Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 28 lipca 2021 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 11 czerwca 2021 r. (nr [...]) wydaną w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
Z akt sprawy wynikają następujące okoliczności faktyczne i prawne:
Decyzją z dnia 24 lutego 2020 r. (nr [...]) skierowaną do O. T. (dalej także jako: "strona", "wnioskodawczyni", "skarżąca") Prezydent Miasta S. – działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 2056 ze zm. – dalej jako "k.p.a."), art. 2, art. 9, art. 15 ust 4a, art. 18 ust. 5, art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.: Dz. U z 2019 r., poz. 670 ze zm. – dalej jako "u.p.o.u.a.") i art. 3 pkt 1 lit. a/ ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej jako "u.ś.r."), § 6 ust. 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach w sprawach o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego (Dz.U. z 2017 r., poz. 1467) – orzekł o:
- 1) uznaniu kwoty 3.150 zł za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. przyznane decyzją z dnia 21 listopada 2018 r.;
- 2) zobowiązaniu ww. kwoty do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 3.150 zł wraz z odsetkami za opóźnienie w wysokości 180,76 zł.
W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ pierwszej I instancji wskazał natomiast, że O. T. w dniu 12 października 2018 r. złożyła w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w S. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy 2018/2019.
Zgodnie z art. 9 ust. 2 u.p.o.u.a. świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł. Miesięczny dochód rodziny O. T. w roku bazowym 2017 r. w przeliczeniu na osobę (4 osoby) wyniósł 208,18 zł.
Decyzją z dnia 21 listopada 2018 r. (nr [...]) przyznano wnioskodawczyni świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie 350 zł miesięcznie na okres od 1 października 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r.
W pouczeniu ww. decyzji poinformowano wnioskodawczynię, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia wypłacającego świadczenia.
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach w sprawach o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego do wniosku należy dołączyć dokument, w tym oświadczenie, określający datę uzyskania dochodu oraz wysokość i rodzaj dochodu uzyskanego przez członka rodziny za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu - w przypadku uzyskania dochodu po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy.
Organ w tym miejscu dodał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, że T. T. (matka wnioskodawczyni) pracowała od 7 października 2015 r. do 16 października 2018 r., jednakże dochód ten jest dochodem utraconym i nie uwzględnia się go do dochodu rodziny.
W dniu 11 października 2019 r. dostarczono do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S. Dział Świadczeń Rodzinnych zaświadczenie o zarobkach, z którego wynika, iż T. T. (matka wnioskodawczyni) podjęła zatrudnienie od 22 października 2018 r., a jej wynagrodzenie za listopad 2018 r., tj. po miesiącu, w którym dochód został uzyskany, wyniosło 3.246,17 zł netto.
W przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy jego dochód ustala się na podstawie dochodu członków rodziny, powiększony o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na którym ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (art. 9 ust. 4a u.p.o.u.a.).
Ponownie ustalając prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego stwierdzono, że miesięczny dochód rodziny, po uwzględnieniu dochodu utraconego i dodaniu dochodu uzyskanego, w przeliczeniu na osobę (4 osoby) wynosi 851,22 zł, a więc przekracza kwotę uprawniającą do pobierania świadczenia o 126,22 zł.
Stosownie do treści art. 18 ust. 5 u.p.o.u.a., w przypadku gdy dochód rodziny powiększony o uzyskany dochód powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, świadczenia nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu.
W związku z powyższym organ stwierdził, że od 1 grudnia 2018 r. wnioskodawczyni nie przysługuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Natomiast świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.
Nie zgadzając się z decyzją Prezydenta Miasta S. O. T. wniosła odwołanie, w którym wyjaśniła okoliczności złożenia zaświadczenia o zarobkach swojej mamy – T. T. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w pierwszej kolejności, postanowieniem z dnia 5 czerwca 2020 r. (nr [...]), stwierdziło, że odwołanie O. T. zostało wniesione z uchybieniem terminu do jego wniesienia.
Następnie, po uchyleniu tego postanowienia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 15 stycznia 2021 r. (sygn. akt III SA/Gd 725/20), Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 21 kwietnia 2021 r. (nr [...]) uchyliło zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta S. i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpoznania.
Kolegium w uzasadnieniu swojej decyzji podkreśliło, że dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne. Konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależnie świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. Termin "świadczenie nienależnie pobrane" oznacza, że pobierający ma świadomość, że świadczenie nie przysługuje. Nienależność oznacza stan świadomości.
Nie można stwierdzić, że ktoś pobrał świadczenie nienależnie, jeśli nie wiedział, że mu ono nie przysługuje. Ponadto utożsamianie pojęcia świadczenia nienależnego (tj. świadczenia, niespełniającego przesłanek ustawowych, najczęściej wypłacone mimo braku przesłanki, czy też zaistnienia przesłanki negatywnej), ze świadczeniem nienależnie pobranym prowadzić może do sytuacji godzących w zasady sprawiedliwości społecznej. Restrykcyjne obarczanie obowiązkiem zwrotu świadczeń pobranych w dobrej wierze może przyczynić się bowiem do gwałtownego pogorszenia sytuacji wierzyciela, pozostającego w nieświadomości co do okoliczności ustania zobowiązania alimentacyjnego dłużnika. Taka sytuacja niweczy cele ustawy o pomocy Państwa osobom uprawnionym do alimentów (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 13 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Łd 68/17).
