Uzasadnienie
Decyzją z 20 marca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu (Kolegium, organ odwoławczy), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 – k.p.a.) w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 – u.ś.r.), po rozpatrzeniu odwołania D. G. od decyzji Burmistrza, z upoważnienia którego działa Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej (organ pierwszej instancji) z dnia 13 lutego 2023 r. dotyczącej odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem, K. G. - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.
Zakwestionowana decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy:
Wnioskiem złożonym w dniu 3 stycznia 2023 r. D. G. (skarżąca, strona) zwróciła się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem K. G. Decyzją z 13 lutego 2023 r. organ pierwszej instancji odmówił przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na męża K. G. Jako podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia organ podał niespełnienie warunku wynikającego z art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, a także art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje opiekunom osób niepełnosprawnych, jeżeli mają oni ustalone prawo, m.in. do emerytury. D. G. ma ustalone prawo do emerytury.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła jej naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i naruszenie konstytucyjnej zasady równości, oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że pobieranie emerytury stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dodatkowo zarzuciła naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, 9 i 79 a § 1 k.p.a. poprzez brak należytego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, niepoinformowanie strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na jej prawa i obowiązki oraz niewskazanie przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wydania decyzji spełnione lub wykazane, co skutkowało wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem odwołującej się.
Wobec powyższego wniesiono o uchylenie decyzji w całości i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu odwołania strona przywołała orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Odnośnie negatywnej przesłanki ustawowej związanej z pobieraniem świadczenia emerytalnego skarżąca wskazała, iż nie można poprzestać na wykładni językowej, a należy sięgnąć także do wykładni celowościowej i funkcjonalnej. Organ w tej kwestii nie poczynił żadnych ustaleń i rozważań. Świadczenie emerytalne strony jest w niższej wysokości niż świadczenie pielęgnacyjne, co powoduje, że osoby znajdujące się w podobnej sytuacji są zróżnicowane bez racjonalnych powodów. Skarżąca przyznała, iż zgodnie z obowiązującym orzecznictwem nie można pobierać dwóch świadczeń jednocześnie. Konieczne jest wówczas usunięcie kolizji poprzez wybór jednego z nich. Strona takiego wyboru mogłaby dokonać poprzez zawieszenie prawa do emerytury.
Organ winien poinformować wnioskodawcę o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie prawa do emerytury i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, przytaczając treść mających w sprawie zastosowanie przepisów u.ś.r., Kolegium wyjaśniło, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej lub niepodejmowanie zatrudnienia spowodowane koniecznością sprawowania stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Tak więc świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, względem której osoba ubiegająca się o świadczenie ma obowiązek alimentacyjny, gdyż to wynika z prawnego i moralnego obowiązku wobec najbliższych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.
Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Zastosowanie art. 17 ust. 1 u.ś.r. wymaga zatem ustalenia nie tylko czy opieka jest faktycznie sprawowana, ale także czy jej zakres obiektywnie uniemożliwia wykonywanie lub podjęcie zatrudnienia, a także czy nie zachodzą negatywne przesłanki przyznania świadczenia. Kolegium stwierdziło, że wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne sama jest osobą starszą, schorowaną i wymagającą stałej i długotrwałej opieki. Jak wynika z akt sprawy wnioskodawczym od lat nie świadczy pracy, ma ustalone prawo do emerytury. Od roku 2012 jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Ma trudności w poruszaniu się.
Mając na uwadze wiek i schorzenia strony, a także fakt, iż strona nie zrezygnowała z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, należało jednoznacznie stwierdzić, że brak jest wypełnienia dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. Strona nie sprawuje względem męża opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., a zatem nie istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z pracy, niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki wobec K. G. Ponadto skarżąca od lat nie jest osobą czynną zawodowo oraz ma przyznane prawo do emerytury.
Wobec powyższego niewątpliwie wypełniona została dyspozycja art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. stanowiąca negatywną przesłankę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Dodatkowo Kolegium wskazało, że przesłanka odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia oparta na przepisach art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie jest zasadna. Organ podzielił stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (wykształcone wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13), zgodnie z którym nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.
