą dłużnika alimentacyjnego. Skoro w związku ze śmiercią dłużnika alimentacyjnego wygasł jego obowiązek alimentacyjny, od dnia zgonu dłużnika jego córce nie przysługuje również świadczenie z funduszu alimentacyjnego.
Należy przy tym odnotować, że świadczenie, którego zwrotu dotyczy zaskarżona w rozpoznawanej sprawie decyzja, zostało przyznane na rzecz wówczas małoletniej uprawnionej – P. Z., a pobrane przez skarżącą, jako przedstawiciela ustawowego uprawnionej. Uprawniona uzyskała pełnoletność już po wydaniu decyzji przyznających świadczenia (w październiku 2019 r.). Sąd w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie podziela wyrażany w orzecznictwie pogląd, że żądanie zwrotu na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a) u.p.o.u.a. można kierować jedynie wobec osoby, która pobrała nienależnie świadczenie (por. wyroki WSA w Gliwicach z 2 sierpnia 2012 r., IV SA/Gl 1214/11; z 23 czerwca 2015 r., IV SA/Gl 872/14; z 14 lipca 2015 r., IV SA/Gl 875/14; wyrok WSA w Opolu z 21 lipca 2016 r., II SA/Op 218/16; wyrok WSA w Lublinie z 10 kwietnia 2019 r., II SA/Lu 62/19; tak też NSA w wyroku z 15 września 2009 r., I OSK 21/09, na gruncie podobnej regulacji wynikającej z art. 15 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej; Dz. U. Nr 86, poz. 732, ze zm.). Nie ma zatem wątpliwości co do tego, że A. Z. jest zobowiązana do zwrotu świadczenia należnego jej córce jako osobie uprawnionej, ale pobranego przez matkę jako przedstawicie ustawowego uprawnionej.
Przechodząc do kwestii kluczowych dla rozstrzygnięcia, trzeba zauważyć, że w rozpoznawanej sprawie, dotyczącej świadczenia za okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r., decyzja przyznająca świadczenie została wydana 27 września 2018 r., a zatem na cztery dni przed śmiercią dłużnika alimentacyjnego. W pozostałych sprawach decyzje przyznające świadczenia były wydawane już po śmierci dłużnika alimentacyjnego. Jest to kluczowe dla kwestii podstaw prawnych orzekania w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.
Generalnie śmierć dłużnika alimentacyjnego jest okolicznością decydującą dla bytu uprawnień do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, z uwagi na wskazane wyżej powiązanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego z obowiązkiem dłużnika alimentacyjnego. Śmierć dłużnika alimentacyjnego może być zatem potencjalnie przesłanką do wznowienia postępowania administracyjnego, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. (w sprawie wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję).
W rozpoznawanej sprawie dotyczącej świadczenia za okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. nie było możliwości wznowienia postępowania administracyjnego, zakończonego ostateczną decyzją z 27 września 2018 r., ponieważ śmierć dłużnika alimentacyjnego nastąpiła po dniu wydania ostatecznej decyzji, a zatem nie była to okoliczność istniejąca w dacie wydania decyzji ostatecznej. Nie było również możliwości weryfikacji tej decyzji (jej uchylenia lub zmiany) w oparciu o art. 24 u.p.o.u.a., który w świetle jednolitego orzecznictwa sądów administracyjnych może być stosowany wyłącznie do sytuacji "niezamkniętych", czyli takich, w których decyzja ma już charakter ostateczny, ale przyznane nią świadczenie jest nadal pobierane (zgodnie z tym przepisem: organ właściwy wierzyciela może bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, osoba nienależnie pobrała świadczenia lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń).
W związku z tym jedyną drogą odzyskania świadczenia nienależnego było postępowanie w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (art. 23 u.p.o.u.a.). Zarazem jednak, skoro nie doszło do wznowienia postępowania, w sprawie dotyczącej świadczenia za okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. kwalifikacja wypłaconych kwot jako świadczenia nienależnie pobranego opierała się na art. 2 pkt 7 lit. a) u.p.o.u.a. Zgodnie z tym przepisem nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.