Mając na uwadze powyższe Kolegium wskazało, że organ I instancji w żaden sposób nie odniósł się do kwestii świadomości O. T., o opisanej wyżej nienależności świadczenia, z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego. Ograniczył się jedynie do lakonicznego stwierdzenia, że strona - w pouczeniu do decyzji przyznającej świadczenia - została poinformowana, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ma obowiązek poinformować o tym organ.
W wytycznych dla organu I instancji Kolegium wskazało, że organ ten będzie zobowiązany do ustalenia: czy T. T. bądź O. T. w listopadzie 2018 r. informowały MOPR w S. o podjęciu zatrudnienia przez pierwszą z nich, a w styczniu 2019 r. przedłożyły do MOPR w S. zaświadczenie o uzyskanych dochodach (do którejkolwiek ze spraw z zakresu świadczeń rodzinnych lub świadczeń z funduszu alimentacyjnego), czy informacje w tym zakresie powinny zgodnie z procedurą obiegu informacji w MOPR w S. zostać odnotowane w aktach niniejszej sprawy, czy strona była świadoma, że wobec przekroczenia kryterium dochodowego, świadczenia z funduszu alimentacyjnego jej się nie należą, a jeśli tak to od kiedy, miała świadomość braku prawa do ich pobierania i z czego konkretnie owa wiedza miała wynikać.
Następnie na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego i stosownie do właściwych przepisów prawa organ wyda decyzję, w której wypowie się, czy w realiach rozpoznawanej sprawy doszło do nienależnego pobrania świadczenia czy też nie.
Prezydent Miasta S., ponownie rozpoznając sprawę, decyzją z dnia 11 czerwca 2021 r. (nr [...]) – działając na podstawie art.104 k.p.a., art. 2, art. 9, art. 15 ust 4a, art. 18 ust. 5, art. 23 u.p.o.u.a. i art. 3 pkt 1 lit. a/ u.ś.r. oraz § 6 ust. 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach w sprawach o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego - orzekł:
- 1) o uznaniu kwoty 3.150 zł za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. przyznane decyzją z dnia 21 listopada 2018 r.;
- 2) o zobowiązaniu O. T. do zwrotu kwoty 2.870,35 zł nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości 378,56 zł.
Organ zaznaczył, że kwota 300 zł została potrącona na podstawie decyzji z dnia 22 kwietnia 2020 r. (nr [...]).
W uzasadnieniu tej decyzji organ powielił treść uzasadnienia wskazanej na wstępie decyzji z dnia 24 lutego 2020 r. dodając, że zgodnie z wytycznymi Samorządowego Kolegium Odwoławczego, pismem z dnia 20 maja 2021 r. wezwał O. T. celem złożenia wyjaśnień w następującym zakresie: czy była świadoma, że wobec przekroczenia kryterium dochodowego, świadczenia z funduszu alimentacyjnego się jej nie należą, a jeśli tak, to od kiedy miała świadomość braku prawa do ich pobierania i z czego konkretnie ta wiedza miała wynikać. O. T. stawiając się w dniu 1 czerwca 2021 r. w siedzibie Ośrodka oświadczyła, pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań, że: "W czasie gdy mama -T. T. podejmowała zatrudnienie nie byłam świadoma tego, że świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego mi nie przysługuje. Zaświadczenie o dochodzie mamy było dostarczone przez mamę, również do mojej dokumentacji. Świadomość o tym, że świadczenia mi nie przysługiwały uzyskałam dnia 04-12-2019 r., gdy zapoznałam się ze sprawą w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w S.".
Ponadto ustalono, że dnia 14 stycznia 2019 r. T. T. dostarczyła zaświadczenie od pracodawcy, które zostało dołączone do akt świadczeń rodzinnych, jednak nie zostało przekazane do akt sprawy funduszu alimentacyjnego. Pomimo nieprawidłowości świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało wypłacone. Zgodnie z art. 2 ust. 7 u.p.o.u.a. są to nienależnie pobrane świadczenia i podlegają zwrotowi.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania O. T., decyzją z dnia 28 lipca 2021 r. (nr [...]), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 11 czerwca 2021 r.
Kolegium po przedstawieniu stanu faktycznego sprawy i po przytoczeniu przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów mających zastosowanie w sprawie, wskazało że organ I instancji, wydając decyzję z dnia 21 listopada 2018 r. (nr [...]), przyznającą O. T. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości po 350 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. ustalił, że dochód czteroosobowej rodziny strony za rok 2017 obejmował:
- - dochód T. T. (matki strony) opodatkowany podatkiem dochodowym od osób fizycznych w kwocie 8.087,88 zł;
- - zwrot z tytułu niewykorzystanej ulgi na dziecko w kwocie 1.904,88 zł.