W skardze wywiedzionej do tut. Sądu na decyzję Kolegium skarżąca wniosła o jej uchylenie w całości. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. poprzez jego wykładnię naruszającą konstytucyjne zasady równości wobec prawa, sprawiedliwości społecznej, obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej oraz osobom niepełnosprawnym; naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z zatrudnienia a opieką nad niepełnosprawną osobą, oraz naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. 1 w zw. z art. 27 ust. 5 u.ś.r., przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane osobie, która ma już ustalone prawo do emerytury, gdy zarówno wykładnia językowa, jak i funkcjonalna, prowadzi do wniosku, że w sytuacji gdy wobec danej osoby występuje zbieg uprawnień do jednego z wymienionych w tym przepisie świadczeń, to osoba uprawiona ma prawo wyboru świadczenia, co w przedmiotowej sprawie miało miejsce.
Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i 4, art. 79a, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., poprzez przyjęcie, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem/rezygnacją z pracy zarobkowej a sprawowaniem przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym mężem, jak też brak należytego uzasadnienia takiego stanowiska, zaniechanie poinformowania skarżącej o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków oraz niewskazanie przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wydania decyzji spełnione lub wykazane, tj. co do możliwości wyboru świadczenia i złożenia w organie rentowym wniosku o zawieszenie emerytury.
W uzasadnieniu skargi wskazała m.in., że nie zgadza się z tezą organu odwoławczego, że sama jest osobą starszą, schorowaną i wymagają stałej i długotrwałej opieki. Nie ma znaczenia i nie stanowi przeszkody w sprawowaniu opieki fakt, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności nr 2760/12 z dnia 3 grudnia 2012 r. została na stałe zaliczona do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Z orzeczenia wprost wynika, że nie wymaga stałej i długotrwałej opieki innych osób. Ponadto z załączonego do skargi zaświadczenia lekarskiego z dnia 7 kwietnia 2023 r. lekarza specjalisty chorób wewnętrznych wynika, że skarżąca jest sprawna ruchowo i nie wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Stąd też twierdzenia Kolegium nie zasługują na uwzględnienie.
Ponadto wiele osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności jest czynnych zawodowo, a także sprawują stałą i długotrwałą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Powołując się na orzeczenia sądów administracyjnych strona podkreśliła, że nigdzie w przepisach nie jest wskazane, że osoba legitymująca się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności nie jest zdolna do sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad niepełnosprawnym. Wbrew stanowisku organu odwoławczego również wiek skarżącej (66 lat) nie stanowi przeszkody do sprawowania opieki. Osoby w podobnym wieku wykonują pracę zawodową. Za niezasadne uznała także twierdzenie Kolegium, że nie zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. K. G. uległ wypadkowi w lipcu 2015 r. i po wypadku przez dwa miesiące przebywał w szpitalach, a przez kolejne 8 miesięcy poddanym był rehabilitacjom w placówkach medycznych.
Na dowód strona przedstawiła dokumentację medyczną i zestawienie pobytu K. G. w placówkach medycznych. Jak wynika ze świadectwa pracy w okresie od 1 stycznia 2015 r. do 30 listopada 2016 r. D. G. była zatrudniona w firmie E. na stanowisku asystent ds. księgowości, a stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania na podstawie art. 30 § 1 kodeksu prawy (oświadczenie pracownika). Wcześniej skarżąca była aktywna zawodowo i nie jest prawdą, że od lat nie świadczy pracy. Strona w okresie kiedy K. D. był hospitalizowany i rehabilitowany po wypadku była w stanie pogodzić opiekę na mężem i pracę zawodową. Jednak z uwagi na pogarszający się stan zdrowia męża i konieczność opieki nad nim, zmuszona była zrezygnować z zatrudnienia, przy czym skorzystała z przysługującego jej prawa do emerytury i od marca 2017 r. ma ustalone prawo do emerytury. Odnośnie drugiego powodu odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, tj. negatywnej przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. strona stwierdziła, że również jest on niezasadny.