Z kolei w przypadku pozostałych okresów, na jakie przyznano świadczenia z funduszu, ponieważ w dacie wydawania decyzji w sprawach tych świadczeń dłużnik alimentacyjny już nie żył – istniały podstawy do wznowienia postępowania, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., który to tryb prawidłowo wdrożył organ I instancji. W efekcie – skoro doszło do wznowienia postępowań i wydania we wznowionych postępowań rozstrzygnięć uchylających decyzje przyznające świadczenia i odmawiających świadczenia za wskazane okresy (decyzje organu I instancji z 11 marca 2021 r. dotyczące okresu od 1 do 31 października 2021 r., adresat – A. Z. oraz okresu od 1 listopada 2019 r. do 30 września 2020 r., adresat – P. Z.), kwalifikacja wypłaconych kwot jako świadczenia nienależnie pobranego opierała się już na innym przepisie – na art. 2 pkt 7 lit. c) u.p.o.u.a., zgodnie z którym nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia).
Jest to okoliczność fundamentalna dla wszystkich trzech spraw rozpoznawanych przez tutejszy sąd, istnieje bowiem zasadnicza różnica w przesłankach kwalifikacji wypłaconych kwot jako świadczenia nienależnie pobranego w oparciu poszczególne przesłanki wymienione w art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a.
W świetle ugruntowanych poglądów orzecznictwa, w przypadkach wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g u.p.o.u.a., dotyczących konkretnych okoliczności faktycznych, przesłanka subiektywna w postaci świadomości świadczeniobiorcy, że pobiera nienależnie świadczenie jest relewantna z uwagi na ich istotę i konstrukcję. Jednakże w przypadku określonym przez ustawodawcę w art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a., istotny jest jedynie czynnik obiektywny w postaci zaistnienia faktu wypłacenia świadczenia bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli następnie stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Chodzi zatem o uchylenie decyzji przyznającej prawo do świadczenia po wznowieniu postępowaniu wskutek wystąpienia jednej z przesłanek wznowienia wskazanej w art. 145 § 1 k.p.a. i odmowę prawa do świadczenia.
Wznowienie postępowania jest instytucją procesową stwarzającą możliwość prawną ponownego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej zakończonej decyzją ostateczną, jeżeli postępowanie, w którym ona zapadła, było dotknięte kwalifikowaną wadliwością wyliczoną wyczerpująco w przepisach prawa procesowego. Z uwagi na nadzwyczajny charakter tego postępowania, uznać należy, iż w tym konkretnym przypadku nie jest w ogóle istotny fakt, czy osoba, która pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji wyeliminowanej następnie z obrotu prawnego poprzez jej uchylenie wskutek wznowienia postępowania w związku z tym, że decyzja przyznająca świadczenie była dotknięta jedną z wad procesowych wskazanych w art. 145 § 1 k.p.a. i odmowę przyznania świadczenia, podczas pobierania świadczeń była świadoma bądź nieświadoma, że decyzja przyznająca świadczenie narusza prawo. Bez znaczenia jest także przesłanka wznowienia postępowania, w związku z wystąpieniem której wznowiono postępowanie i uchylono decyzję przyznającą świadczenie, a następnie odmówiono jego przyznania.
Istotny jest tu bowiem wyłącznie skutek w postaci uchylenia decyzji przyznającej świadczenie i merytoryczne rozpoznanie sprawy przez wydanie decyzji odmawiającej przyznania owego świadczenia, a więc wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji, na mocy której wypłacono świadczenie. Ustawodawca w przypadku, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a., w odróżnieniu do pozostałych przypadków wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g tej ustawy, wyeliminował czynnik subiektywny przy ustalaniu świadczenia nienależnie pobranego. Wykładnia językowa art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a. nie nasuwa jakichkolwiek wątpliwości. Osoba, która pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w warunkach określonych w art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a., obowiązana jest do ich zwrotu, gdyż obiektywnie prawo do nich nie mogło być jej przyznane. Każde zatem świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone na podstawie decyzji, którą następnie uchylono w wyniku wznowienia postępowania i odmówiono prawa do świadczenia jest świadczeniem nienależnie pobranym, zaś decyzja zapadła w oparciu o art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a. ma charakter związany.
