Uzasadnienie
Zaskarżoną do sądu decyzją z 24 sierpnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej, po rozpatrzeniu odwołania A.P. –M. (dalej jako: skarżąca), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Wohyń z 21 marca 2022 r., w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:
Wnioskiem z 28 stycznia 2022 r. skarżąca wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad ojcem J. P., legitymującym się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z 10 sierpnia 2011 r., o trwałej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym oraz o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji.
Decyzją z 21 marca 2022 r. Wójt Gminy Wohyń odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując w uzasadnieniu, że nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615; dalej jako: u.ś.r.), gdyż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała w wieku 74 lat, czyli po ukończeniu wieku określonego w ww. przepisie.
W odwołaniu od decyzji Wójta Gminy Wohyń z 21 marca 2022 r., pełnomocnik skarżącej zarzucił błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez pominięcie okoliczności, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., (K 38/13) przepis ten został uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z 24 sierpnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu decyzji Kolegium zakwestionowało powołanie się przez organ
I instancji na przesłankę negatywną związaną z wiekiem powstania niepełnosprawności osoby, nad którą ma być sprawowana opieka, ze względu na wspomniany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r.
Jednakże, w ocenie Kolegium, w sprawie wystąpiły podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na treść art. 17b u.ś.r., który to przepis uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od przesłanki zaprzestania przez rolnika prowadzenia gospodarstwa rolnego. W ocenie organu skarżąca nie spełnia tej przesłanki, gdyż nadal prowadzi gospodarstwo rolne. Z materiału dowodowego zebranego w sprawie wynika, że skarżąca jest właścicielką gospodarstwa rolnego i figuruje w ewidencji podatkowej jako podatnik podatku rolnego od gruntów o pow. 15,79 ha. Pomimo oświadczenia z 22 lutego 2022 r., że od dnia 24 września 2021 r., całkowicie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, w dniu 13 maja 2022 r., we własnym imieniu złożyła wniosek o płatności bezpośrednie do gruntów o pow. 19,47 ha. Z załączonego do akt sprawy pisma Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z 19 lipca 2022 r., wynika, że skarżąca składała wnioski o dopłaty oraz inne formy pomocy i taką pomoc otrzymywała do 2022 r. włącznie.
W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika profesjonalnego, zarzuciła naruszenie:
(1) art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17b u.ś.r. przez niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego;
(2) art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a., przez błędną ocenę materiału dowodowego i uznanie za niewiarygodne oświadczenia skarżącej odnośnie zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej.
Mając powyższe zarzuty na uwadze, pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, a także o zwrot na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259; dalej jako: p.p.s.a.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje
Skarga podlegała oddaleniu, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.
W pierwszej kolejności Sąd zwraca uwagę, że w zaskarżonej decyzji Kolegium z 24 sierpnia 2022 r. wskazano błędną datę i numer decyzji organu I instancji. Akta sprawy jednoznacznie wskazują, że pełnomocnik skarżącej złożył odwołanie od decyzji Wójta Gminy Wohyń z 21 marca 2022 r., znak: OPS/SP/000110/03/2022 odmawiającej A. P.-M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W takim zakresie przedmiotowym było prowadzone również postępowanie odwoławcze zakończone zaskarżoną do Sądu decyzją Kolegium z 24 sierpnia 2022 r. W ocenie Sądu błąd Kolegium nosi znamiona oczywistej omyłki pisarskiej i nie ma żadnego wpływu na treść merytorycznego rozstrzygnięcia wydanego przez Kolegium, a co za tym idzie – na ocenę legalności zaskarżonej do sądu decyzji.
W dalszej kolejności należy stwierdzić, że Kolegium prawidłowo nie podzieliło stanowiska organu I instancji co do podstawy odmowy przyznania świadczenia. Argumentacja Wójta Gminy Wohyń, który oparł decyzję odmowną na art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest wadliwa, ze względu na to, że zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wspomnianym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13; OTK-A 2014, z. 9, poz. 104). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity już pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (zob. przykładowo wyroki NSA z 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r., I OSK 923/16; z 7 września 2016 r., I OSK 755/16; z 21 października 2016 r., I OSK 1853/16; z 4 listopada 2016 r., I OSK 1578/16, z 10 listopada 2016 r., I OSK 1512/16; z 14 grudnia 2016 r., I OSK 1614/16; z 11 lipca 2017 r., I OSK 1600/16).
Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu kiedy powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki (por. analogiczne stanowisko wyrażone w wyrokach WSA w Lublinie z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19 i z 28 marca 2019 r., II SA/Lu 87/19).
Istota sporu w rozpoznawanej sprawie leży w kwestii spełnienia kluczowej dla uzyskania wnioskowanego świadczenia przesłanki istnienia bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego i niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a koniecznością sprawowania opieki nad ojcem.
W ocenie Sądu stanowisko organu, który stwierdził, że skarżąca nie spełniła powyższej przesłanki, jest w okolicznościach rozpoznawanej sprawy zasadne.
Jak podkreśla się w ugruntowanym już orzecznictwie sądowym, świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia czy kontynuowania zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania tej opieki. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (por. wyroki NSA z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11; z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13; z 2 lutego 2017 r., I OSK 2729/16).
Bezsporne jest, że ojciec skarżącej – J. P. jako osoba o całkowitej trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji – wymaga opieki. Niewątpliwie również skarżąca tę opiekę nad ojcem sprawuje. Z treści wywiadu środowiskowego wynika, że opieka obejmuje: mycie i przebieranie, zmianę pieluchomajtek, podawanie leków, przygotowywanie posiłków, pranie i sprzątanie, pomoc w zmianie pozycji ciała, pomoc w transporcie i podczas wizyt lekarskich, pomoc w ćwiczeniach i rehabilitacji (2-3 razy w ciągu dnia).
Sporna między organem a skarżącą jest natomiast kwestia rezygnacji skarżącej z pracy w gospodarstwie rolnym z uwagi na konieczność opieki nad ojcem.
Dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego jest w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r. oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Prawo nie przewiduje innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej.
W rozpoznawanej sprawie Kolegium zasadnie dokonało weryfikacji oświadczenia skarżącej o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, przeprowadzając w tym zakresie postępowanie wyjaśniające, które doprowadziło do prawidłowej konkluzji, że skarżąca nie spełnia przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Jak wynika z prawidłowych ustaleń organu odwoławczego, skarżąca pozostaje właścicielką gospodarstwa rolnego, a co jeszcze istotniejsze – pobiera dopłaty bezpośrednie z funduszy unijnych, których przesłanką uzyskania nie jest sama własność gospodarstwa, lecz jego rzeczywiste prowadzenie przez rolnika.
Stosownie do art. 2 pkt 14 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz. U. z 2022 r., poz. 1775 ze zm.) użyte w ustawie określenia "rolnik" oznaczają rolnika w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. a/ rozporządzenia nr 1307/2013, którego gospodarstwo rolne jest położone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czyli rolnik jest osobą fizyczną lub prawną bądź grupą osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, której gospodarstwo rolne jest położone na obszarze objętym zakresem terytorialnym Traktatów, określonym w art. 52 TUE w związku z art. 349 i 355 TFUE, oraz która prowadzi działalność rolniczą. Działalność rolnicza (art. 4 ust. 1 lit. c/ rozporządzenia nr 1307/2013) oznacza: produkcję, hodowlę lub uprawę produktów rolnych, w tym zbiory, dojenie, hodowlę zwierząt oraz utrzymywanie zwierząt do celów gospodarskich; utrzymywanie użytków rolnych w stanie, dzięki któremu nadają się one do wypasu lub uprawy bez konieczności podejmowania działań przygotowawczych wykraczających poza zwykłe metody rolnicze i zwykły sprzęt rolniczy, w oparciu o kryteria określone przez państwa członkowskie na podstawie ram ustanowionych przez Komisję, lub - prowadzenie działań minimalnych, określanych przez państwa członkowskie, na użytkach rolnych utrzymujących się naturalnie w stanie nadającym się do wypasu lub uprawy.
Co prawda w piśmie z 22 lutego 2022 r., skarżąca oświadczyła że od 24 września 2021 r. całkowicie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, w którym pracuje jej mąż – W. M. Jednakże już w piśmie z 4 lipca 2022 r., skarżąca wyjaśniła, że to ona prowadzi całą dokumentację oraz dokonuje wszelkich opłat związanych z gospodarstwem rolnym, a wszystkie programy Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, w których brała udział, podpisywała wspólnie z mężem, a wszystkie środki, przyznane jej i mężowi do gruntów rolnych, w całości przeznaczane i wykorzystywane są do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Powyższe pismo skarżącej nie mogło być zatem uznane za potwierdzenie oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, bowiem potwierdzało wręcz coś przeciwnego.
