Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 4 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Ol 1434/16, Starszy referendarz sądowy odmówił J. W. zwolnienia od wpisu od skargi. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, że z załączonym do skargi wniosku, złożonym na urzędowym formularzu PPF, skarżący – J. W., reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, wniósł o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie "opłaty sądowej od skargi". W uzasadnieniu wskazano, że skarżący utrzymuje się z zasiłku opiekuńczego w kwocie 520 zł, który pobiera jako opiekun schorowanego ojca. Zajmuje mieszkanie ("będące własnością rodziny"), którego koszt utrzymania wynosi średnio 530 zł miesięcznie i - jak zauważono - przekracza osiągany przez niego dochód. Wskazano, iż na co dzień skarżący opiekuje się rodzicami, którzy wymagają stałej opieki. Z tego powodu nie może podjąć pracy zawodowej. Dodano, że skarżący nie posiada majątku ani oszczędności, z których mógłby pokryć wskazaną opłatę sądową - nie stać go zatem na jej uiszczenie.
Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący prowadzi sam gospodarstwo domowe. Nie posiada żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych, wierzytelności oraz przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wykazano dochód skarżącego z tytułu zasiłku opiekuńczego w kwocie 520 zł, natomiast w rubryce nr 11 wskazano, że ponosi koszty utrzymania mieszkania (czynsz, prąd i woda) w łącznej kwocie 530 zł miesięcznie oraz dodatkowo wydatkuje 50 zł na telefon. Referendarz wskazał, że w warunkach niniejszej sprawy, skarżący stwierdził wprawdzie, że nie jest w stanie ponieść wpisu od skargi, lecz okoliczności, które przywołał na potwierdzenie tego twierdzenia nie mogą być uznane za wiarygodną podstawę przyznania prawa pomocy.
Nie można przyjąć bowiem, że skarżący wykazał w sposób rzetelny jak kształtuje się jego rzeczywista sytuacja życiowa. Z jednej bowiem strony skarżący wskazał, że ponosi wydatki związane z utrzymaniem mieszkania oraz opłatą za telefon w łącznej wysokości 580 zł, z drugiej zaś - wykazał jedynie dochód z tytułu zasiłku opiekuńczego w wysokości 520 zł, czyli niższej od wysokości ponoszonych wydatków, co też sam zauważył. W tych okolicznościach, mając na uwadze wysokość pobieranego zasiłku oraz brak wykazania przez skarżącego jakichkolwiek oszczędności oraz innych źródeł utrzymania, a także ewentualnych osób, z którymi prowadziłby wspólne gospodarstwo domowe, stwierdzić należy, że dysponując wyłącznie dochodem z tego tytułu nie byłby on w stanie pokryć nie tylko wykazanych wydatków, ale i wydatków związanych z własnym utrzymaniem koniecznym, a nie wykazał on jednocześnie zadłużenia z jakiegokolwiek tytułu. Sprzeczności w tym zakresie czynią oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach niewiarygodnym i nie pozwalają na uwzględnienie wniosku skarżącego w jakimkolwiek zakresie.
We wniesionym sprzeciwie pełnomocnik J. W. podniósł, że ze względu na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnymi rodzicami, którzy wymagają opieki nawet przy podstawowych czynnościach życia codziennego, skarżący ma wyłączoną możliwość podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Skarżący nie posiada żadnego majątku, a jego jedyny dochód stanowi zasiłek opiekuńczy w kwocie 520 zł. Brak zadłużenia skarżącego wynika z tego, że incydentalnie jeden z rodziców przekazuje mu drobne kwoty, które pozwalają mu zbilansować stałe wydatki w kwocie 580 zł miesięcznie, nie ma to jednak charakteru stałego i nie są to stałe dochody skarżącego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Oznacza to, że sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia.
Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym.
Wskazać należy, że instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (por. H. Knysiak-Molczyk: Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39).
Mając powyższe na uwadze, odnosząc się do wniosku złożonego przez skarżącego, należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Z treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej takiego prawa. Z zawartego w art. 246 §1 pkt 2 p.p.s.a. określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania jej prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Ma ona istotne znaczenie w sprawie, albowiem pozwala wyjaśnić wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń oraz skonfrontować ich treść z dokumentacją źródłową, której przykładowy katalog zawiera § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. z 2015 r., poz. 1257).
Dlatego też od stron ubiegających się o przyznanie prawa pomocy oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa i możliwości płatnicze. Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, iż sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie albowiem zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Jednocześnie Sąd podziela stanowisko zaprezentowane przez referendarza sądowego w zaskarżonym postanowieniu, iż skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Przede wszystkim sytuacja, w której wydatki przewyższają dochody jest obiektywnie niemożliwa, zaś skarżący w żaden sposób nie wyjaśnił, jakie są źródła utrzymania jego rodziny (rodzice), w jaki sposób pokrywa comiesięczny deficyt finansowy skoro, jak twierdzi, otrzymywana od rodziców pomoc jest incydentalna. Deklarowana przez niego pomoc finansowa rodziców, która na marginesie nie została uprawdopodobniona, i która jest sporadyczna, nie wystarcza bowiem na zaspokojenie wszystkich jego wydatków. Powyższe rozbieżności świadczą, albo o zawyżeniu deklarowanych wydatków, albo o zaniżeniu dochodów. Wskazywany wyjątkowy charakter prawa pomocy nie pozwala na interpretowanie wynikających z oświadczeń strony wątpliwości na korzyść osoby wnioskującej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 29 października 2015r., sygn. akt II FZ 836/15 (publ. CBOSA) w sytuacji, gdy wydatki przekraczają wskazany miesięczny dochód strony rzeczywista sytuacja materialna wnioskodawcy nie została wykazana.
Skoro zatem przedstawione miesięczne wydatki nie korelują z zadeklarowanym miesięcznym dochodem, przewyższając znacznie wpływy finansowe, to wiarygodność przedstawionych informacji została podważona, a wniosek o przyznanie prawa pomocy może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń.
Jednocześnie Sąd nie neguje prawa, jak i potrzeby skarżącego do ustanowienia dla siebie zastępstwa prawnego, niemniej jednak okoliczność ustanowienia pełnomocnika, który nie oświadczył, aby reprezentował skarżącego przed Sądem pro publico bono, wskazuje, że sytuacja finansowa skarżącego w rzeczywistości może nie kształtować się tak, jak to przedstawione zostało w rozpoznawanym wniosku. Niezrozumiałym jest, dlaczego koszty ustanowienia pełnomocnika mają pierwszeństwo przed kosztami należnymi Skarbowi Państwa oraz dlaczego te koszty wnioskodawca może ponosić, natomiast kosztów postępowania sądowego już nie.
Okoliczności przedstawione przez skarżącego, jak również wynikające z akt sprawy nie pozwalają uznać, że skarżący spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał, iż spełnia przesłanki uzasadniające uwzględnienie jego żądania. Ocena sytuacji finansowej skarżącego, wobec nieprzedstawienia wymaganych w toku postępowania dokumentów, musiałaby bowiem nastąpić tylko na podstawie oświadczenia skarżącego o braku środków na pokrycie kosztów sądowych. Tymczasem to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy. Nie negując stanowiska skarżącego wyrażonego w sprzeciwie, trudno jednak uznać, by skarżący uprawdopodobnił w sposób niebudzący wątpliwości w jakiej sytuacji majątkowej i finansowej się znajduje.
Z powyższych względów uznać należy, iż skarżącemu zasadnie odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi. Skarżący nie spełnił bowiem przesłanek przyznania prawa pomocy wynikających z przepisu art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a.
W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 259 i art. 260 § 1 p.p.s.a., utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.