Powyższe stanowisko wyrażono w licznych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego – por. przykładowo: wyroki NSA z 4 lipca 2018 r., I OSK 309/18; z 4 października 2018 r., I OSK 1879/18; z 25 września 2019 r., I OSK 1437/19; z 17 listopada 2020 r., I OSK 1163/20; z 18 grudnia 2020 r., I OSK 1409/20.
Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, skoro podstawą kwalifikacji wypłaconych kwot jako świadczenia nienależnie pobranego była przesłanka z lit. a) w art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a., należało uwzględnić zarówno przyczyny obiektywne (nienależność świadczeń wynikająca z ich wypłacenia pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia w całości), jak i subiektywne (świadomość nienależności świadczeń u osoby pobierającej świadczenia). Z kolei w pozostałych dwóch sprawach, ponieważ podstawą kwalifikacji wypłaconych kwot jako świadczenia nienależnie pobranego była przesłanka z lit. c) w art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a., należało uwzględnić wyłącznie przyczyny obiektywne – uchylenie decyzji przyznających świadczenia w trybie wznowienia postepowania administracyjnego i odmowę przyznania świadczeń w wyniku wznowienia. Kwestia świadomości istnienia okoliczności, które zadecydowały o nienależnym charakterze świadczenia jest w tym przypadku bez znaczenia.
Trzeba dodać w tym miejscu, że choć powyższa wykładnia różnicuje przypadki kwalifikacji wypłaconych kwot jako świadczenia nienależnie pobranego w zależności od podstawy prawnej, to ma dodatkowe uzasadnienie w argumencie odnoszącym się do odsetek. W świetle przepisów ustawy (art. 23 ust. 1a) od kwot nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a. nie nalicza się odsetek ustawowych za opóźnienie, natomiast odsetki takie nalicza się w przypadku pozostałych podstaw kwalifikacji świadczenia nienależnie pobranego art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g u.p.o.u.a.).
W związku z tym, wprawdzie w przypadku, gdy podstawą kwalifikacji jest art. 2 pkt 7 lit. c) brane są pod uwagę wyłącznie przesłanki obiektywne, ale z drugiej strony osoba zobowiązana do zwrotu nie musi zwracać odsetek. Z kolei w przypadku orzekania o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a), odsetki zasadniczo są należne, ale osoba potencjalnie zobowiązana do zwrotu jest chroniona w istotnym zakresie dzięki badaniu przesłanki subiektywnej (świadomości istnienia okoliczności decydujących o kwalifikacji nienależności świadczenia).
Jak już wyżej wskazano, w rozpoznawanej sprawie, dotyczącej okresu świadczeniowego od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r., z uwagi na zastosowaną podstawę kwalifikacji wypłaconych skarżącej kwot jako świadczeń nienależnie pobranych – art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. należało odnieść się nie tylko do przesłanki obiektywnej braku podstaw świadczenia, ale również do przesłanki subiektywnej – świadomości skarżącej co do tego faktu.
Organy obydwu instancji nie uczyniły tego, opierając się wyłącznie na literalnym brzmieniu art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. Był to błąd, gdyż argumentacja organów nie uwzględnia jednolitego już aktualnie poglądu wyrażanego w orzecznictwie sądowym, które wskazuje na konieczność uwzględnienia kontekstu aksjologicznego, tj. wartości, na jakich opiera się ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i które to wartości zostały wyrażone w preambule ustawy. Argumenty aksjologiczne doprowadziły do powstania trwałej już linii orzeczniczej, która przyjmuje odmienną interpretację przywołanych przepisów, od tej, którą prezentują organy orzekające w rozpoznawanej sprawie.
Zgodnie z dominującym aktualnie stanowiskiem, konieczne jest rozróżnianie pojęcia "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, dla uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, decydujące znaczenia ma nie tylko przesłanka obiektywna powodująca ustanie prawa do świadczenia, ale także świadomość i zamiar osoby pobierającej świadczenie. Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.
Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Oczywiście, obowiązkiem strony pobierającej świadczenia jest poinformowanie organu o zmianie sytuacji dochodowej, ale nie powinna ona ponosić żadnych negatywnych konsekwencji niezawinionych przez siebie działań organu (por. przykładowo w najnowszym orzecznictwie: wyroki NSA z 16 września 2020 r., I OSK 2372/18; z 17 listopada 2020 r., I OSK 1163/20; z 8 listopada 2021 r., I OSK 688/21; wyrok WSA w Gdańsku z 19 maja 2022 r., III SA/Gd 851/21; yrok WSA w Gliwicach z 10 lutego 2022 r., II SA/Gl 1317/21; wyrok WSA w Poznaniu z 22 czerwca 2022 r., IV SA/Po 283/22; wyrok WSA w Rzeszowie z 11 marca 2021 r., II SA/Rz 1416/20; wyrok WSA w Warszawie z 1 grudnia 2021 r., I SA/Wa 1589/21; wyrok WSA we Wrocławiu z 5 kwietnia 2022 r., IV SA/Wr 378/21).
Przedstawiony pogląd wynika z konieczności skorygowania wyników wykładni językowej, które mogą prowadzić do wydawania rozstrzygnięć sprzecznych z podstawami aksjologicznymi, na jakich oparto rozwiązania zawarte w ustawie. Trudno pogodzić z jednej strony wspieranie osób, których roszczenia alimentacyjne nie zostały zaspokojone przez dłużników i które wskutek tego wymagają wsparcia, ze względu na trudną sytuację materialną, z drugiej zaś rygorystyczne egzekwowanie zwrotu świadczeń nienależnych w sytuacji obiektywnego braku możliwości uzyskania wiedzy o okoliczności skutkującej utratą prawa do świadczeń (śmierci dłużnika alimentacyjnego).
Sąd orzekający w rozpoznawanej sprawie w pełni podziela przedstawiony wyżej pogląd. Wypada dodatkowo zauważyć, że jest on konsekwentnie prezentowany w orzecznictwie tutejszego sądu (por. wyroki z 8 lutego 2018 r., II SA/Lu 877/17; z 21 czerwca 2018 r., II SA/Lu 1150/17; z 19 lipca 2018 r., II SA/Lu 451/18; z 13 listopada 2018 r., II SA/Lu 733/18; z 10 kwietnia 2019 r., II SA/Lu 62/19; z 6 lutego 2020 r., II SA/Lu 638/19).
Przenosząc powyższy pogląd na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że organy obydwu instancji powinny podjąć kroki w celu ustalenia nie tylko okoliczności wiążących się z obiektywnym faktem śmierci dłużnika alimentacyjnego, lecz także ze zbadaniem elementów subiektywnych, odnoszących się do świadomości i zamiaru osoby pobierającej świadczenie, czyli skarżącej. Stwierdzenie niespornego faktu, że dłużnik alimentacyjny zmarł 1 października 2018 r. pozwalało na uznanie, że od tej daty córce skarżącej nie należy się już świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Jednakże do wydania rozstrzygnięcia zobowiązującego do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych konieczne było stwierdzenie, że skarżąca wiedziała o tym fakcie, a pomimo to pobrała świadczenia nienależnie, nie informując w odpowiednim czasie organu. Organy obydwu instancji skupiły się wyłącznie na tym, że w decyzji o przyznaniu świadczenia, skarżąca została pouczona o wspomnianym obowiązku.
W związku z tym organy wywodziły tezę, że skoro skarżąca została pouczona, to miała świadomość, że pobrała świadczenia nienależne. Jest to teza chybiona w świetle okoliczności znajdujących odzwierciedlenie w dokumentach znajdujących się w aktach sprawy.
Niesporne jest, że skarżąca wraz z córką zamieszkuje w Polsce, dłużnik alimentacyjny (ojciec dziecka) zamieszkiwał od lat i zmarł we [...]. Organy nie podważyły w żaden sposób twierdzeń skarżącej, że od lat ani skarżąca, ani jej córka nie utrzymywały kontaktów ani ze zobowiązanym do alimentów, ani z jego rodziną, zaś o śmierci dłużnika alimentacyjnego dowiedziały się dopiero w sierpniu 2020 r., ponadto same zawiadomiły organ o tym fakcie, co skutkowało wszczęciem postępowań zmierzających do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Twierdzenia te nie zostały zakwestionowane przez organ, są wiarygodne i poparte wydrukami korespondencji prowadzonej przez córkę skarżącej za pośrednictwem portalu społecznościowego.
