Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 15 marca 2018 r., sygn. akt II SA/Lu 231/18 starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie odmówił przyznania S. Spółce Akcyjnej w restrukturyzacji prawa pomocy.
Referendarz wyjaśnił, że skarżąca domagała się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych.
Wniosek uzasadniła tym, że równocześnie ze sprawą niniejszą toczą się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie dwie inne sprawy. W sprawie niniejszej skarżąca uiścić musi wpis w kwocie [...] zł, w sprawie ze skargi na decyzję nr [...] – [...] zł, zaś w sprawie ze skargi na decyzję nr [...] [...] zł, a więc łącznie [...] zł.
Skarżąca obecnie boryka się ze znacznymi trudnościami finansowymi w związku z czym nie dysponuje środkami, które pozwoliłyby jej uiścić wpisy sądowe od wniesionych skarg i ponieść pozostałe koszty sądowe. W stosunku do skarżącej toczy się postępowanie restrukturyzacyjne. Zgodnie z art. 3 Prawa restrukturyzacyjnego jego celem jest uniknięcie ogłoszenia upadłości dłużnika przez umożliwienie restrukturyzacji w drodze zawarcia układu z wierzycielami, zaś w przypadku postępowania sanacyjnego, przy zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli. Podejmowane dotychczas przez zarządcę działania doprowadziły do niemal trzykrotnego ograniczenia strat ponoszonych przez skarżącą. Niemniej sytuacja finansowa skarżącej nadal jest trudna. Obecnie postępowanie restrukturyzacyjne znajduje się na etapie zawarcia układu z wierzycielami. Cały dochód z bieżącej działalności przeznaczany jest na bieżące wydatki. Skarżąca nie posiada żadnych oszczędności, które mogłaby przeznaczyć na koszty sądowe.
Wszelkie środki zgromadzone na rachunkach bankowych w najbliższym czasie przeznaczone muszą być na zakup jednostek CO2 na kwotę [...] EUR oraz wynagrodzenia za naprawę kotła [..] znajdującego się w Fabryce Papieru S. w kwocie[...] zł. Pozostałe środki finansowe skarżąca musi przeznaczyć na zakup surowców niezbędnych do produkcji oraz wypłaty dla pracowników. Poniesienie powyższych wydatków jest niezbędne dla funkcjonowania skarżącej. Uszczuplenie środków finansowych zgromadzonych przez skarżącą na rachunkach bankowych uniemożliwiłoby regulowanie bieżących zobowiązań i należności, co w konsekwencji doprowadzi do umorzenia postępowania restrukturyzacyjnego i ogłoszenia upadłości. Dlatego poniesienie kosztów sądowych może zniweczyć wszelkie wysiłki podejmowane w ramach restrukturyzacji do poprawy jej sytuacji finansowej. Skarżąca wyjaśniła również, że korzysta z usług wyspecjalizowanej kancelarii prawnej ze względu na toczące się postępowanie restrukturyzacyjne oraz szereg toczących się równocześnie z nim postępowań przed sądem cywilnym.
Referendarz sądowy ustalił ponadto na podstawie oświadczenia skarżącej o stanie majątkowym i dochodach, że jej kapitał zakładowy wynosi [..] zł, wartość środków trwałych – [...] zł, zaś ostatni rok obrotowy według bilansu zamknął się stratą w kwocie [..] zł. Na rachunku bankowym w A. Bank S.A. skarżąca ma zgromadzone środki finansowe w kwocie [...] zł; w [..] S.A. na jednym z rachunków posiada [..] EUR, zaś na pozostałych rachunkach w tym banku – zadłużenie na łączną kwotę [...] zł i [...] USD; na rachunku bankowym w P. B. S.A. skarżąca posiada kwotę [..] zł, w N. Banku S. kwotę [...] zł, a w S.A. [...] EUR. Stan środków na 31 grudnia 2017 r. wyniósł [...] zł. Średniomiesięczny wpływ skarżącej z tytułu sprzedaży wyrobów wynosi [...] zł, zaś średniomiesięczne wydatki z tytułu prowadzonej działalności wynoszą [...] zł.