Bezspornym jest, iż w dacie składania wniosku strona miała ustalone prawo do emerytury i pobiera to świadczenie. Podniosła, że aktualnie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dominuje wykładnia skłaniająca się do możliwości wyboru przez osobę uprawnioną jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. O możliwości złożenia wniosku o zawieszenie emerytury i uzależnieniu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty, organ winien stronę poinformować. Wówczas, o ile strona doprowadzi do zawieszenia prawa do emerytury, możliwe będzie płynne przejście osoby uprawnionej z systemu świadczeń emerytalnych do systemu świadczeń rodzinnych. W przedmiotowej sprawie organ odwoławczy zaniechał poinformowania strony o przysługującej możliwości zawieszenia emerytury.
W odpowiedzi na skargę Kolegium, w całości podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji, wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 - p.p.s.a.), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).
Oceniając, w świetle powołanych wyżej kryteriów zaskarżoną decyzję, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy, wniosek taki został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej do Sądu decyzji stanowią przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Przedmiotem skargi jest natomiast decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem. Zdaniem organu posiadane przez skarżącą prawo do emerytury, jak i brak związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją z pracy, niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością opieki wobec męża, uniemożliwiają przyznanie jej wnioskowanego świadczenia.
Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
- 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
- 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.
Natomiast w myśl art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.
Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd zauważa, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium.
W tym miejscu Sąd zauważa, że zasada prawdy obiektywnej została skonstruowana w art. 7 k.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Powyższa zasada ogólna odnosi się nie tylko do sposobu prowadzenia postępowania administracyjnego, lecz jest także wskazówką interpretacyjną prawa materialnego, gdyż organy administracji publicznej mają obowiązek uwzględniania jej przy "załatwieniu sprawy" (por. wyroki NSA z 4 czerwca 1982 r., I SA 258/82, ONSA 1982/1, poz. 54, oraz z 28 listopada 2012 r., I OSK 641/12, LEX nr 1291400; wyrok WSA w Gdańsku z 14 września 2011 r., I SA/Gd 502/11, LEX nr 898927).
Organ administracji publicznej ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego w taki sposób, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Zasada prawdy obiektywnej została skonkretyzowana w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Natomiast zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Biorąc pod uwagę treść przytoczonych wyżej przepisów, należy uznać, że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności postępowania dowodowego. Okoliczność, w której strona również ma prawo wykazywania inicjatywy dowodowej, nie zwalnia organu administracji publicznej z obowiązku podejmowania z urzędu czynności zmierzających do pełnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Organ administracji publicznej jest obowiązany z urzędu: 1. ustalić, jakie okoliczności faktyczne mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy;
- 2. ustalić, jakie dowody powinny zostać przeprowadzone w celu ustalenia powyższych okoliczności (por. wyrok z 20 września 2012 r., IV SA/Wa 663/12, LEX nr 1347629, w którym WSA w Warszawie stwierdził, że "organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy", przy czym "aktywna rola organu administracji publicznej w procesie poszukiwania i gromadzenia materiału dowodowego może przejawiać się zarówno podejmowaniem czynności dowodowych z urzędu, a także gromadzeniem w aktach sprawy dowodów wskazanych lub dostarczonych przez strony, jeżeli mają one znaczenie dla sprawy" – tak WSA we Wrocławiu w wyroku z 15 lutego 2012 r., IV SA/Wr 711/11, LEX nr 1139681);
- 3. przeprowadzić dowody, które uznał za niezbędne dla dokonania prawidłowych ustaleń w zakresie stanu faktycznego sprawy;
- 4. dokonać oceny przeprowadzonych dowodów zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z 23 lutego 2012 r., II GSK 118/12, LEX nr 1125454).
Jednocześnie Sąd podkreśla, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl - CBOSA). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19, CBOSA). Konieczne jest poczynienie w tym zakresie kompleksowych ustaleń i poddanie ich wszechstronnej ocenie.
Odnosząc powyższe do realiów kontrolowanej sprawy, Sąd wskazuje, że jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności orzeczeniem z dnia 7 listopada 2022 r., zaliczył K. G. (rocznik 1948) do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym. Wskazano również, iż niepełnosprawność występuje od 67-go roku życia, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 20 maja 2016 r. Orzeczenie wydano do dnia 30 listopada 2024 r. Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 12 czerwca 2018 r. ustalono, że K. G. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. Z akt sprawy wynika, że K. G. ma 75 lat, mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe razem z żoną. W 2015 r. uległ poważnemu wypadkowi komunikacyjnemu. Od tamtej pory stał się osobą zależną w codziennym funkcjonowaniu. Opiekę nad mężem sprawuje D. G., która sama legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym.
Pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy potwierdził, że D. G. pomaga mężowi w czynnościach dnia codziennego, co umożliwia mu optymalne funkcjonowanie. Według oświadczenia skarżąca pozostaje do dyspozycji męża siedem dni w tygodniu przez 24 godziny na dobę. D. G. pobiera świadczenie emerytalne z ZUS.
W wyroku z 29 maja 2020 r. (sygn. akt I OSK 1854/19, CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że treść orzeczenia o niepełnosprawności jest dla organów orzekających w sprawie wiążąca, gdyż determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Tym samym, jeżeli osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga stałej lub długotrwałej opieki, to rozważeniu przez organy może podlegać tylko to, czy wnioskodawca tę opiekę zapewnia w wymiarze uniemożliwiającym mu podjęcie zatrudnienia.
Organ odwoławczy nie kwestionując ustaleń odnośnie stanu zdrowia męża skarżącej stwierdził, że D. G. sama jest osobą starszą, schorowaną i wymagającą stałej i długotrwałej opieki. Wskazał, że strona od lat nie świadczy pracy, ma ustalone prawo do emerytury. Od 2012 r. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Ma trudności w poruszaniu się. Mając na uwadze wiek i schorzenia strony, a także fakt, iż D. G. nie zrezygnowała z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem należało stwierdzić, że brak jest wypełnienia dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r.
W ocenie Sądu zebrany materiał dowodowy nie daje podstaw do tego typu oceny. Przede wszystkim, co zasadnie podnosi strona, z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wprost wynika, że skarżąca nie wymaga stałej i długotrwałej opieki innych osób. Ponadto z załączonego do skargi zaświadczenia lekarskiego z dnia 7 kwietnia 2023 r. lekarza specjalisty chorób wewnętrznych wynika, że skarżąca jest sprawna ruchowo i nie wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Zauważyć ponadto należy, że orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 12 czerwca 2018 r. ustalono, że K. G. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. Z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że sprawowana opieka musi stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, CBOSA).
Nie oznacza to jednak, że warunek "stałej" i "ciągłej" opieki należy rozumieć jako wykonywanie opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad osobą niepełnosprawną, której zakres wyznaczony jest stopniem niepełnosprawności tej osoby, a więc koniecznością wykonywania takich czynności, które warunkują jej egzystowanie w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Gdańsku z 2 lipca 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 482/20 oraz wyrok WSA w Krakowie z 29 lipca 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 640/21, CBOSA). Stała opieka winna być zatem rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego.
Należy przez to rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, opiekun ten wykazuje realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (por. wyrok WSA w Gliwicach z 23 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 598/21, CBOSA).
Sąd nie podziela stanowiska Kolegium jakoby chronologia zaprzestania aktywności skarżącej w poszukiwaniu pracy, podjęcia opieki nad mężem oraz momentu złożenia wniosku świadczyła o tym, że niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Wynika to z materiału aktowego sprawy. K. G. uległ wypadkowi w lipcu 2015 r., po wypadku przez dwa miesiące przebywał w szpitalach, a przez kolejne 8 miesięcy poddanym był rehabilitacjom w placówkach medycznych - na dowód strona przedstawiła dokumentację medyczną i zestawienie pobytu K. G. w placówkach medycznych. Jak wynika ze świadectwa pracy w okresie od 1 stycznia 2015 r. do 30 listopada 2016 r. D. G. była zatrudniona w firmie E. na stanowisku asystent ds. księgowości, a stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania na podstawie oświadczenie pracownika. Korelacja tych dat potwierdza, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia ze względu na pogarszający się stan zdrowia męża.