Wobec powyższego trzeba uznać za prawdziwe twierdzenia skarżącej, że dowiedziała się o zgonie dłużnika alimentacyjnego w sierpniu 2020 r. Dodatkowym argumentem jest treść art. 81a § 1 k.p.a., w świetle którego jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w tym zakresie pozostają niedające się usunąć wątpliwości co do stanu faktycznego, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony. W rozpoznawanej sprawie trudno nawet mówić o wątpliwościach co do stanu faktycznego, skoro organy nie podały żadnego argumentu wskazującego na to, że skarżąca mogła już wcześniej dowiedzieć się o zgonie byłego męża (dłużnika alimentacyjnego).
Świadczenia na podstawie decyzji z 27 września 2018 r. były wypłacane w okresie od 19 października 2018 r. do 20 września 2019 r. (k. 35 akt adm. organu I instancji). W świetle przedstawionych wyżej okoliczności nie można zasadnie zarzucać skarżącej, że przed pobraniem świadczeń nie powiadomiła organu o okoliczności mającej wpływ na prawo do świadczeń, skoro o okoliczności, o której miała powiadomić organ dowiedziała się później. Jeszcze raz trzeba podkreślić, że niedopuszczalne jest uzależnianie rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń od przesłanek niemożliwych do spełnienia przez osobę uzyskującą pomoc finansową.
Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że organy dopuściły się naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Organy pominęły kluczowe okoliczności stanu faktycznego sprawy, naruszając tym samym obowiązek wyczerpującego rozpatrzenia całego zebranego materiału dowodowego w sprawie (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.). Ponadto organy wadliwe zastosowały w sprawie przepisy prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a) u.p.o.u.a.
Powyższe uchybienia skutkują koniecznością uchylenia zarówno zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z 21 grudnia 2021 r. (znak: SKO.41/2525/OS/2021), jak również poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Lublin z 24 maja 2021 r. (nr MOPR.D-OZ.4610.38507.1.1.2021), na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a.
Ponadto, w ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie zachodzi podstawa do zastosowania art. 145 § 3 p.p.s.a. i do umorzenia postępowania administracyjnego. Z przedstawionych wyżej rozważań wynika, że w świetle zaistniałych w sprawie okoliczności, udokumentowanych materiałem znajdującym się w aktach sprawy, nie można mówić o spełnieniu przesłanek nienależnie pobranego świadczenia, podlegającego zwrotowi. Skoro tak, dalsze prowadzenie postępowania administracyjnego jest bezcelowe. Postępowanie stało się bezprzedmiotowe i należy je umorzyć.
Z uwagi na wspomnianą wyżej specyfikę powiązania trzech spraw zawisłych przed sądem, należy w tym miejscu odnotować, że w pozostałych dwóch sprawach (okres świadczeniowy od 1 do 31 października 2019 r., II SA/Lu 122/22; okres świadczeniowy od 1 listopada 2019 r. do 30 września 2020 r., II SA/Lu 120/22),, z uwagi na inny tryb weryfikacji decyzji przyznających świadczenia i inną podstawę prawną kwalifikacji wypłaconych kwot jako świadczenia nienależnie pobranego (art. 2 pkt 7 lit. c u.p.o.u.a.), zastosowano prawidłowo wyłącznie przesłankę obiektywną (por. powoływane wyżej wyroki NSA w sprawach I OSK 309/18, I OSK 2372/18, I OSK 1409/20). W konsekwencji rozstrzygnięcia sądu w tamtych sprawach są odmienne.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 oraz art. 145 § 3 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.
Pomimo uwzględnienia skargi sąd nie zasądził na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, z uwagi na fakt, że skarżąca nie złożyła wniosku w tym przedmiocie, sąd zaś nie może w tym zakresie orzekać z urzędu (art. 210 § 1 p.p.s.a.). Co więcej, ze względu na przedmiot sprawy skarżąca objęta była ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych.