Uzasadnienie
Decyzją z "[...]", wydaną z upoważnienia Burmistrza M. przez p.o. Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. (dalej jako: organ I instancji), na podstawie art. 2 pkt 1, art. 3 ust. 3 i 4, art. 8 ust. 1 pkt 2, ust. 3 i ust. 4, art. 39 ust. 1 i ust. 2, art. 41 pkt 1, art. 106 ust. 1 i art. 110 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity na dzień wydania decyzji - Dz.U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm., dalej jako: u.p.s.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń z pomocy społecznej (Dz.U. z 2018 r. poz. 1358), odmówiono R.P. (dalej jako: strona lub skarżąca) przyznania świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej w formie zasiłku celowego, jak również w formie specjalnego zasiłku celowego w związku z kosztami pogrzebu cioci. W uzasadnieniu podniesiono, że z treści wniosku złożonego 4 lipca 2019 r. oraz dołączonych do niego załączników wynika, że strona ubiega się o zwrot kosztów poniesionych w związku z pogrzebem cioci, która zmarła 6 lutego 2018 r. W wyniku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że strona prowadzi gospodarstwo domowe z mężem i oboje otrzymują emerytury z ZUS, przy czym mąż strony prowadzi również działalność gospodarczą, z której osiąga dochód.
Natomiast troje pełnoletnich dzieci prowadzi oddzielne gospodarstwa domowe. Wskazano, że na dochód rodziny z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, tj. z czerwca 2019 r., składa się: emerytura strony w wysokości 1481,35 zł netto, emerytura otrzymywana przez męża strony - 2943,63 zł oraz dochód z działalności gospodarczej prowadzonej przez męża - 2777,75 zł. Zatem łączny dochód rodziny wynosi 7202,73 zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie daje dochód w wysokości 3601,37 zł. Organ I instancji podniósł, że z przedstawionych przez stronę dokumentów wynika, że zleciła ona pochówek swojej cioci i została obciążona kosztem wykonania usługi pogrzebowej w wysokości 3921 zł. Następnie ZUS odmówił przyznania stronie zasiłku pogrzebowego po zmarłej, która jak wynika z informacji udzielonych przez stronę pochodziła z B., a przed śmiercią przebywała w domu opieki w M. W ocenie organu I instancji strona nie spełnia ustawowych przesłanek warunkujących możliwość przyznania wsparcia w formie zasiłku celowego, określonych w art. 39 ust. 1 i 2 w zw. z art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s., bowiem dochód w rodzinie strony w przeliczeniu na osobę znacznie przekracza kryterium dochodowe, które wynosi 528 zł. Jednocześnie wskazano, że wsparcie z pomocy społecznej może zostać przyznane na taki cel, którego wnioskodawca nie jest w stanie zaspokoić we własnym zakresie poprzez wykorzystanie własnych środków, a więc zgłaszana potrzeba musi być potrzebą niezaspokojoną w chwili ubiegania się o wsparcie.
Tymczasem w niniejszej sprawie strona nie ubiega się o przyznanie wsparcia na pokrycie kosztów pochówku cioci zmarłej w lutym 2018 r., lecz ubiega się o zwrot środków wydatkowanych na ten cel. W związku z czym, w ocenie organu I instancji, nie sposób uznać, że zgłaszana potrzeba jest potrzebą niezaspokojoną w chwili ubiegania się o świadczenie z pomocy społecznej, kiedy koszt pochówku został przez stronę uregulowany i to w 2018 roku. Dodano, że wsparcie w formie specjalnego zasiłku celowego jest nadzwyczajną formą pomocy, która może zostać udzielona w sytuacjach wyjątkowych (szczególnie uzasadnionych), tj. w sytuacjach takich, które nie występują na co dzień. Tymczasem w sytuacji strony, w ostatnim czasie nie wystąpiło żadne zdarzenie losowe, czy inna szczególna sytuacja, które można by potraktować jako zdarzenia uzasadniające przyznanie wsparcia w formie specjalnego zasiłku celowego.
Strona złożyła odwołanie od powyższej decyzji, podnosząc, że nie występuje o zapomogi celowe, lecz o zwrot niesłusznie poniesionych kosztów, a jej dochody i stan majątkowy nie stanowią kryterium w tej sprawie. Podkreśliła, że nie była osobą zobowiązaną do uregulowania kosztów tego pogrzebu. Jednocześnie wyjaśniła, że zmarła ciocia mieszkała w K., tj. w gminie M., zaś w chwili śmierci - w domu opieki w M. Podała również, że ciocia przez okres zamieszkiwania w Polsce uzyskiwała dofinansowanie do otrzymywanej renty z Departamentu Rent Zagranicznych. W kolejnym piśmie z 26 listopada 2019 r., stanowiącym uzupełnienie wniesionego odwołania, strona wskazała, że w przepisach u.p.s. przewidziano możliwość udzielenia wsparcia na pokrycie kosztów pogrzebu.
W ocenie strony jej ciocia, ze względu na osiągane kryterium dochodowe, spełniała warunki do udzielenia takiego wsparcia, którego jednak nie otrzymała. Podniosła, że to organ pomocy społecznej winien pokryć koszty pogrzebu jej cioci, bowiem w chwili śmierci koszty pogrzebu stanowiły jej niezaspokojoną potrzebę.
