Uzasadnienie
Decyzją z dnia [...] r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania M. K. - na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. oraz art. 98, art. 104 ust. 3, ust. 4 w związku z art. 6 pkt 16, art. 8 ust. 1 pkt 3, ust. 3, art. 38 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.), dalej jako "u.p.s." – uchyliło decyzję z dnia [...] r., Nr [...] [...] wydaną z up. Prezydenta Miasta L. przez Kierownika F. N. 4 Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. w przedmiocie ustalenia wysokości świadczenia nienależnie pobranego w postaci zasiłku okresowego za okres od dnia 1 września 2012 r. do 31 marca 2013 r. w łącznej wysokości [...] zł oraz ustalenia terminu zwrotu świadczenia i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.
W obszernym uzasadnieniu Kolegium przedstawiło następujący stan faktyczny i prawny:
Pierwszą decyzją z dnia [...] r. organ I instancji ustalił wysokość nienależnie pobranego przez M. K. zasiłku w okresie od 1 września 2012 r. do 31 marca 2013 r. oraz termin jego zwrotu. Powodem takiego rozstrzygnięcia było stwierdzenie, że pobierając w tym okresie zasiłek okresowy skarżąca jednocześnie pobrała świadczenie z funduszu alimentacyjnego, o czym nie zawiadomiła organu pomimo pouczenia. Świadczenie to spowodowało wzrost jej dochodu, co wymagało zmiany decyzji w przedmiocie zasiłku okresowego i w konsekwencji ustalenia wysokości nienależnie pobranego świadczenia za ten okres - [...] zł. Decyzją z dnia [...] r. uchyliło decyzję organu I instancji przekazując mu sprawę do ponownego rozpatrzenia. Kolejną decyzją z [...]. organ I instancji ponownie orzekł o nienależnie pobranym świadczeniu, a Kolegium decyzją z dnia [...] r. utrzymało ją w mocy, jednak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 9 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 189/19 uchylił decyzję Kolegium. W konsekwencji Kolegium decyzją z dnia [...] r. uchyliło także decyzję organu I instancji z dnia [...]
Organ I instancji celem ustalenia aktualnej sytuacji M. K. oraz możliwości zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., zgodnie z zaleceniami Sądu, w dniu 28 sierpnia 2019 r. wezwał A. K. do zgłoszenia się w zakreślonym terminie do pracownika socjalnego lub do nawiązania kontaktu telefonicznego, jednak kontakt osobisty lub telefoniczny nie został nawiązany. Ponadto pracownicy socjalni wizytowali miejsce zamieszkania M. K., jednakże nikogo w nim nie zastali. Nieskuteczne okazały się również próby telefonicznego skontaktowania się z M. K. zmierzające do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.
Z uwagi na brak możliwości sporządzenia wywiadu środowiskowego organ I instancji samodzielnie zgromadził materiał dowodowy. Podniósł, że ostatni kontakt pracownika socjalnego z A. K. miał miejsce w dniu 19 lutego 2019r. i od tego czasu pomimo wielokrotnego wizytowania środowiska przez pracowników służb społecznych nikogo nie zastano w domu, a zebrana dokumentacja nie daje wiedzy o sytuacji życiowej rodziny. Ponieważ rodzina nie ubiega się o pomoc finansową ze środków pomocy społecznej należy domniemywać, że obecna sytuacja finansowa zabezpiecza wszystkie jej potrzeby. Dodał, że decyzją z dnia [...] r. przyznał mu pomoc rzeczową w postaci kołdry, poduszki, kompletu bielizny pościelowej i prześcieradła o łącznej wartości [...] zł, jednak artykuły te nie zostały przez stronę odebrane, co potwierdza tezę o poprawie sytuacji finansowej rodziny.
W ocenie organu okoliczności te nie dają podstaw do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. i odstąpienia od żądania zwrotu nienależnych świadczeń, gdyż zdaniem organu czerpanie korzyści finansowych było nieprzypadkowe, intencjonalne i świadome.