Przy czym – jak wskazał - kwota 8.087,88 zł jest dochodem utraconym, nieuwzględnianym na potrzeby ustalenia wypełniania przez stronę kryterium dochodowego. Innymi słowy, dochód rodziny strony w 2017 r. wyniósł 1.904,88 zł, co w przeliczeniu miesięcznym dawało kwotę 158,74 zł (1.904,88 zł: 12). Po przeliczeniu tej kwoty na liczbę członków rodziny, okazało się, że miesięczny dochód rodziny wnioskodawczyni w 2017 r. w przeliczeniu na osobę wynosił 39,68 zł (158,74 zł: 4). Tym samym wnioskodawczyni wypełniała kryterium dochodowe (725 zł) warunkujące przyznanie jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
W dniu 22 października 2018 r., a więc już w trakcie okresu świadczeniowego, T. T. podjęła zatrudnienie u nowego pracodawcy, tj. A. Sp. z o.o. w S. (umowa o pracę na czas określony do dnia 31 grudnia 2020 r.). Z tego tytułu w listopadzie 2018 r. uzyskała wynagrodzenie w kwocie 3.246,17 zł netto (dochód uzyskany - art. 2 pkt 18c u.p.o.u.a.), które należało doliczyć do miesięcznego dochodu ustalonego w oparciu o dane z 2017 r. W konsekwencji, na podstawie art. 9 pkt 4a należało przyjąć, że dochód rodziny strony począwszy od listopada 2018 r. wynosił 3.404,91 zł (158,74 zł + 3.246,17 zł) miesięcznie. W przeliczeniu na członka rodziny dawało to kwotę 851,23 zł (3.404,91 zł: 4 osoby), która przekraczała kryterium dochodowe (725 zł) warunkujące przyznanie wnioskodawczyni świadczenia z funduszu alimentacyjnego o 126,23 zł (851,23 zł - 725 zł).
W konsekwencji, począwszy od 1 grudnia 2018 r., a więc miesiąca następującego po miesiącu, w którym doszło do uzyskania dochodu, stronie nie przysługiwało prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
W stanie prawnym obowiązującym do dnia 30 czerwca 2020 r., wypełnianie kryterium dochodowego było bezwzględnym warunkiem przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Następnie Kolegium wskazało, że z art. 9 ust. 2 u.p.o.u.a. wynika, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza określonej w tym przepisie kwoty. Ustawodawca zastrzegł zatem, iż świadczenie z funduszu alimentacyjnego przysługuje jedynie wnioskodawcom, którzy nie osiągają dochodu wyższego niż opisany w przywołanym unormowaniu. Przekroczenie przedmiotowego kryterium oznacza, iż organ nie może uwzględnić wniosku strony bez względu na wielkość tego przekroczenia czy też inne, towarzyszące sprawie okoliczności, jak chociażby sytuacja rodzinna czy zdrowotna strony (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 11 października 2018 r, sygn. akt II SA/Łd 428/18).
W świetle powyższego Kolegium uznało, że organ I instancji zasadnie uznał, iż O. T. nie przysługiwało prawo do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego począwszy od 1 grudnia 2018 r. do końca okresu świadczeniowego.
Oceniając, czy w rozpoznawanej sprawie miało miejsce nienależne pobranie świadczenia z funduszu alimentacyjnego Kolegium wskazało, że wedle art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. pod pojęciem nienależnie pobranego świadczenia, należy rozumieć świadczenie z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję, g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b
Świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne. Konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależnie świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. Termin świadczenie nienależnie pobrane oznacza, że pobierający ma świadomość, że świadczenie nie przysługuje. Nienależność oznacza stan świadomości.
Organ I instancji wskazał, że O. T. w dniu 1 czerwca 2021 r. złożyła oświadczenie, wedle którego nie była świadoma tego, że w związku z podjęciem przez jej matkę T. T. zatrudnienia, doszło do przekroczenia kryterium dochodowego warunkującego przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego i świadczenia te jej nie przysługują. Nadto strona podkreśliła, że jej matka przedłożyła do MOPR w S. zaświadczenie o podjęciu zatrudnienia. Stwierdziła przy tym, że ona sama zyskała świadomość, że wypłacone świadczenia jej nie przysługiwały dopiero w dniu 4 grudnia 2019 r., gdy zapoznała się w MOPR w S. z aktami postępowania w sprawie uznania świadczenia za nienależnie pobrane.
Niezależnie od powyższego organ I instancji potwierdził, że T. T. - matka strony - w dniu 14 stycznia 2019 r. dostarczyła do MOPR w S. zaświadczenie od pracodawcy potwierdzające podjęcie zatrudnienia i wysokość dochodu. Zostało ono załączone do akt spraw o świadczenia rodzinne, w których stroną była T. T. Kolegium zauważyło, że w realiach rozpoznawanej sprawy O. T. o treści art. 19 u.p.o.u.a. (obowiązek zgłoszenia nowych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w tym uzyskania dochodu przez członka rodziny) w zw. z art. 2 pkt 7 i art. 23 ustawy (obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego), tj. o ciążącym na niej obowiązku informacyjnym i skutkach jego niedopełnienia, a także o znaczeniu terminu uzyskanie dochodu, została w sposób przystępny, skutecznie pouczona już na etapie składania wniosku o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, co potwierdziła własnoręcznym podpisem (str. 6, 7, 8 wniosku).