Referendarz wskazał, że ze sprawozdania finansowego z działalności skarżącej za okres od 1 stycznia 2017 r. do dnia 31 grudnia 2017 r. wynika, że w tym okresie zysk netto wyniósł [...] zł, koszty działalności operacyjnej wyniosły [...] zł, strata ze sprzedaży – [...] zł, przychód operacyjny -[...] zł, pozostałe koszty operacyjne – [..] zł, strata na działalności operacyjnej - [...] zł, przychód finansowy - [...] zł, koszty finansowe - [...] zł, strata z działalności gospodarczej – [...] zł, podatek dochodowy – [...] zł. Rok obrotowy zamknął się stratą w wysokości [...] zł.
Wyjaśnił ponadto, że skarżąca do wniosku o przyznanie prawa pomocy dołączyła także sprawozdanie finansowe za rok 2016, postanowienie Sądu Rejonowego dla miasta stołecznego Warszawy w Warszawie Sądu Gospodarczego X Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i restukturyzacyjnych z dnia 12 października 2017 r., sygn. akt X GRs 7/16 (Ap-2) w przedmiocie uznania wierzytelności w postępowaniu restrukturyzacyjnym, potwierdzenie przelewu z dnia 3 marca 2017 r. z rachunku bankowego skarżącej kwoty [...] EUR, potwierdzenie przelewu z dnia 15 lutego 2017 r. z rachunku bankowego skarżącej kwoty [...] EUR, fakturę VAT z dnia 22 grudnia 2017 r. na kwotę [...] zł płatną w terminie 30 dni od dnia jej otrzymania oraz szereg dokumentów dotyczących działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą.
Mając na uwadze powyższe ustalenia, referendarz sądowy uznał, że skarżąca nie spełnia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", uzasadniających przyznanie prawa pomocy, gdyż nie można przyjąć, że skarżąca nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Referendarz podniósł, że prawo pomocy osobie prawnej przyznawane jest tylko wtedy, gdy osoba ta znajduje się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej i całkowicie nie jest w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem, natomiast w świetle przedstawionych przez skarżącą dokumentów, nie można przyjąć, że Spółka znajduje się w tak trudnej sytuacji finansowej. Wysokość środków finansowych zgromadzonych przez skarżącą, jak i wysokość średnich miesięcznych wpływów osiąganych ze sprzedaży świadczy o tym, że ma możliwość uiszczenia wpisów sądowych od wniesionych do Sądu skarg i pozostałych związanych z nimi kosztów sądowych.
Zdaniem referendarza sądowego, przyznania skarżącej prawa pomocy nie uzasadnia też toczące się postępowanie restrukturyzacyjne i konieczność zawarcia układu z wierzycielami. Zwolnienie skarżącej z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych stanowiłoby nadużycie prawa pomocy. Chroniłoby bowiem, bądź też wzbogacało majątek prywatny skarżącej kosztem środków publicznych.
W sprzeciwie od powyższego postanowienia Spółka S. podnosiła, że wbrew stanowisku referendarza sądowego z okoliczności sprawy jednoznacznie wynika, że nie posiada wystarczających środków finansowych, które mogłaby przeznaczyć na uiszczenie wpisu od skargi w niniejszej sprawie. Poniesienie tych kosztów w tej i w pozostałych dwóch sprawach (łącznie [...] zł) skutkowałoby umorzeniem toczącego się postępowania restrukturyzacyjnego, a następnie ogłoszeniem upadłości Spółki.
Skarżąca ponownie podniosła, że boryka się z dużymi trudnościami finansowymi, a wszelkie środki zgromadzone na kontach bankowych są przeznaczane na podstawową i bieżącą działalność Spółki. Mimo podjętych przez zarządcę działań naprawczych, Spółka nadal osiąga średniomiesięczną stratę wynoszącą około 13 tysięcy zł. Skarżąca podniosła, że instytucja prawa pomocy nie wymaga, by podmiot ubiegający się o prawo pomocy nie miał żadnego majątku, ale natomiast uzależnia wniosek od wykazania efektywnych aktywów (gotówka, zapasy, towary, itp.), gdyż tylko za pomocą środków pieniężnych ponoszone są koszty postępowania. Z tych względów brak środków pieniężnych na rachunkach bankowych, brak możliwości sprzedaży posiadanych zapasów oraz brak możliwości osiągnięcia jakichkolwiek środków ze sprzedaży pozostałego majątku wobec jego zajęcia do wartości przewyższającej wartość samego majątku, uzasadnia – zdaniem skarżącej – uwzględnienie jej wniosku. Przepisy o kosztach sądowych nie mogą bowiem prowadzić do likwidacji majątku osób dochodzących swoich praw przed sądem.