W odwołaniu M. K. zarzucała naruszenie przepisów postępowania poprzez nieuwzględnienie wszystkich okoliczności w sprawie. Wniosła o odstąpienie od żądania zwrotu świadczeń wyjaśniając, że nie jest w stanie ze względu na stan zdrowia swój oraz męża uiścić kwoty ustalonej decyzją.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło tych zarzutów, jednak z przyczyn procesowych, na podstawie art. 138 § 2 k.p.a., uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia temu organowi.
Przede wszystkim Kolegium potwierdziło, że wypłacony skarżącej zasiłek okresowy jest świadczeniem nienależnym. Zasiłek ten przyznany został M. K. pierwszą decyzją z dnia [...]. na okres od 1 sierpnia 2012 r. do 30 września 2012 r. w kocie [...] zł miesięcznie. Decyzja wydana została na wniosek z dnia [...] r. w oparciu o ustalenia wywiadu środowiskowego z dnia 6 sierpnia 2012 r. oraz oświadczenia złożone przez A. K. w dniu 6 sierpnia 2012 r., zgodnie z którymi rodzina uzyskiwała dochód w wysokości [...] zł.
Decyzją z dnia [...] r. prawo do zasiłku okresowego z powodu bezrobocia przyznane zostało na dalszy okres tj. od 1 października 2012 r. do 31 października 2012 r. w kwocie [...]zł. Jak ustalono, dochód rodziny uzyskany z tytułu świadczeń rodzinnych stanowił kwotę [...]zł.
Decyzją z dnia [...] r. przyznano M. K. zasiłek okresowy na kolejny okres od 1 grudnia 2012 r. do 31 marca 2013 r. w wysokości [...] zł miesięcznie.
Poza sporem jest, że każda z tych decyzji zawierała pouczenie o treści art. 109 u.p.s., zobowiązując do niezwłocznego informowania organu o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, stanowiącej podstawę do przyznania świadczenia, mimo to ani skarżąca, ani jej mąż nie ujawnili takiej zmiany. Zmiana została stwierdzona podczas czynności kontrolnych przez organ, który ujawnił fakt pobierania przez M. K. świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przyznanych po [...] zł na każde z dzieci na podstawie decyzji z dnia [...] r. od 1 sierpnia 2012 r. do 30 września 2012 r., decyzji od 1 października 2012r. do 30 września 2013 r. oraz decyzji z dnia [...] r. od 1 października 2013r. do 30 września 2014 r., o czym organ nie zostało poinformowany ani przez A. K., ani przez jego żonę M. K..
W związku z powyższym, organ ponownie ustalił wysokość dochodu decydującego o prawie i wysokości zasiłku okresowego pobieranego przez stronę od dnia 1 września 2012 r. do 31 marca 2013 r. W oparciu o regulacje wynikające z art. 8 ust. 3 i ust. 4 u.p.s. organ dokonał weryfikacji dochodu uwzględniając kwoty z tytułu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Na tej podstawie ustalił wysokość należnego zasiłku okresowego, wyliczonego zgodnie z art. 37 ust. 2 pkt 2 u.p.s., a następnie ustalił wysokość nienależnie pobranego świadczenia obejmującego część przekraczającą świadczenie należne.
Rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, organ podejmował także działania pozwalające na rozważenie możliwości odstąpienia od żądania zwrotu, bądź umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części ze względu na szczególną sytuację strony. Ponieważ odstąpienie lub umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń uzależnione jest od stwierdzenia zaistnienia przesłanki "przypadku szczególnie uzasadnionego", to musi być ono poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym, co wymusza na stronie aktywność mającą na celu wykazania przesłanek upoważniających organ do takiego rozwiązania. W takiej sytuacji w pierwszej kolejności zasadne jest przeprowadzenie wywiadu rodzinnego, który pozwala na ustalenie faktycznej sytuacji życiowej, stanowiąc szczególny środek dowodowy.