Dodatkowo analogiczne pouczenie znajdowało się w treści decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, którą strona odebrała. O. T. musiała mieć zatem świadomość obowiązku poinformowania organu o znalezieniu przez jej matkę zatrudnienia i uzyskaniu w związku z tym dochodu. Z sobie tylko znanych powodów nie poinformowała jednak organu I instancji o podjęciu w dniu 22 października 2018 r. - a więc już w trakcie okresu świadczeniowego - zatrudnienia przez T. T. i uzyskaniu w związku z tym dochodu w postaci wynagrodzenia za pracę, którego wysokość spowodowała przekroczenie kryterium dochodowego. Mimo niespełniania przesłanek warunkujących przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, strona od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. w dalszym ciągu pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, które w świetle ww. okoliczności, należało uznać za nienależnie pobrane i zobowiązać ją do ich zwrotu wraz z odsetkami.
Mając na uwadze powyższe Kolegium uznało, że nie zasługują na uwzględnienie twierdzenia O. T., wedle których to organ I instancji ponosi odpowiedzialność za nienależne pobranie opisanych wyżej świadczeń, z uwagi na wadliwy obieg dokumentów, gdyż T. T. (matka strony) w styczniu 2019 r. przedłożyła do MOPR w S. zaświadczenie o podjęciu zatrudnienia. Kolegium wyjaśniło w tym zakresie, że T. T. przedłożyła zaświadczenie do akt spraw, w których sama jest stroną. Tymczasem w niniejszej sprawie status strony posiada O. T. i to na niej, a nie na jej matce ciążył obowiązek poinformowania organu o zmianie sytuacji faktycznej rodziny, która ma wpływ na przysługiwanie jej prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Obowiązku tego strona bezsprzecznie nie dopełniła. Trudno też wymagać od pracowników socjalnych, by dokładnie znali skład rodziny każdej z tysięcy osób korzystających z pomocy finansowej MOPR w S. i w przypadku poinformowania przez jednego z nich o podjęciu zatrudnienia, niejako z urzędu ustalali krąg innych osób i numery spraw, w sprawach których okoliczność ta mogłaby mieć znaczenie.
W skardze na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego O. T., domagając się uchylenia decyzji obu instancji, zarzuciła:
- - naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie niewłaściwej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego, tj. organ nie został poinformowany o uzyskaniu dochodu przez matkę skarżącej oraz pomija złożone przez skarżącą oświadczenie o braku świadomości konsekwencji niepowiadomienia organu o uzyskaniu dochodu przez jej matkę;
- - naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. poprzez ustalenie, że w przedmiotowej sprawie świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało wypłacone i nienależnie pobrane przez skarżącą.
W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że organ wydając zaskarżoną decyzję zupełnie pomija fakt, że dnia 14 stycznia 2019 r. do Działu Świadczeń Rodzinnych matka skarżącej dostarczyła zaświadczenie z dnia 8 stycznia 2019 r. od nowego pracodawcy A. Sp. z o.o. w S. o podjęciu zatrudnienia i uzyskanych dochodach za październik, listopad oraz grudzień 2018 r. Zaświadczenie zostało dołączone do dokumentacji dotyczącej zasiłków rodzinnych, jednak nie zostało dołączone do akt sprawy dotyczącej funduszu alimentacyjnego przez pomyłkę pracownika organu. W następstwie czego świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej były wypłacane nadal, mimo przekroczenia kryterium dochodowego.
Wskazała, że w orzecznictwie, na kanwie przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zwraca się uwagę na konieczność rozróżnienia pomiędzy świadczeniem nienależnie pobranym a świadczeniem nienależnym. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym - to stan, gdy świadczenie nie przysługuje, bez względu na przyczynę. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne. Konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za osobę, która pobrała nienależnie świadczenia, jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a.
Skoro obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża osobę, która przyjmowała świadczenia ze świadomością że jej się one nie należały, to obowiązek ten jest determinowany uprzednim ustaleniem istnienia takiego stanu świadomości (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 13 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Łd 68/17; wyroki WSA w Szczecinie: z dnia 13 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 226/17 i z dnia 31 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 418/17; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Po 867/11; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 13 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Bd 71/16).
Zatem ocena świadomego działania strony przeprowadzana dla celów postępowania w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, wymaga stwierdzenia przez organ, czy stronie były znane odpowiednie przepisy prawa, a więc wymaga stwierdzenia ponad wszelką wątpliwość, czy była ona skutecznie powiadomiona przez organ wypłacający świadczenia z funduszu alimentacyjnego o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie prawa do tych świadczeń.
Z okoliczności niniejszej sprawy bezsprzecznie wynika, że matka skarżącej poinformowała organ właściwy o nowym zatrudnieniu, a konsekwencje nieprawidłowości w obrębie MOPR w S. nie mogą obciążać skarżącej. Wskazała także, że w okresie świadczeniowym, za który organ stwierdził nienależne pobieranie świadczenia, skarżąca była małoletnia. Nie sposób zatem zgodzić się z zarzutem, że małoletnia wówczas skarżąca winna dostarczyć zaświadczenie o zarobkach swojej matki do akt właściwego działu MOPR-u w S. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, nie znajdując podstaw do uwzględnienia zarzutów skargi i podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. - dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 lipca 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 11 czerwca 2021 r. orzekającą: 1/ o uznaniu kwoty 3.150 zł za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. przyznane decyzją z dnia 21 listopada 2018 r.; 2/ o zobowiązaniu skarżącej do zwrotu kwoty 2.870,35 zł nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości 378,56 zł.
