Wyrok WSA w Olsztynie z 28 lipca 2020 r., II SA/Ol 237/20

Sąd

Dnia 28 lipca 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie

Rozpoznanie

na rozprawie w dniu 28 lipca 2020 roku

Sprawa

sprawy ze skargi G. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 480 złotych (słownie: czterysta osiemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Skład

sędzia WSA Adam Matuszak przewodniczący, sprawozdawca
sędzia WSA Beata Jezielska
sędzia WSA Piotr Chybicki
specjalista Wojciech Grabowski protokolant

Uzasadnienie

Decyzją z "[...]" r., działając z upoważnienia Wójta Gminy "[...]" (dalej: "organ pierwszej instancji") odmówił G.S. (dalej: "Skarżąca") przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, S.H.

W uzasadnieniu stwierdził, że niepełnosprawność ojca Skarżącej nie powstała w okresach wskazanych w art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2220, z późn. zm.), dalej: "ustawa", co wykluczyło możliwość przyznania przedmiotowego świadczenia. Podniósł też, że fakt, iż ojciec Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, stosownie do z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Ponadto, w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem, Skarżąca pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy przyznany decyzją z "[...]" r., co w świetle art. 17 ust. 5 pkt 1b ustawy również uniemożliwia przyznanie wnioskowanego świadczenia.

W złożonym odwołaniu Skarżąca podniosła, że kwestia wieku powstania niepełnosprawności jej ojca nie ma znaczenia prawnego z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. Oświadczyła, że z chwilą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, rezygnuje z otrzymywanego specjalnego zasiłku dla opiekuna. Wyjaśniła, że matka nie jest w stanie sprawowania opieki nad mężem z uwagi na swój stan zdrowia. Skarżąca opisała ponadto czynności, które wykonuje, opiekując się ojcem.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze "[...]" (dalej: "Kolegium") decyzją z "[...]" r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Kolegium stwierdziło, że na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, fakt, że nie można ustalić daty powstania niepełnosprawności nie stanowi przesłanki negatywnej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wywiodło ponadto, że między małżonkami istnieje obowiązek alimentacyjny, w którym mieści się również obowiązek opieki nad chorym niepełnosprawnym małżonkiem i dopiero, gdy nie może tego obowiązku wypełnić obowiązek ten przechodzi na osobę zobowiązaną w dalszej kolejności. Zaznaczyło, że w odniesieniu do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca określił tylko jeden taki przypadek - niepełnosprawność współmałżonka w stopniu znacznym. Kolegium przyznało, że matka Skarżącej ze względu na stan zdrowia może nie być w stanie sprostać opiece nad niepełnosprawnym mężem, lecz jednocześnie stwierdziło, że znaczenie ma brak legitymowania się przez nią orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy.

Skarżąca zarzuciła w złożonej skardze, że decyzja Kolegium została wydana z naruszeniem art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy przez uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, uniemożliwia innym osobom bliskim uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i argumentację tam przedstawioną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.), dalej: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111), daje: "ustawa", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. matce albo ojcu,
2. opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust 5 pkt 2 lit. a świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy prowadzi do wniosku, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

Sąd nie podziela dokonanej przez organy obu instancji literalnej wykładni wskazanego przepisu, prowadzącej do uznania, że niedopuszczalne jest przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że żona niepełnosprawnego ojca Skarżącej, a matka skarżącej, nie jest osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu. Przychylić należy się do prezentowanego w judykaturze stanowiska, zgodnie z którymi w procesie wykładni prawa sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy skonfrontujemy go z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej (zob. wyrok NSA z 10 stycznia 2014 r. sygn. II FSK 381/12, dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA").

Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.

Cytowane przepisy należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (zob. np. wyroki NSA: z 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14; z 13 listopada 2015 r., I OSK 1286/14; z 12 maja 2017 r., I OSK 328/16; z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/17; CBOSA). Formalistyczna wykładnia ww. przepisów w okolicznościach rozpoznawanej sprawy mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Wbrew zatem literalnej wykładni 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może być przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Powyższe byłoby dopuszczalne, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. A zatem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli (zob. wyrok WSA w Białymstoku z 11 października 2012 r., sygn. II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r. sygn. II SA/Bk 987/12, wyrok WSA we Wrocławiu z 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr 924/14; CBOSA). Chodzi o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.

W okolicznościach niniejszej sprawy rozstrzygnięcie o świadczeniu pielęgnacyjnym powinno więc uwzględniać, że formalnego ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy nie można stosować, w sytuacji gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny krewny. W kontrolowanej sprawie jedyną przesłanką odmowy świadczenia było zaś ustalenie, że żona niepełnosprawnego nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreślenia wymaga, że Kolegium dysponowało zaświadczeniem lekarskim, z którego wynika wprost, że z uwagi na swój stan zdrowia matka Skarżącej nie jest w stanie opiekować się jej ojcem.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ winien wziąć pod uwagę powyższe rozważania Sądu. W szczególności zbada, czy matka Skarżącej jest obiektywnie zdolna do sprawowania prawidłowej opieki nad niepełnosprawnym mężem, czy też taka możliwość jest wykluczona. Oceny niemożności sprawowania opieki należy dokonać kierując się zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Dokonując tej oceny, nie można z góry założyć, że tylko osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym nie jest zdolna do sprawowania pełnej i efektywnej opieki nad osobą tego wymagającą.

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie naruszyły również art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256), w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

O kosztach postępowania, obejmujących wynagrodzenie pełnomocnika strony skarżącej, będącego adwokatem, orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800, z późn. zm.).