W ocenie Sądu Kolegium błędnie przyjęło, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem jest osobą w wieku poprodukcyjnym, nie pozostaje w zatrudnieniu i nie może zrezygnować z zatrudnienia.
Sąd wyjaśnia, że ustawodawca wprowadzając w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłankę nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, tj. nie podejmowanie lub rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie posłużył się kryterium wieku opiekuna. Co istotne, prawo każdego obywatela do podjęcia pracy zarobkowej, prowadzenia działalności gospodarczej, czy też podejmowania pracy zarobkowej na podstawie różnych tytułów prawnych co do zasady (z wyłączeniem szczególnych zawodów co wynika z przepisów szczególnych) nie jest ograniczone przesłanką wieku (tak w wyrokach NSA z dnia 18 maja 2021 r., I OSK 260/21; z dnia 19 stycznia 2021 r., I OSK 2304/20; z dnia 9 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 1787/11 - CBOSA). Taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest sprzeczna z regulacjami przewidzianymi w art. 103-104 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 291), które przewidują możliwość podjęcia czy kontynuacji pracy, po osiągnięciu wieku emerytalnego.
Sąd zauważa, że jeżeli osoba wnioskująca o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ma jeszcze fizyczne możliwości, by opiekować się niepełnosprawną, dorosłą osobą, to potencjalnie mogłaby w innej sytuacji podjąć podobne czynności w ramach zatrudnienia. W obecnych realiach wykonywanie pracy zawodowej przez osoby, które osiągnęły wiek emerytalny, nie jest niczym wyjątkowym. Stanowisko, że wiek wnioskodawcy winien mieć znaczenie dla oceny spełnienia przesłanki w postaci niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej jest niczym nieuzasadnione.
Sąd zauważa, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżąca sprawuje faktyczną i całodzienną opiekę nad mężem, który jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym i jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. Trudno w takiej sytuacji więc założyć, że nie jest ona zdolna do podjęcia zatrudnienia, tak jak to przyjęło Kolegium. Nie można przy tym zapominać, że w przypadku osoby niepełnosprawnej nawet najprostsze czynności dnia codziennego mogą nie tylko wymagać pomocy innej osoby, ale zajmować nieporównanie większą ilość czasu, a także wymagać większej ich częstotliwości.
W związku z tym nie można utożsamiać sytuacji osoby niepełnosprawnej z sytuacją osoby zdrowej i porównywać zakresu obowiązków skarżącej z obowiązkami domowymi, wykonywanymi chociażby w każdym gospodarstwie domowym. Należy także uwzględnić okoliczność, że ewentualne podjęcie zatrudnienia przez skarżącą mogłoby znacznie utrudnić lub wręcz uniemożliwić jej dyspozycyjność, co przy jednoczesnym uwzględnieniu stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej mogłoby skutkować brakiem możliwości otoczenia jej taką opieką, jakiej wymaga.
Sąd stwierdza również, że fakt wcześniejszego ustalenia prawa do emerytury nie stoi bezwzględnie na przeszkodzie do późniejszego przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd podziela pogląd wyrażony m. in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 czerwca 2020 r. (sygn. akt I OSK 254/20, CBOSA), że: "osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. (...) emerytury. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. Zgodnie z tym przepisem, prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty. (...) Emerytura jest prawem niezbywalnym, ale uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w postaci posiadania prawa do emerytury".
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zawarte w niniejszym wyroku. Dopiero poczynienie ustaleń zgodnie ze wskazaniami Sądu pozwoli na dokonanie oceny, czy istotnie niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą jest uwarunkowane koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem i okolicznością pobierania emerytury.
Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł jak sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.