Spór między stronami sprowadza się do oceny, czy świadczenia z tytułu funduszu alimentacyjnego, wypłacone skarżącej za wskazane powyżej okresy, zasadnie uznano za nienależnie pobrane, orzekając o obowiązku ich zwrotu.
W opinii skarżącej nie doszło do nienależnego pobrania świadczeń, gdyż z okoliczności rozpatrywanej sprawy wynika, że jej matka poinformowała właściwy organ o nowym zatrudnieniu, natomiast na skutek błędu pracownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. zaświadczenie o zatrudnieniu zostało dołączone wyłącznie do akt sprawy świadczeń rodzinnych, w których stroną jest jej matka.
Innego zadania jest organ, wskazując, że nienależne pobranie świadczenia odnosi się do osób, które działały nieświadomie, natomiast skarżąca została pouczona o obowiązkach wynikających z ustawy, a dotyczących powiadamiania organu o wszelkich zmianach wpływających na sytuację dającą podstawę do przyznania świadczeń. To na skarżącej, a nie na jej matce ciążył obowiązek poinformowania organu o zmianie sytuacji dochodowej rodziny.
Oceniając stanowiska stron Sąd uznał, że decyzje organów obu instancji naruszają przepisy prawa procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, co nakazuje ich uchylenie.
Na wstępie wskazać trzeba, że jakkolwiek bezpośrednią podstawą uchylenia rozstrzygnięć organów obu instancji były uchybienia procesowe, to wyjaśnienie ich istoty wymaga wykładni przepisów prawa materialnego.
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 877 ze zm. – dalej w skrócie "u.p.a.").
Zważyć należy, że zaskarżone decyzje orzekały w istocie co do dwóch różnych przedmiotów rozstrzygnięcia, a mianowicie w przedmiocie ustalenia (uznania) za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego kwot wypłaconych z tego tytułu skarżącej w okresie od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. oraz w przedmiocie zobowiązania do zwrotu ww. nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, a zatem postępowanie wyjaśniające prowadzone przez organy w celu podjęcia wskazanych rozstrzygnięć winno być zdeterminowane należytym ustaleniem okoliczności istotnych z punktu widzenia każdego z tych rozstrzygnięć, a ustalone okoliczności winny być następnie ocenione i rozważone w zależności od podejmowanego rozstrzygnięcia.
Stosownie do treści art. 2 pkt 7 u.p.a. ilekroć w ustawie jest mowa o "nienależnie pobranym świadczeniu" oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części; b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia; d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów; e) (uchylona); f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję; g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b. Powołany przepis zawiera katalog wielu odrębnych i różnych podstaw uznania przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane.
Zgodnie natomiast z art. 23 ust. 1 i 1a u.p.a., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.
Z zestawienia treści powołanych przepisów ustawy wynika, iż statuują one zarówno obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń (art. 23 ust. 1), a także zawierają definicję ustawową świadczenia nienależnie pobranego (art. 2 pkt 7 lit. a-g). Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane, konieczne jest wystąpienie przesłanek określonych art. 2 pkt 7 u.p.a., tj. muszą zaistnieć okoliczności powodujące ustanie prawa do pobierania świadczenia, zaś pobierający świadczenie musi być wcześniej pouczony o konsekwencjach takich okoliczności, bądź złożył nieprawdziwe oświadczenie lub sfałszował dokumenty albo zaszły inne przypadki świadomego wprowadzenia w błąd organu. Wszystkie przesłanki wskazane w tym przepisie odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym (por. wyrok NSA z dnia 19 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 3263/14).
W rozpoznawanej sprawie decyzją z dnia 21 listopada 2018 r. Prezydent Miasta S., po rozpatrzeniu wniosku złożonego w dniu 12 października 2018 r., przyznał skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie 350 zł miesięcznie na okres od 1 października 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r.
Zgodnie z art. 9 ust. 2 u.p.a. (w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji przyznającej skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego – t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 554 ze zm.) świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł.
Na potrzeby przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego dochodem jest dochód w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i dochód członka rodziny, także w rozumieniu przywołanej ustawy, gdyż tak stanowią przepisy art. 2 pkt 4 i pkt 5 u.p.a. Z kolei art. 2 pkt 5a u.p.a. stanowi, że za dochód członka rodziny należy rozumieć przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, z zastrzeżeniem art. 9 ust. 3-4a, tj. z uwzględnieniem przypadku utraty lub uzyskania dochodu przez członka rodziny.
Zgodnie z art. 9 ust. 3 u.p.a. w przypadku utraty dochodu przez członka rodziny w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy lub po tym roku, ustalając jego dochód, nie uwzględnia się dochodu utraconego. W myśl natomiast art. 9 ust. 4a u.p.a. w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy jego dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Dodać należy, że zgodnie z art. 9 ust. 4b u.p.a. przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu nie stosuje się do dochodu z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i dochodu z tytułu wykreślenia z rejestru lub rozpoczęcia pozarolniczej działalności gospodarczej, jeżeli członek rodziny lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego utracili dochód z tych tytułów i w okresie 3 miesięcy, licząc od dnia utraty dochodu, uzyskali dochód u tego samego pracodawcy lub zleceniodawcy, lub zamawiającego dzieło lub ponownie rozpoczęli pozarolniczą działalność gospodarczą.