Rozpatrując odwołanie M. K. Kolegium stwierdziło, że organ I instancji podjął takie czynności procesowe, ale kierował je nie do strony, czyli skarżącej M. K., lecz do jej męża, co było wadliwe. Jak bowiem wynika z akt sprawy, pismem z dnia 28 sierpnia 2019 r. organ o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego poinformował A. K. i zwrócił się do niego o nawiązanie z pracownikiem socjalnym kontaktu osobistego w siedzibie MOPR lub telefonicznego w zakreślonym terminie. Dodatkowo organ poinformował, że w dniach 27 i 28 sierpnia 2019 r. podczas wizyty w miejscu zamieszkania pracownicy socjalni nie zastali nikogo w miejscu zamieszkania oraz że podejmowali bezskuteczne próby nawiązania kontaktu telefonicznego z podanym przez A. K. do kontaktu numerem telefonu M. K.. Do M. K. skierowane zostało natomiast wyłącznie zawiadomienie z dnia 12 września 2019 r. informujące o niezałatwieniu sprawy w terminie, w którym przedstawiono przyczyny opóźnienia.
Zawiadomienie doręczone zostało w trybie zastępczym. W istocie organ nie podjął żadnych czynności skierowanych bezpośrednio do M. K. - strony niniejszego postępowania, zmierzających do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i wykonania zaleceń przedstawionych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w wyroku z dnia 9 maja 2019 r. sygn. akt II SA/Lu 189/19, a powtórzonych w decyzji Kolegium z dnia [...]
W związku z tym, nie można uznać, że brak reakcji męża, który jest stroną odrębnego postępowania, na kierowane do niego wezwania, pozwala na ocenę, że M. K. wykazała się całkowitą biernością, czym uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego pozwalającego na ustalenie aktualnej sytuacji rodziny, co skutkowało uznaniem przez organ I instancji, że nie zachodzą przesłanki pozwalające na zastosowanie art. 104 ust. 4 u.p.s. To w pierwszej kolejności na stronie, która uprawniona jest do ubiegania się o uzyskanie pomocy ze środków publicznych, ciąży obowiązek złożenia pełnych wyjaśnień istotnych w sprawie, a nałożenie na organy prowadzące postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia jej od współudziału w realizacji tego obowiązku. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy nieudowodnienie określonych okoliczności faktycznych może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony.
Ponadto mając na względzie, że postępowanie dotyczące odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, czy też jego umorzenia wymaga złożenia wniosku przez stronę bądź przez pracownika socjalnego w sytuacji, gdy wniosek taki nie zostanie złożony, organ przed wydaniem decyzji o zwrocie tego świadczenia powinien pouczyć stronę o przysługującym jej w tym zakresie uprawnieniu, co wynika z art. 9 k.p.a., a co nie miało miejsca w niniejszej sprawie.
Pomimo podjętych przez organ I instancji z urzędu działań ukierunkowanych na wyjaśnienie sytuacji rodziny, należy uznać, że są one niewystarczające w sytuacji, gdy strona – M. K. nie została pouczona o możliwości przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. oraz wezwana do stawienia się w siedzibie organu celem ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub nawiązania kontaktu z pracownikiem socjalnym lub poinformowana o takim terminie, a także o konieczności złożenia stosownych oświadczeń w niniejszym postępowaniu. Przedstawione okoliczności przemawiają za tym, że została ona pozbawiona możliwości czynnego udziału na tym etapie postępowania.
Wskazane uchybienia należy ocenić jako naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 9 i 11 k.p.a. koniecznych do ustalenia, czy w niniejszej sprawie zachodziły przesłanki do zastosowania wobec strony uznania przewidzianego w art. 104 ust. 4 u.p.s. W tym stanie rzeczy organ I instancji winien ponownie rozpoznać sprawę przy uwzględnieniu przedstawionych wyżej argumentów, a następnie po przeprowadzeniu postępowania zapewniającego stronie czynny udział i możliwość wypowiedzenia się, jak również przedłożenia wszelkich dowodów i dokumentów ocenić, czy zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s.
