Uzasadnienie
Decyzją z dnia 12 sierpnia 2022r., znak: SKO.407/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Zamościu po rozpatrzeniu odwołania Z. Z. reprezentowanej przez adwokata M. Ż., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta [...] przez Głównego Specjalistę Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia 29 grudnia 2021r., znak: SR.4042.67.2021.TS o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem J. Z..
Postępowanie zostało wszczęte na wniosek skarżącej z 26 listopada 2021r. Organy ustaliły, że J. Z. (ur. 24.06.1948) posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 21 sierpnia 2018r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od 54 roku życia oraz że decyzją ZUS Odział w [...] z dnia 15 września 2014 r. skarżąca nabyła prawo do emerytury.
Powodem odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji było to, że niepełnosprawność jej męża powstała później, niż w okresie wskazanym w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022r., poz. 615), dalej jako "u.ś.r.", tj. 18 lub 25 lat), a ponadto skarżąca ma ustalone prawa do emerytury, co wyklucza przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze podzieliło stanowisko organu I instancji co do odmowy przyznania świadczenia skarżącej, choć z innego powodu – zdaniem Kolegium nie zachodzi przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r., bowiem brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem. Z ustaleń pracownika socjalnego zawartych w wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w dniu 6 grudnia 2021r. wynika, że skarżąca (lat 68) jest na emeryturze i - jak oświadczyła - jest zdrowa i może opiekować się mężem. W związku z nabyciem uprawnień emerytalnych ma ustalone prawo do emerytury, ma więc zapewniony dochód. Rezygnacja z zatrudnienia (ustanie zatrudnienia) nie pozostawała zatem w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, lecz związana była z nabyciem uprawnień emerytalnych.
Zdaniem Kolegium, trudno również uznać, że osoba w wieku 68 lat, niepozostająca w zatrudnieniu, przebywająca od 8 lat na emeryturze, aktualnie chciałaby podjąć zatrudnienie i nie czyni tego z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem. Powyższe stanowisko potwierdza treść art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stanowiącego, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje m.in., jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury.
Ponadto jako powód odmowy przyznania spornego świadczenia Kolegium wskazało to, że skarżąca posiada orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] zaliczające ją na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, przy czym niepełnosprawność istnieje od 1998r., a znaczny stopień niepełnosprawności od 1 sierpnia 2001r.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Z. Z., reprezentowana przez adwokata M. Ż. domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji, zrzucając ich wydanie z naruszeniem:
. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez pominięcie stanowiska Trybunału Konstytucyjnego (wyrok z 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13) o niekonstytucyjności części tego przepisu w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki;
. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez błędne przyjęcie, że uprawnienie do emerytury uniemożliwia przyznanie o świadczenia pielęgnacyjnego; zgodnie z dominującą linią orzeczniczą, osoba uprawniona do emerytury może wybrać świadczenie poprzez złożenie - na podstawie art. 103 ustawy o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń społecznych - wniosku o zawieszenie wypłaty świadczenia emerytalno-rentowego; skarżąca powinna zostać przez organ poinformowana o spełnieniu wszystkich pozostałych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a więc że jedyną przeszkodą przyznania świadczenia jest pobieranie przez nią emerytury;
. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędne uznanie, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem; przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest nie tylko rezygnacja z zatrudnienia, ale także niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Skarżąca jako osoba co prawda w "wieku poprodukcyjnym" i uprawniona do emerytury, nie jest jednak osobą niezdolną do pracy, może więc podejmować zatrudnienie mimo uprawnienia do emerytury.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018r., poz. 2102 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę zaskarżonego aktu wyłącznie w zakresie jego zgodności z prawem. Podobnie stanowi art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023r., poz.259 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."): "Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie".
Rozpatrując skargę w takim zakresie Sąd stwierdził, że decyzje organów obu instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.
Sąd zgadza się ze stanowiskiem Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Zamościu, że przyczyną odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego nie mógł być art. 17 ust. 1 b u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia. Prawidłowo wskazało Kolegium, powołując poglądy sądów administracyjnych, że dla kwestii przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez znaczenia pozostaje to, kiedy (w jakim wieku), powstał znaczny stopień niepełnosprawności. Warunek powstania niepełnosprawności w określonym wieku sformułowany w art. 17 ust. 1 b u.ś.r. został uznany przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 za niekonstytucyjny i w związku z tym utrwalił się pogląd, że pomimo właściwych zmian ustawowych w tym zakresie, przy przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego warunek wieku należy pomijać.