Decyzją z "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. (dalej jako: Kolegium lub organ odwoławczy) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wyjaśnił zasady udzielania pomocy społecznej na podstawie przepisów u.p.s. Wskazano, że z akt sprawy wynika, że przekroczone zostało kryterium dochodowe uprawniające do otrzymania pomocy w formie zasiłku celowego, bowiem dochód strony wynosi 3601, 37 zł miesięcznie, natomiast kryterium dochodowe wynosi 528 zł na osobę w rodzinie. Ponadto, zdaniem Kolegium, organ I instancji zasadnie przyjął, że w sprawie nie zaistniały przesłanki do przyznania stronie specjalnego zasiłku celowego. Podkreślono, że sformułowanie "może być przyznany" oznacza, że decyzja ma charakter uznaniowy, a brak zdefiniowania "szczególnie uzasadnionych przypadków" wskazuje na uprawnienie organu do samodzielnej oceny przyczyn wystąpienia z wnioskiem o pomoc w kategoriach szczególnej istotności dla wnioskodawcy, jak również oceny hierarchii zgłaszanych potrzeb, które należy ustalić w odniesieniu do konkretnej osoby, jak i w kontekście ogólnej liczby osób ubiegających się o pomoc oraz zgłaszanych przez nich żądań, a także wysokości środków finansowych przeznaczonych na świadczenia z zakresu pomocy społecznej.
W ocenie Kolegium w przypadku strony w ostatnim czasie nie zaszły szczególne okoliczności w rozumieniu art. 41 u.p.s. Ponadto wydatków związanych z pogrzebem, który miał miejsce ponad 14 miesięcy przed złożeniem wniosku, nie sposób uznać za sytuację wyjątkową i szczególną, której w wydatkach miesięcznych nie można przewidzieć. Podkreślono przy tym, że specjalny zasiłek celowy nie może służyć na pokrycie poniesionych już kosztów.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji organu odwoławczego i przyznanie jej prawa do rekompensaty za poniesione koszty pogrzebu cioci. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że organy dokonały zbyt swobodnej interpretacji art. 41 u.p.s. i ponownie przedstawiła stan faktyczny niniejszej sprawy. Podała, że zmarła ciocia otrzymywała rentę z B., a od 1985 r. na stałe przebywała w Polsce najpierw pod opieką matki skarżącej, a następnie samej skarżącej, natomiast ostatnie dwa tygodnie życia spędziła w domu opieki, nie odzyskawszy przytomności po przebytym udarze. Skarżąca dodała, że renta, którą otrzymywała ciocia z B. była niższa od najniższej renty polskiej i strona polska uzupełniała tą różnicę. Zdaniem skarżącej w niniejszej sprawie została naruszona zasada sprawiedliwości społecznej, bowiem co do zasady po śmierci każdej osoby zostaje wypłacony zasiłek pogrzebowy dla tych, którzy ponieśli koszty pogrzebu tej osoby lub też koszty pogrzebu ponosi Państwo.
W tym przypadku zaś ani Biuro Rent Zagranicznych, ani ZUS nie przyznało takiego zasiłku. W związku z tym, że to skarżąca osobiście zajęła się pochówkiem cioci i poniosła związane z tym koszty, należy jej się zwrot poniesionych na ten cel wydatków.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wraz z argumentacją przedstawioną w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r. poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że zadaniem sądu administracyjnego jest jedynie sprawdzenie, czy zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z przepisami prawa materialnego oraz czy przy jej podejmowaniu nie zostały naruszone przepisy postępowania administracyjnego.
Należy również podkreślić, że stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., zwanej dalej: p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany zarzutami oraz wnioskami skargi, a także powołaną podstawą prawną.
Rozpoznając niniejszą sprawę, Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy wniosek taki został złożony przez stronę skarżącą w piśmie z 2 czerwca 2020 r., a jego odpis został doręczony organowi 15 czerwca 2020 r. W zakreślonym terminie organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
Należy wskazać, że zgodnie z art. 2 ust. 1 u.p.s. pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Celem jej przyznawania jest wsparcie osób potrzebujących w podejmowaniu wysiłków zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ust. 1 u.p.s.). Podkreślenia wymaga, że ustawodawca określił świadczenia te jako formę wsparcia osób potrzebujących. Celem pomocy społecznej nie może być zatem wyręczanie beneficjenta w zaspokajaniu jego wszelkich potrzeb życiowych. Zadaniem pomocy społecznej jest także zapobieganie trudnym sytuacjom życiowym przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielniania osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem.