W sprzeciwie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie M. K. domagała się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając jej wydanie z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7, 77 i 80 k.p.a. przez nieuwzględnienie wszystkich okoliczności sprawy i niezasadne przyjęcie, że sytuacja skarżącej nie jest znana wystarczająco organom i nie uzasadnia odstąpienia od zwrotu pobranego zasiłku okresowego (organom wiadome jest, że skarżąca nie prowadzi wspólnego gospodarstwa z A. K., a z zebranych materiałów jasno wynika sytuacja zdrowotna oraz majątkowa rodziny, skoro organ ustalał, że "mąż M. K. jest inwalidą I grupy, wymaga stałej opieki drugich osób, obecnie bez środków do życia - M. K. utrzymuje się obecnie ze świadczenia wychowawczego tj. [...] na dwie córki w łącznej wysokości [...] zł miesięcznie, zawiesiła działalność w 2016r. ze względu na opiekę nad mężem, a dodatkowo w grudniu 2018 r. informowała organ o swoim wypadku (złamana ręka w stawie łokciowym oraz uraz głowy)", a także naruszenie art. 8, 9 k.p.a., co doprowadziło do naruszenia art. 104 ust 4 u.p.s.
Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu skarżąca ponadto zarzuciła bezzasadne zastosowanie art.138 § 2 k.p.a. i naruszenie art. 136 k.p.a., art. 10 k.p.a., art. 12 k.p.a., art. 15 k.p.a. poprzez zaniechanie orzeczenia co do istoty sprawy. Jej zdaniem Kolegium uchyla się od wydania decyzji merytorycznej, pomimo że nie stwierdziło istotnych naruszeń procedury w zakresie przeprowadzenia należytego i wyczerpującego postępowania dowodowego, a więc zgodnie z zasadą dwuinstancyjności w myśl art. 15 k.p.a., a także z zasadą szybkości postępowania wyrażoną w art. 12 k.p.a. i skonkretyzowaną w art. 35 § 2 k.p.a., organ II instancji był zobowiązany do powtórnego rozpatrzenia sprawy. Kolegium posiadało bowiem cały materiał dowodowy i znało stanowiska stron, zaś w przypadku wątpliwości mogło zwrócić się do stron o złożenie wyjaśnień. Uchylenie decyzji i skierowanie sprawy do ponownego rozpatrzenia stanowi wyjątek, który można stosować tylko wówczas, gdy w materiale dowodowym istnieją braki, których nie można wyeliminować w trybie art. 136 k.p.a. Zaskarżona decyzja nie wskazuje natomiast takich braków.
Na potwierdzenie tego zarzutu skarżąca przytoczyła fragmenty licznych orzeczeń sądowych. Organ odwoławczy powinien zatem kierować się względami ekonomiki procesowej i wspomnianą zasadą szybkości postępowania. Jeżeli organ odwoławczy uchyla rozstrzygnięcie organu I instancji i przekazuje sprawę do ponownego rozpatrzenia przez ten organ, to musi liczyć się z tym, że ostateczne załatwienie sprawy zostanie przesunięte w czasie - a dodatkowo mogą być powielane te same błędy przez organ I instancji co miało miejsce już w niniejszej sprawie i czego nadal obawia się skarżąca.
Kolegium powinno więc wydać decyzję merytoryczną, korzystną dla skarżącej ze względu na trudną sytuację jej rodziny odstępując od nakazu zwrotu świadczeń zgodnie z art. 104 ust 4 u.p.s. Dodała, że obecnie poza świadczeniami na córki ([...] zł) nie ma żadnych dochodów, jej mąż, który jest inwalidą I grupy niezdolny do pracy całkowicie oraz wymaga opieki, również obecnie nie ma żadnego dochodu, gdyż organ I instancji wstrzymał mu zasiłek stały, który był w wysokości [...] zł miesięcznie.