Organ wydając decyzję o przyznaniu skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego ustalił, że dochód czteroosobowej rodziny skarżącej za rok 2017 obejmował: dochód T. T. (matki skarżącej) w kwocie 8.087,88 zł; zwrot z tytułu niewykorzystanej ulgi na dziecko w kwocie 1.904,88 zł. Przy czym, jak zasadnie wskazał organ odwoławczy, kwotę 8.087,88 zł należało zakwalifikować jako dochód utracony, nieuwzględniany na potrzeby ustalenia wypełniania przez stronę kryterium dochodowego. Zatem dochód rodziny skarżącej w 2017 r., po przeliczeniu na osobę w rodzinie, miesięcznie wynosił 39,68 zł. Tym samym skarżąca wypełniała kryterium dochodowe (725 zł) warunkujące przyznanie jej świadczenia z funduszu alimentacyjnego.
W dniu 22 października 2018 r., a więc już w trakcie okresu świadczeniowego, T. T. (matka skarżącej) podjęła zatrudnienie w A. Sp. z o.o. w S. (umowa o pracę na czas określony do dnia 31 grudnia 2020 r.). Z tego tytułu w listopadzie 2018 r. uzyskała wynagrodzenie w kwocie 3.246,17 zł netto (dochód uzyskany - art. 2 pkt 18 lit. c u.p.a), które należało doliczyć do miesięcznego dochodu ustalonego w oparciu o dane z 2017 r.
W konsekwencji, począwszy od 1 grudnia 2018 r., a więc miesiąca następującego po miesiącu, w którym doszło do uzyskania dochodu przez T. T., skarżącej nie przysługiwało prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, bowiem dochód rodziny skarżącej począwszy od listopada 2018 r., w przeliczeniu na członka rodziny, wynosił 851,23 zł miesięcznie, przekraczając tym samym kryterium dochodowe określone w art. 9 ust. 2 u.p.a. (725 zł).
Podkreślić w tym miejscu należy, że w sprawach dotyczących przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego wydawane decyzje nie mają charakteru uznaniowego. Ustawodawca uzależnił prawo do otrzymywania świadczeń z funduszu od sytuacji ekonomicznej uprawnionego. W świetle ustawy świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty określonej w art. 9 ust. 2 u.p.a.. Przekroczenie przedmiotowego kryterium oznacza, że organ nie może uwzględnić wniosku strony bez względu na wielkość tego przekroczenia, czy też inne, towarzyszące sprawie okoliczności (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 16 marca 2010 r., sygn. akt II SA/Łd 153/2010).
Zatem wysokość dochodu jest kryterium bezwzględnym, a jego przekroczenie wywołuje niekorzystne dla strony skutki prawne niezależnie od skali przekroczenia. Przepisy w tym zakresie nie pozwalają na jakiekolwiek odstępstwo (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 23 sierpnia 2017 r., sygn. akt II SA/Łd 153/17).
Mając na uwadze powyższe uznać należy, że organy zasadnie przyjęły, iż skarżąca od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. nie była uprawniona do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
W tym jednak kontekście należy wyjaśnić, że nie zawsze sam fakt zaistnienia okoliczności powodujących utratę świadczenia, które mimo to zostało już wypłacane, jest tożsamy z uznaniem, że owo wypłacone świadczenie jest "nienależnie pobranym" w rozumieniu art. 2 pkt 7 u.p.a. Powyższe wynika z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 w zw. z art. 23 u.p.a., obowiązek zwrotu został połączony nie tylko z samym pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Zauważyć jednak należy, że pojęcia te nie są pojęciami tożsamymi, w orzecznictwie zawraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej, lub gdy taka podstawa odpadła.
Zatem pojęcie nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Powyższe dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna poobierać świadczeń, jak również osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny w postaci świadomego i celowego działania wbrew pouczeniu (por. wyroki NSA: z dnia 24 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 268/14 oraz z dnia 9 października 2018 r. I OSK 1065/18; a także wyroki WSA: we Wrocławiu z dnia 27 kwietnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr 72/17; w Opolu z dnia 21 lipca 2016 r., sygn. akt II SA/Op 218/16; w Gliwicach z dnia 9 sierpnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Gl 229/18).
Dodać w tym miejscu wypada, że pogląd o konieczności rozróżnienia między "świadczeniem nienależnym" a "świadczeniem nienależnie pobranym" ukształtował się na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o zapobieganiu bezrobociu. W ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie ma pojęcia "świadczenia nienależnego". W art. 23 i art. 2 pkt 7 u.p.a. mowa jest o "świadczeniu nienależnie pobranym", zatem do pojęcia "świadczenia nienależnego", należy odnieść wykładnię wypracowaną na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie ma bowiem racjonalnych przesłanek, aby zakres tych samych pojęć interpretować odmiennie na gruncie różnych wprawdzie ustaw, ale z tej samej dziedziny szeroko pojętej pomocy społecznej.