Z samej swej natury wsparcie to ma zatem charakter czasowy, ograniczony i powinno towarzyszyć próbom samodzielnego zaspokajania własnych potrzeb podejmowanym przez osoby otrzymujące pomoc ze środków publicznych. Ponadto rozmiar pomocy społecznej determinują nie tylko potrzeby osób zainteresowanych. Oczekiwania osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione w takim zakresie, w jakim odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 4 u.p.s.). Tym samym, nawet uzasadnione żądania pomocy mogą pozostać niezaspokojone lub zaspokojone jedynie częściowo, jeśli przewyższają one aktualne możliwości organów pomocy społecznej. Skoro bowiem organ pomocy dysponuje ograniczonymi środkami, to musi dokonywać selekcji zgłaszanych pomocy społecznej potrzeb i zaspokajania w pierwszej kolejności tych najpilniejszych, a dopiero w razie możliwości kolejnych w zakresie, na jaki pozwalają środki znajdujące się w jego dyspozycji.
Jedną z form pomocy społecznej jest zasiłek celowy, który zgodnie z art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenie, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Jak wskazuje się w orzecznictwie przez pojęcie niezbędnej konkretnej potrzeby bytowej należy rozumieć potrzebę usprawiedliwioną ze względu na zachowanie życia, zdrowia, a także możliwości zarobkowania i pełnienia funkcji członka rodziny. Jest to potrzeba uzasadniona podstawowym katalogiem dóbr zasługujących na ochronę, z założenia konsumująca się jednorazowo (por. wyrok NSA z dnia 10 grudnia 2019 r., sygn. akt I OSK 1865/19, CBOSA). Otrzymanie tego rodzaju świadczenia uzależnione jest również od spełnienia kryterium dochodowego, określonego w art. 8 u.p.s., które w przypadku osoby w rodzinie wynosi 528 zł dochodu w przeliczeniu na osobę w rodzinie.
Tymczasem jak wynika z akt sprawy, w tym przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, dochód rodziny skarżącej, na który składa się jej emerytura oraz emerytura jej męża, a także dochód z działalności gospodarczej prowadzonej przez męża, wynosił w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, tj. w czerwcu 2019 r., 7202,73 zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie daje kwotę 3601,37 zł. Nie budzi zatem najmniejszych wątpliwości, że dochód skarżącej znacznie przekracza określone w ustawie kryterium dochodowe, co w pełni uzasadnia wydanie decyzji odmownej w przedmiocie przyznania zasiłku celowego.
Jednocześnie należy zauważyć, że pogrzeb, którego zwrotu kosztów domaga się skarżąca, miał miejsce w 2018 roku, natomiast wniosek o przyznanie pomocy został złożony 4 lipca 2019 r. Istotą pomocy społecznej jest zaś wsparcie w zaspokojeniu potrzeb, których wnioskodawca nie jest w stanie samodzielnie zrealizować, a zatem wniosek ten musi dotyczyć potrzeb niezaspokojonych w chwili ubiegania się o pomoc. Trudno zatem uznać, aby zwrot kosztów pogrzebu stanowił w tym przypadku niezbędną potrzebę życiową, której wnioskodawca nie jest w stanie zaspokoić we własnym zakresie.
Ponadto stosownie do treści art. 41 pkt 1 u.p.s. w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy w wysokości nie przekraczającej odpowiednio kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej lub rodziny, który nie podlega zwrotowi. Należy przy tym wskazać, że decyzja w przedmiocie specjalnego zasiłku celowego wydawana jest w ramach "uznania administracyjnego". Organ winien zatem brać pod uwagę nie tylko słuszny interes strony, ale także słuszny interes społeczny, możliwości finansowe organu oraz cele i zadania pomocy społecznej. Przy czym, o tym, czy w danej sprawie zachodzi "szczególnie uzasadniony przypadek" decydują indywidualne okoliczności każdej sprawy. Niewątpliwie szczególne przypadki, o których mowa w art. 41 pkt 1 u.p.s., muszą być wyraziste i niecodzienne oraz wpływające w sposób istotny na sytuację życiową wnioskodawcy.
Analiza akt niniejszej sprawy prowadzi do jednoznacznego wniosku, że taka sytuacja nie miała miejsca w rodzinie skarżącej. Nie zaszły bowiem żadne nadzwyczajne sytuacje, które by wpłynęły znacząco na sytuację finansową, czy też zdrowotną skarżącej lub jej męża, z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Zasadnie zatem uznały organy obu instancji, że nie ma podstaw, aby przyznać skarżącej specjalny zasiłek celowy.
W ocenie Sądu ustalony w niniejszej sprawie stan faktyczny w pełni uzasadnia przyjęcie, że indywidualna sytuacja skarżącej w świetle celów i zadań pomocy społecznej, określonych w art. 2 pkt 1 i art. 3 pkt 1 u.p.s., prowadzi do wniosku, że skarżąca nie spełnia ustawowych wymogów otrzymania zarówno zasiłku celowego, jak i specjalnego zasiłku celowego.
Reasumując, należy raz jeszcze wyraźnie podkreślić, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, a zatem strona w pierwszej kolejności, w celu zaspokojenia swoich potrzeb, powinna wykorzystać własne możliwości oraz środki i dopiero wówczas, gdy okażą się one niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa w przezwyciężeniu swojej trudnej sytuacji życiowej (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 10 października 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 1306/17, CBOSA). Taka sytuacja nie miała jednak miejsca w niniejszej sprawie.
W tym stanie rzeczy, wobec braku podstaw do kwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.