Jednak Sąd nie podziela stanowiska organów, że pobieranie emerytury wyklucza bezwzględnie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Z treści art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. wynika wprawdzie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury (...), ale jednocześnie ustawodawca w art. 27 ust. 5 u.ś.r. przewidział możliwość wyboru któregoś z tych świadczeń poprzez złożenie do organu emerytalno -rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury stosownie do art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. W orzecznictwie sądowym stanowisko co do tego, że emeryt może poobierać świadczenie pielęgnacyjne zamiast (zawieszonej) emerytury, jest powszechne. Jeśli tylko spełnia on warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, to powinien mieć możliwość dokonania wyboru jednego z tych świadczeń (organ powinien stronie będącej emerytem, ten wybór zapewnić - wyroki NSA z 24 lutego 2021 r., I OSK 2511/20, z 18 czerwca 2020 r., I OSK 254/20, z 27 maja 2020 r. I OSK 2375/19 oraz z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 764/20).
Zgodzić się jednak należy z Kolegium, że pomimo prawnej dopuszczalności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego emerytowi, w rzeczywistości przyznanie tego świadczenia może budzić wątpliwości ze względu na to, że pobieranie emerytury wiąże się zwykle z wcześniejszym zaprzestaniem świadczenia pracy zarobkowej z własnej woli (ktoś rezygnuje z pracy, bo tego chce), natomiast prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest przyznawane wtedy, gdy konieczne jest wykonywanie stałej opieki nad osobą niepełnosprawną, a w konsekwencji konieczne jest zrezygnowanie z zatrudnienia (ktoś rezygnuje z pracy, bo musi). Może więc budzić wątpliwości to, czy w rzeczywistości zachodzi wymagany w art. 17 ust. 1 u.ś.r. związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Organy przytoczyły treść tego przepisu, dla porządku Sąd powołuje go jeszcze raz.
Tak więc zgodnie z nim - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W ocenie Sądu, to czy emerytowi przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zależy od okoliczności danej sprawy, w każdym przypadku organ musi badać indywidulanie, przeprowadzając postępowanie dowodowe dokładnie, szczegółowo i wyczerpująco. Jest przy tym oczywiste, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest możliwe nie tylko w związku z rezygnacją z zatrudnienia, ale również w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia, a więc w sytuacji, gdy ktoś chciałby i mógłby faktycznie zatrudnienie podjąć, ale z tego rezygnuje, ponieważ musi opiekować się niepełnosprawnym członkiem rodziny.
W rozpatrywanej sprawie Kolegium nie wyjaśniło dostatecznie, dlaczego uznało, że w przypadku skarżącej nie zachodzi tego typu związek przyczynowo- skutkowy.
Pełnomocnik skarżącej podniósł, że choć pobiera ona emeryturę, to pomimo tego mogłaby podjąć zatrudnienie, zaś organ wprost wskazał, że skarżąca oświadczyła, że jej stan zdrowia jest obecnie dobry.
Wydaje się, że zdaniem Kolegium przeszkodą przyznania skarżącej spornego świadczenia jest orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] zaliczające ją na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym.
W ocenie Sądu, ten dokument nie jest wystarczający do odmowy przyznania skarżącej spornego świadczenia i konieczne jest dokonanie dodatkowych ustaleń.
Z tego orzeczenia wynika, że skarżąca jest osobą niepełnosprawną już od 1998r., natomiast prawo do emerytury uzyskała znacznie później tj. w 2014r. Mając na uwadze jej aktualne oświadczenie, że jej stan zdrowia jest dobry i może sprawować opiekę nad mężem, konieczne jest ustalenie, czy - pomimo orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności - w okresie od 1998r. do uzyskania emerytury, pracowała, gdyż świadczyłoby to o tym, że jej schorzenie jest tego rodzaju, że nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia. W takim przypadku nie można by było przyjąć, że obecnie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., tym bardziej, że znaczny stopień niepełnosprawności jej męża i jednocześnie konieczność stałej opieki nad nim powstały w 2018r., a więc skarżąca w 2014r. (kiedy uzyskała prawo do emerytury) nie musiała rezygnować z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad nim.
Nie można więc wykluczyć, że do momentu pogorszenia się stanu zdrowia męża i uzyskania przez niego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, skarżąca rzeczywiście (ze względu na swój stan zdrowia i pomimo emerytury) mogła podejmować zatrudnienie. Organ powinien to dokładnie zbadać, przede wszystkim ustalić, czy skarżąca pomimo swojego orzeczenia o niepełnosprawności wykonywała pracę.
W świetle powyższego Sąd uwzględnił skargę i uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" i art. 135 p.p.s.a.; o kosztach postępowania, obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej, Sąd orzekł na podstawie art. 200 w. zw. z art. 205 p.p.s.a.
Przy ponownym rozpatrywaniu organ uwzględni przedstawione wytyczne.