Zatem, skoro przepis art. 2 pkt 7 u.p.a mówi o świadczeniu nienależnie pobranym, to należy przyjąć, że świadczeniem takim jest każdy z rodzajów wymienionych enumeratywnie w tym przepisie, o ile spełnione zostają ogólne przesłanki nienależności świadczenia - obiektywna i subiektywna. Obiektywną przesłanką jest brak uprawnień do świadczenia, przesłanką subiektywną będzie świadomość nieprzysługiwania świadczenia. Dopiero zaistnienie obydwu przesłanek pozwoli na wniosek, że świadczenie zostało nienależnie pobrane. Innymi słowy, o tym czy świadczenie zostało pobrane nienależnie w rozumieniu tego przepisu nie będzie decydować sam fakt, że za dany okres się ono nie należało, ale to na ile do jego pobrania - jako nienależnego - przyczyniła się strona, przemilczając z naruszeniem prawa fakty, których skutki prawne były jej znane. To z kolei wymaga odniesienia się do przekazywanych jej w tej materii przez organ orzekający o świadczeniach z funduszu alimentacyjnego pouczeń.
W sytuacji bowiem, gdy ustawodawca przyjął założenie, że wszystkie przesłanki ustania uprawnienia, wprost wymienione w art. 19 ust. 1 u.p.a, jak i w nim niewymienione, powinny być komunikowane bezzwłocznie organowi, to tym samym przyjął, że strona powinna posiadać rzetelną wiedzę o katalogu tych faktów, dostarczoną przez organ w toku postępowania. Na gruncie prawa publicznego nie obowiązuje bowiem zasada, zgodnie z którą nieznajomość prawa szkodzi. Przeciwnie obowiązuje zasada nakazująca organowi administracji publicznej najpierw zadbać o należyty stan świadomości prawnej strony, a dopiero po wypełnieniu tego obowiązku - nakładać na niesumiennych świadczeniobiorców ciężary, które ustawodawca związał z nieprawidłowym sposobem wykonywania prawa do świadczenia (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 23 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Bd 1124/20).
Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że nawet w przypadku bezsprzecznego ustalenia, że skarżącej za okres od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostało wypłacone "mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia" (art. 2 pkt 7 lit. a u.p.a.), to orzekając w przedmiocie zobowiązania do zwrotu świadczenia, które zostało nienależnie pobrane, organy orzekające w niniejszej sprawie winny były przeprowadzić postępowanie wyjaśniające pod kątem ustalenia, czy zachowaniu skarżącej, które skutkowało odpadnięciem podstawy przyznanego jej prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, można przypisać świadomość (wolę) działania (zaniechania) wskazującego na przyjęcie świadczenia w złej wierze. Jak podkreśla się w orzecznictwie sądów administracyjnych ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej konkretnej sprawy, w tym również odpowiedzi na pytanie, czy zachowanie skarżącej było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. WSA w Gliwicach z dnia 30 października 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 1080/19).
Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy trzeba wskazać, że organy obu instancji skupiły się wyłącznie na tym, że skarżąca została pouczona o treści art. 19 u.p.a. (obowiązek zgłoszenia nowych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w tym uzyskania dochodu przez członka rodziny). Wskazując na tę okoliczność przyjęły, że skarżąca nie informując o podjęciu zatrudnienia przez matkę i w związku z tym uzyskania przez nią dochodu, którego wysokość miała wpływ na przekroczenie kryterium dochodowego, pobierała – mimo niespełniania przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego – od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. świadczenie, które było jej nienależne. W opinii Sądu takie stanowisko pomija jednak istotne w tej sprawie fakty, które winny zostać wzięte pod uwagę i ocenione przez organy, czego zaniechano.
Skarżąca od samego początku konsekwentnie twierdziła, na co zwróciło uwagę również Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu decyzji z dnia 21 kwietnia 2021 r., że nie miała świadomości, iż wypłacane jej od grudnia 2018 r. świadczenie jej nie przysługuje. Wskazała w tym zakresie, że już na początku listopada 2018 r. jej matka - T. T., informowała organ I instancji o podjęciu zatrudnienia na cały etat. Pracownik socjalny miał ją wówczas zobowiązać do tego, by po przepracowaniu dwóch pełnych miesięcy przyniosła zaświadczenie o zarobkach uwzględniające wynagrodzenie netto i brutto. Jej matka stosowne zaświadczenie złożyła w dniu 14 stycznia 2019 r. informując jednocześnie pracownika Ośrodka Pomocy Społecznej w S., że pobiera na swoje dzieci (w tym skarżącą) świadczenie z funduszu alimentacyjnego oraz świadczenia rodzinne. W toku postępowania o uznanie wypłaconych z funduszu alimentacyjnego kwot za nienależnie pobrane świadczenia T. T. uzyskała od Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S. informację, że przedłożone przez nią zaświadczenie o zarobkach, na skutek błędu pracownika socjalnego, nie zostało załączone do akt sprawy o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Organy potwierdziły, że T. T. (matka skarżącej) w dniu 14 stycznia 2019 r. dostarczyła do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w S. zaświadczenie od pracodawcy potwierdzające zatrudnienie i wysokość dochodu i że przedmiotowe zaświadczenie zostało załączone do akt sprawy o świadczenia rodzinne, w których stroną była T. T. Organ I instancji natomiast pominął zupełnym milczeniem podnoszoną przez skarżącą kwestię, że jej matka przedkładając stosowne zaświadczenie poinformowała pracownika Ośrodka Pomocy Rodzinie w S., że pobiera na swoje dzieci (w tym skarżącą) świadczenie z funduszu alimentacyjnego oraz świadczenia rodzinne, i pomimo tego zaświadczenie zostało dołączone wyłącznie do sprawy dotyczącej świadczeń rodzinnych.