Dodatkowo skarżąca podniosła, że najpierw powinno się ostatecznie zakończyć postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń, a dopiero potem można w odrębnym postępowaniu orzekać w kwestii zwrotu tych świadczeń.
Zarzuciła też, że nie została przez Kolegium poinformowana o toczącym się postępowaniu, co uniemożliwiło jej ustosunkować się do zawartych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje
Sprzeciw jest zasadny.
W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja została wydana na skutek wyroku tut. Sądu z dnia 9 maja 2019 r. sygn. akt II SA/Lu 189/19, którym obecnie zarówno organy administracji publicznej, jak i Sąd są związane zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019.r, poz. 2325), dalej jako "p.p.s.a." Przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Należy zatem przede wszystkim przypomnieć ustalenia tego Sądu oraz wskazania co do dalszego postępowania, które umknęły Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu.
Sąd jednoznacznie ustalił, że wypłacone świadczenie z tytułu zasiłku okresowego w okresie od dnia 1 września 2012 r. do 31 marca 2013 r. w łącznej wysokości [...] zł stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 6 pkt. 16 u.p.s.
Sąd stwierdził natomiast nieprawidłowości w zakresie zastosowania przez organ art. 104 ust. 4 u.p.s., który organ ma obowiązek rozważyć w razie orzekania o zwrocie nienależnego świadczenia. Zgodnie z tym przepisem w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu wskazanych należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.
Jest jasne, że zastosowanie któregokolwiek z tych rozwiązań musi być poprzedzone ustaleniem sytuacji, w której znajduje się rodzina lub osoba, zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, co może nastąpić na podstawie wywiadu (wyroki NSA z dnia 15 stycznia 2008 r. (I OSK 517/07, 19 listopada 2008 r. I OSK 1894/07).
Sąd stwierdził, że wprawdzie w dniu 16 października 2018r. organ przeprowadził aktualizację wywiadu, a udzielone wówczas informacje zostały wykorzystane przy rozstrzyganiu sprawy, to jednak skarżąca nie została poinformowana o możliwości złożenia wniosku w tym trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. Wspomniany przepis nie daje podstaw do działania z urzędu, wymaga natomiast wniosku pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej. Organ nie wskazał, aby taki wniosek miał złożyć pracownik socjalny, był zatem zobowiązany zawiadomić skarżącą o takiej możliwości.
Bez wątpienia natomiast decyzja podejmowana na podstawie art. 104 ust. 4 u.s.p. jest decyzją uznaniową, to jednak organy nie dość starannie rozważyły wszystkie okoliczności. Chodzi zwłaszcza o stan zdrowia skarżącej oraz zdrowia małżonka i możliwości zarobkowania. Z uzasadnienia zaskarżonych decyzji wynikało, że jest ona zdrowa, w wieku produkcyjnym i może podjąć zatrudnienie. Jednak już w oświadczeniu z 11 grudnia 2018r. skarżąca stwierdziła, że z uwagi na złamaną rękę i uraz głowy nie jest w stanie podjąć pracy. W notatce sporządzonej 18 grudnia 2018r. przez pracownika organu zapisano, że podczas rozmowy telefonicznej skarżąca poinformowała o wypadku jaki miał miejsce 7 grudnia 2018r., w którym doznała urazu kończyny górnej. W toku postępowania administracyjnego nie przedstawiono żadnej dokumentacji medycznej, która potwierdzałaby powyższą okoliczność, a tym bardziej że wymagana byłaby dłuższa rehabilitacja, jak twierdzi skarżąca.