Skarżąca podniosła również, że jej trudną sytuację majątkową potwierdził Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy X Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych otwierając postępowanie restrukturyzacyjne, które - zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1508) może być prowadzone wobec dłużnika niewypłacalnego lub zagrożonego niewypłacalnością. Skarżąca podkreśliła, że nie miała i nie ma nadal możliwości zabezpieczenia odpowiednich środków finansowych na poczet ewentualnych postępowań sądowych, gdyż wszystkie środki są wydawane na podstawową działalność Spółki, bez której nie byłoby możliwe dalsze jej funkcjonowanie m.in. zakup jednostek CO2, którego koszt wyniesie ponad 100 tysięcy euro, tj. około [..] zł. Mając na względzie, że na rachunkach bankowych w dniu wniesienia skargi były zgromadzone środki pieniężne w wysokości [...] zł oraz [...] EUR, jednoznacznym jest, że nabycie praw do emisji gazów cieplarnianych pochłonie prawie w całości zgromadzone przez Skarżącą środki pieniężne.
Pozostała kwota zostanie zaś przeznaczona na inne wydatki tj. zakup surowców, wynagrodzenia pracowników, podatki, opłaty i inne koszty konieczne do poniesienia przez spółkę prowadzącą działalność gospodarczą.
Skarżąca podniosła ponadto, że zwolnienie spółki restrukturyzowanej od ponoszenia przez nią kosztów sądowych jest zazwyczaj jedyną możliwością dochodzenia przez nią ochrony swoich praw i interesów na drodze postępowania sądowego. Dlatego też, przyjęcie stanowiska wyrażonego w zaskarżonym orzeczeniu przez referendarza sądowego doprowadziłoby do sytuacji, w której każdy podmiot restrukturyzowany nie mógłby zostać zwolniony od ponoszenia kosztów sądowych, pomimo iż jego sytuacja finansowa w sposób jednoznaczny przemawia za udzieleniem prawa pomocy. Podmiot znajdujący się w gorszej kondycji finansowej, niż spółka w stosunku do której nie wszczęto postępowania restrukturyzacyjnego (np. niewypłacalny albo zagrożony niewypłacalnością), nie miałby możliwości ubiegania się o przyznanie prawa pomocy tylko dlatego, że zostało wszczęte wobec niego postępowanie restrukturyzacyjne.
Dodatkowo skarżąca wskazała, że wielokrotnie była zwalniana od ponoszenia kosztów sądowych w sprawach toczących się z jej udziałem przed sądami powszechnymi, m.in. od wpisu wysokości ponad [..] tys. zł.
Zarzuciła, że rozstrzygnięcie referendarza pozbawia ją konstytucyjnego prawa do sądu, przewidzianego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skoro funkcją sądów jest wymierzanie sprawiedliwości, a jednocześnie niemożliwe jest w aktualnej sytuacji Spółki uiszczenie opłaty sądowej w wysokości [...] zł, to konsekwencją zaskarżonego postanowienia jest uniemożliwienie sprawowania kontroli sądowoadministracyjnej w przedmiotowym wypadku, a co za tym idzie, niemożliwe jest "wymierzanie sprawiedliwości". W praktyce, uniemożliwienie dokonania przez Sąd kontroli zaskarżonego aktu, skazuje Spółkę na rezygnację z dalszego funkcjonowania. Pozbawienie jej prawa do sądu poprzez odmowę zwolnienia z kosztów spowoduje uprawomocnienie się decyzji administracyjnej nakładającej na Spółkę wysokie sankcje, co w dalszej kolejności przełoży się na konieczność jej likwidacji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6 – 8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (...). Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2).
Rozpatrując sprzeciw skarżącej Spółki stwierdzić należy, że zaskarżone postanowienie starszego referendarza sądowego jest prawidłowe.
Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Kwestia zastosowania wyjątkowej instytucji, jaką jest prawo pomocy, w odniesieniu do osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych była już wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie sądów administracyjnych. W postanowieniu z dnia 14 grudnia 2011 r. o sygn. akt I GZ 201/11, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. To oznacza, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Jednocześnie, trzeba podkreślić, że przyznanie prawa pomocy osobie prawnej nie ma charakteru obowiązkowego nawet w przypadku spełnienia przez nią przesłanek ustawowych.
Z oświadczenia złożonego na druku PPPr oraz dołączonych do niego dokumentów wynika, że kapitał zakładowy skarżącej wynosi [...] zł, wartość środków trwałych wynosi [...] zł, zaś na rachunkach bankowych zgromadziła łącznie kwotę [..] zł oraz [...] EUR. Równocześnie skarżąca jest zadłużona na rachunkach bankowych na kwotę [..] zł i [..] USD. Średni miesięczny wpływ skarżącej z tytułu sprzedaży wyrobów wynosi [..] zł, zaś średnie miesięczne wydatki z tytułu prowadzonej działalności wynoszą [...] zł.
W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał w zaskarżonym postanowieniu, że skarżącej nie można zaliczyć do podmiotów, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem.
Skarżąca posiada zgromadzone na rachunkach bankowych środki finansowe, która – jak sama wskazała w sprzeciwie - w dniu wniesienia skargi wynosiły [..] zł oraz [...] EUR. Wprawdzie bilans za 2017 r. wykazał stratę w wysokości [..] zł, co wynika ze sprawozdania finansowego za okres od 1 stycznia 2017 r. do 31 grudnia 2017 r. (k.46), to jednak skarżąca osiągała w tym okresie wysokie wpływy ze sprzedaży – [...] zł. Dodać należy, że w 2016 r. strata Spółki była wyższa- wynosiła [...] zł. Powyższe świadczy o tym, że pomimo straty Spółka jest w stanie prowadzić i prowadzi działalność, co oznacza, że powinna również zabezpieczyć środki finansowe na pokrycie ewentualnych kosztów sądowych. Skarżąca Spółka jest bowiem przedsiębiorcą mającym status osoby prawnej, która jako podmiot tego rodzaju winna w procedurze planowania wydatków, uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podnosi się, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym także kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 61/04). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji, każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienia od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia.
Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r. o sygn. akt FZ 478/04).
W świetle powyższego należy uznać, że skoro skarżąca pomimo wykazanej straty nadal prowadzi działalność, z której uzyskuje wpływy, posiada zgromadzone środki na rachunkach bankowych, to miała również obowiązek zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych w sprawach z jej udziałem.
Wniosku o przyznanie prawa pomocy nie uzasadnia przy tym okoliczność, że skarżąca zamierza przeznaczyć zgromadzone na rachunkach środki na zakup jednostek CO2, a także na inne koszty związane z działalnością gospodarczą. Rację ma bowiem referendarz sądowy, że zwolnienie skarżącej z kosztów sądowych w takiej sytuacji oznaczałoby nieuzasadnione przyznanie pierwszeństwa zobowiązaniom cywilnoprawnym przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a więc nieuprawnione uprzywilejowanie kosztów prowadzenia działalności gospodarczej. Spółka nie może przerzucać kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie prawa pomocy w sytuacji występującej w niniejszej sprawie prowadziłoby do finansowania działalności spółki ze środków publicznych.
Trafnie również uznał referendarz sądowy, że sam fakt, że skarżąca jest Spółką w restrukturyzacji, nie zwalnia jej z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Status podmiotu w restrukturyzacji nie stanowi automatycznie podstawy przyznania prawa pomocy, gdyż stanowiłoby to niedopuszczalną formę pomocy publicznej udzielonej skarżącej, zastępując bądź uzupełniając w tym zakresie instytucję pomocy publicznej unormowaną w dziale V ustawy - Prawo restrukturyzacyjne.
O przyznaniu prawa pomocy podmiotowi w restrukturyzacji mają wpływ okoliczności danej sprawy, w szczególności aktualna sytuacja finansowa tego podmiotu, a taka – jak wyżej wskazano – nie uzasadnia wniosku skarżącej.
W świetle powyższego stwierdzić należy, że z uwagi na to, że skarżąca nie wykazała dostatecznie zasadności swojego wniosku, brak jest podstaw do przyznania jej prawa pomocy.
Z tych względów Sąd utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.