Natomiast organ odwoławczy wskazał w tym zakresie, że T. T. przedłożyła zaświadczenie do akt spraw, w których sama jest stroną, tymczasem w niniejszej sprawie status strony posiada O. T. i to na niej, a nie na jej matce, ciążył obowiązek poinformowania organu o zmianie sytuacji faktycznej rodziny.
Zauważyć należy, że zgodnie z art. 19 ust. u.p.a. w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia.
Norma prawna zawarta w art. 19 ust. 1 u.p.a. jednoznacznie nakazuje informowanie organu wypłacającego świadczenia o każdorazowej zmianie sytuacji osoby uprawnionej, mającej wpływ na prawo do otrzymywania należności z funduszu alimentacyjnego, jednakże nie określa sposobu w jaki sposób organ ten ma zostać poinformowany. Nie można zatem wykluczyć, że osoba uprawniona do świadczenia z funduszu alimentacyjnego może uczynić zadość ciążącemu na niej obowiązkowi informacyjnemu, również za pośrednictwem innej osoby, np. za pośrednictwem członka najbliższej rodziny.
Organ odwoławczy nie odniósł się zatem do kluczowej kwestii, a mianowicie, czy matka skarżącej przedkładając w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w S. zaświadczenie o zatrudnieniu, uczyniła to również w imieniu swojej córki. Nie można bowiem wykluczyć, że matka skarżącej rzeczone zaświadczenie o dochodach dostarczyła również w imieniu skarżącej, jednak z uwagi na wielość spraw z udziałem jej dzieci, nie zostało ono – w wyniku niedopatrzenia - załączone do akt sprawy O. T. dotyczących świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Podkreślić należy, że w przypadku przyjęcia, jak twierdzi skarżąca, że jej matka T. T. informowała organ o podjęciu zatrudnienia na początku listopada 2018 r. i zgodnie z zaleceniem pracownika socjalnego, po przepracowaniu dwóch pełnych miesięcy, przedłożyła zaświadczenie, zawiadamiając przy tym, że jej córka (O. T.) pobiera świadczenie z funduszu alimentacyjnego, to uznać należy, że wypełniła ciążący na niej i na swojej córce (skarżącej) obowiązek informacyjny.
Zatem, skoro posiadając przekazane przez matkę skarżącej informacje o uzyskaniu dochodu organ I instancji nie wydał decyzji uchylającej decyzję przyznającą stronie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, to skarżąca mogła pozostawać w uzasadnionym przekonaniu, że w istocie wypłacane świadczenia jej się cały czas należą. Nie można zapominać, że w przypadku zawiadomienia organu przez świadczeniobiorcę o okoliczności wskazanej w art. 19 ust. 1 u.p.a. organ jest zobowiązany do tymczasowego wstrzymania wypłaty świadczenia do czasu ostatecznego wyjaśnienia sprawy. Wstrzymanie wypłaty stanowi doraźny środek zmierzający nie tylko do tego, aby zapobiegać sytuacji wypłaty środków pieniężnych, które nie powinny być wypłacone, ale również chronić ma przed nadmiernym obciążeniem osób w przypadku nakazania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (zob. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2016 r., sygn. akt I OSK 1120/14 oraz wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt IV SA/Wr 383/18).
W konsekwencji, mając na uwadze okoliczności niniejszej sprawy, przyjąć należy, że organy orzekające w sprawie nie ustaliły i nie oceniły podstawowych elementów stanu faktycznego, warunkujących prawidłowe zastosowanie odpowiednich norm prawa materialnego, dających podstawę do stwierdzenia, że kwota wypłacona skarżącej z tytułu przyznanego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 grudnia 2018 r. do 31 sierpnia 2019 r. jest nienależnie pobranym świadczeniem z funduszu alimentacyjnego, co w okolicznościach sprawy determinuje konieczność nałożenia na skarżącą obowiązku jej zwrotu wraz z odsetkami, naruszając tym samym w stopniu istotnym przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Na marginesie tylko, odnosząc się do treści skargi, Sąd wskazuje, że za chybiony uznać należy argument skarżącej, że w okresie świadczeniowym, za który organ stwierdził nienależnie pobieranie świadczenia, była osobą małoletnią. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że skarżąca urodziła się 10 czerwca 2000 r., zatem już na etapie składania wniosku o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, co miało miejsce 12 października 2018 r., miała ukończone 18 lat.
Mając powyższe na uwadze Sąd – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ w związku z art. 135 p.p.s.a. – orzekł, jak w sentencji.
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. W ponownie prowadzanym postępowaniu organy będą zobowiązane do dokonania wskazanych powyżej ustaleń faktycznych i ich oceny, zgodnie z wymogami wynikającymi z art. 80 k.p.a. oraz właściwym rozumieniem ustawowego pojęcia nienależnie pobranego świadczenia (art. 2 pkt 7 w zw. z art. 23 ust. 1 u.p.a.). Ustalenia i wnioski winny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).