Dopiero przy piśmie z dnia 29 kwietnia 2019r. złożono dwie karty informacyjne Szpitalnego Oddziału Ratunkowego z [...] grudnia 2018r. potwierdzające pobyt skarżącej. Wynika z nich podejrzenia złamania w obrębie szyjki głowy kości promieniowej lewej, nie stwierdzono natomiast jakiegokolwiek urazu głowy. Z kolei mąż skarżącej, według organu, leczy się psychiatrycznie, został zaliczony do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Według znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Miejskiego Zespołu Orzekania o Niepełnosprawności w L. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności z całkowitą niezdolnością do pracy. Z orzeczenia wynika także konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z tego tytułu pobiera zasiłek stały. Organ nie wskazał z jakiej daty pochodzi orzeczenie kwalifikujące go do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.
Z treści wywiadu sporządzonego 16 października 2018r. sądzić należy, że toczy się postępowanie w sprawie "utrzymania w mocy decyzji Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności". Organ nie wyjaśnił, o jakie postępowanie chodzi i jakiego orzeczenia dotyczy. Jako załącznik do wspomnianego pisma z dnia 29 kwietnia 2019r. skarżąca przedstawiła natomiast Orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...]., w którym wskazano jego całkowitą niezdolność do pracy do 31 października 2016r. oraz orzeczenie z dnia 23 maja 2018r. z którego wynika całkowita niezdolność do pracy do dnia 31 maja 2021r.
Powyższe okoliczności powinny zostać zweryfikowane pod kątem omawianego art. 104 ust. 4 ustawy. Jest to o tyle istotne, że decyzjami z [...]., a więc jeszcze przed rozpoznaniem odwołania przez Kolegium, właśnie z uwagi na trudną sytuację życiową męża skarżącej Prezydent Miasta L. z powołaniem się na ten przepis na wniosek pracownika socjalnego odstąpił od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres od 1 stycznia 2019r. do 31 stycznia 2019r. W decyzjach wskazano na informacje zawarte w wywiadzie środowiskowym sporządzonym, jak wynika z decyzji dotyczącej zasiłku stałego, [...]. Organ ustalił, że mimo uzyskiwanego przez rodzinę dochodu w kwocie [...]zł miesięcznie odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uzasadnione jest jego ciężką i długotrwałą niepełnosprawnością. W jego ocenie żądanie zwrotu świadczenia w kwocie [...]zł jest dla skarżącego nadmiernym obciążeniem finansowym.
Jak już wskazano decyzja w sprawie odstąpienia od żądania zwrotu, umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty ma charakter uznaniowy, jednak poważne zastrzeżenia musi budzić ocena, według której tak mała kwota stanowi dla męża skarżącej, a więc także całej rodziny, nadmierne obciążenie finansowe, podczas, gdy zwrot kwoty [...]zł takim obciążeniem już nie jest. Tym bardziej, że w decyzji z [...]. wskazano na dochody o których nie wspomniano w zaskarżonej decyzji takich jak zasiłek energetyczny, dodatek mieszkaniowy i stypendium socjalne P. K. w wysokości [...] zł przyznane decyzją z dnia [...].
Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium uwzględni powyższe okoliczności pod kątem szczególnie uzasadnionego przypadku, po uprzednim uzyskaniu stosownego wniosku. Bez wątpienia bowiem zastosowanie dyspozycji art. 104 ust. 4 u.p.s. jest wyjątkiem od zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i w taki sposób powinno być rozumiane. Uzasadnione jest przekonanie, że przesłanka szczególnie uzasadnionego przypadku występuje wówczas, gdy sytuacja życiowa osoby lub rodziny, ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że jest nadzwyczaj drastyczna, dotkliwa w skutkach i głęboko ingerująca w plany życiowe, a wynika ze zdarzeń nienależących do zdarzeń codziennych, ani nawet do zdarzeń nadzwyczajnych. Należą do nich zdarzenia występujące zupełnie okazjonalnie, wymagające wielu niefortunnych zbiegów okoliczności, wykraczające poza możliwości ludzkiej zapobiegliwości.