Z akt sprawy wynika, że oświadczeniom skarżącej przeczą dokumenty pochodzące z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa jednoznacznie dowodzące, że skarżąca w latach 2019-2021 składała wnioski o dopłaty oraz o inne formy pomocy i taką pomoc otrzymywała, a w dniu 13 maja 2022 r., już po złożeniu wniosku o świadczenie pielęgnacyjne we własnym imieniu złożyła wniosek o płatności bezpośrednie do gruntów o pow. 19,47 ha na 2022r. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że skarżąca, poza dopłatami bezpośrednimi wystąpiła o inne formy pomocy finansowej i taką pomoc otrzymała: 2021 dopłaty do materiału siewnego; 2021 refundacja maty 2021 – pomoc de minimis; 2022 ASF- 2022 wyrównanie dochodu – pomoc publiczna; 2022 – prosięta Covid -19 – pomoc publiczna.
W tym kontekście zupełnie chybiony jest zarzut pełnomocnika skarżącej, że organ dokonał błędnej i dowolnej oceny oświadczenia skarżącej o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej, nie mając żadnych dowodów na okoliczność pobierania przez skarżącą dopłat bezpośrednich.
Biorąc pod uwagę z jednej strony cele, jakie przyświecały ustawodawcy tworzącemu przesłanki wsparcia w postaci świadczenia pielęgnacyjnego (świadczenie ma stanowić formę wsparcia dla osób, które muszą zrezygnować z aktywności zawodowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny), z drugiej przesłanki przyznawania dopłat bezpośrednich (realne prowadzenie gospodarstwa rolnego, a nie tylko jego własność), nie da się znaleźć racjonalnego uzasadnienia dla pogodzenia sprzeczności wyrażającej się w tym, że skarżąca oświadczyła, iż zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym i to od 24 września 2021 r., a jednocześnie w kolejnych okresach składała wnioski o dofinansowanie i pobierała dopłaty bezpośrednie do prowadzonej działalności rolniczej. W takiej sytuacji, bez znaczenia pozostają argumenty, że gospodarstwo rolne prowadzi wyłącznie mąż skarżącej. Taka argumentacja, przy uwzględnieniu okoliczności, że małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe (skarżąca nie podnosiła argumentu, aby było inaczej), są całkowicie sprzeczne z logiką i doświadczeniem życiowym.
Argumenty te zakrawają wręcz na sztuczne tworzenie przesłanek do jednoczesnego korzystania z dwóch wykluczających się wzajemnie form wsparcia – z jednej strony – w postaci dopłat bezpośrednich i innych form pomocy finansowej, wprost związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, z drugiej – w postaci świadczenia pielęgnacyjnego, dla którego kluczową przesłanką jest przecież rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą. Sąd, kierujący się wymogami praworządności i sprawiedliwości, nie może zaakceptować takiej sprzeczności i dopuścić do sytuacji, w której skarżąca będzie de facto korzystała z obydwu wykluczających się form wsparcia ze środków publicznych.
W świetle powyższych ustaleń należy uznać, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z opieką nad ojcem, co uzasadniało wydanie decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Niezależnie od powyższego trzeba podkreślić, że jak zasadnie zwrócił uwagę NSA w uchwale 7 sędziów z 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12 (ONSAiWSA 2013/3/40, Lex nr 1230181), na która powołał się także organ, rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.
Mając powyższe na uwadze, Kolegium prawidłowo odmówiło skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na niespełnienie przesłanki zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Sąd nie dopatrzył się uchybień, które mogłyby powodować uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia. Kolegium wprawdzie oparło decyzję na innej przesłance niż organ pierwszej instancji, jednak ta rozbieżność nie stanowi uchybienia, przeciwnie – jest konsekwencją stosowania zasady dwuinstancyjności postępowania (art. 15 k.p.a.). Kolegium jako organ odwoławczy miało obowiązek rozpatrzyć sprawę ponownie i dokonać własnych ustaleń faktycznych oraz własnej oceny prawnej sprawy.
Z tych względów, nie znajdują podstaw do zakwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, Sąd oddalił skargę na postawie art. 151 p.p.s.a.