Z przytoczonego wyroku wynika, że pomimo stwierdzonych nieprawidłowości w zakresie stanu faktycznego, Sąd nie uchylił decyzji organu obu instancji, lecz wyłącznie decyzję SKO. Sąd skierował zalecenia wyłącznie do organu odwoławczego, nakazując mu dokonanie wyjaśnienia wskazanych okoliczności.
W związku z tym nieprawidłowe było uchylenie przez Kolegium – po wyroku Sądu – poprzedniej decyzji organu I instancji z dnia [...]., jak i kolejnej decyzji z dnia [...]. i przekazanie sprawy temu organowi w celu wykonania wytycznych Sądu, jasno skierowanych do Kolegium. Dokonanie tych ustaleń było możliwe w ramach postępowania uzupełniającego przewidzianego w art. 106 k.p.a. i skorzystania z pomocy organu I instancji. Sąd podkreślił, że w sprawach dotyczących ustalenia nienależnie pobranego świadczenia nie jest obowiązkowe przeprowadzanie wywiadu środowiskowego, natomiast może mieć on znacznie przy stosowaniu art. 104 ust. 4 u.p.s.
Należy jednak podkreślić, że Sąd nie zlecił wprost organowi przeprowadzania takiego wywiadu, lecz dokonanie ustaleń zwłaszcza w kwestiach niejednoznacznych. Dotyczyły one kwestii zdrowotnych skarżącej i jej możliwości zarobkowych (w związku z wypadkiem jaki miał miejsce w grudniu 2018), a także stanu zdrowia jej męża (stopnia niepełnosprawności) i związanego z nim konieczności sprawowania nad nim opieki. Poza tym niejasności budziło także to, że organ odrębnymi decyzjami odstępował od zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (znacznie niższego, niż w niniejszej sprawie) właśnie ze względu na trudną sytuację rodzinną skarżącej. To właśnie te okoliczności powinno ustalić Kolegium, co było możliwe nawet bez wywiadu środowiskowego mieszczącego się zasadniczo w kompetencji organu I instancji.
Niezastosowanie się do wskazań Sądu i przekazanie sprawy organowi I instancji stanowi naruszenie art. 138 § 2 k.p.a. w związku z tym, że Sąd nie uchylił decyzji organu I instancji, takiego rozstrzygnięcia nie uzasadnia obecnie to, że organ I instancji w istocie nie prowadził postępowania wyjaśniającego z udziałem skarżącej M. K., lecz podejmował próby kontaktu, w tym wywiadu środowiskowego z jej mężem.
Rację ma więc skarżąca, że zaskarżona decyzja została wydana także z naruszeniem art. 15, art. 136 k.p.a., a w konsekwencji także art. 104 ust. 4 u.p.s.
Kolegium powinno dokonać samodzielnie ustaleń uzupełniających we wskazanym przez sąd zakresie i wydać decyzję merytoryczną po dokonaniu oceny przesłanek z art. 104 ust. 4 u.p.s..
W związku z tym Sąd uchylił zaskarżoną decyzją na podstawie art. 64 d § 1 w zw. z art. 64 f i art. 138 § 2 k.p.a. W świetle art. 64 f - rozpoznając sprzeciw od decyzji, sąd ocenia jedynie istnienie przesłanek do wydania decyzji, o której mowa w art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego. W związku z wytycznymi WSA sformułowanymi w wyroku wydanym w niniejszej sprawie, Kolegium nie było uprawnione do wydania decyzji kasatoryjnej w trybie art. 138 § 2 k.p.a. Wydanie takiej decyzji stanowi naruszenie tego przepisu.
Dodać należy, że uchylenie zaskarżonej decyzji z przedstawionych powodów czyni zbędnym odnoszenie się do pozostałych zarzutów podniesionych przez skarżącą.