Uzasadnienie
W dniu 28 sierpnia 2019 r. D. K. (skarżąca) zwróciła się do Wójta Gminy (organ pierwszej instancji) z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką D. P. Decyzją z dnia "[...]" organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. Decyzja ta na skutek odwołania strony została uchylona decyzją Kolegium z dnia "[...]" a sprawa przekazana organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia.
Decyzją z dnia "[...]" organ pierwszej instancji ponownie odmówił wnioskodawczym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
W złożonym odwołaniu strona skarżąca wskazała, że nie zgadza się z decyzją. Podniosła, że od trzech lat pomaga mamie w codziennej egzystencji, jest do jej dyspozycji przez całą dobę. Nie podejmuje pracy, aby pomagać mamie i jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy.
Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej Kolegium decyzją z dnia "[...]" uchyliło decyzję organu i przekazało sprawę organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia.
Skarżąca wniosła od decyzji kolegium sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie.
Po rozpatrzeniu sprzeciwu skarżącej od wskazanej powyżej decyzji Kolegium z dnia "[...]" Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z dnia 6 maja 2020 r., sygn. akt "[...]" uchylił decyzję Kolegium, wskazując m.in., iż możliwe jest uzupełnienie materiału dowodowego przez Kolegium w trybie art. 136 k.p.a.
Decyzją z dnia "[...]" Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że w toku wywiadu przeprowadzonego przez pracownika socjalnego w dniu 10 sierpnia 2020 r. matka skarżącej potwierdziła czynności wskazane przez córkę w harmonogramie. Kolegium podkreśliło, że z harmonogramu czynności wypełnionego podczas wywiadu środowiskowego wynika m. in., iż D. P. samodzielnie chodzi do toalety, nie wymaga zmiany pieluchomajtek, nie wymaga smarowania kremami przeciwodleżynowymi, samodzielnie się ubiera, nie wymaga mierzenia poziomu cukru i podawania insuliny, samodzielnie spożywa posiłki i nie wymaga ćwiczeń rozwijających mowę ani układania do snu.
Ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w tym treści wywiadów środowiskowych przeprowadzonych przez pracowników socjalnych oraz oświadczeń i harmonogramów strony wskazuje, iż czynności wykonywane przez skarżącą w związku z opieką nad matką są czynnościami doraźnymi, na co organ pierwszej instancji wskazywał, nie odbiegającymi znacząco od czynności wykonywanych przez osoby pracujące i żyjące w rodzinach. Zakres tych czynności oraz ich rodzaj jest taki, iż w ocenie Kolegium daje się pogodzić z trwającym 8 godzin w ciągu dnia w pięciodniowym tygodniem pracy zarobkowej, wymaga tylko odpowiedniej organizacji. Podkreślono, że z przeprowadzonych czynności dowodowych wynika, iż matka D. K. jest samoobsługowa i jest z nią dobry kontakt. Samodzielnie się porusza, samodzielnie się ubiera, samodzielnie spożywa posiłki i chodzi do toalety. W sytuacji D. K. nie występuje zatem rzeczywisty i obiektywny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z uwagi na konieczność opieki nad matką.
Wszystkie wskazane przez nią czynności (jak choćby zakupy - które nie muszą być wykonywane codziennie, spacery, przygotowywanie posiłków czy toaleta) mogą zostać zorganizowane w taki sposób, aby nie kolidowały z zatrudnieniem.
Skargę na decyzję Kolegium wywiodła skarżąca. Podkreśliła, że nie jest w stanie pogodzić pracy zarobkowej z zajmowaniem się swoją mamą, która wymaga ciągłej opieki. Podniosła, że jej mama jest osobą bardzo schorowaną (po zawale, z nowotworem złośliwym i cukrzycą). Ponadto ma duże problemy z pamięcią, dlatego też niezbędna jest jej codzienna pomoc i opieka.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wraz z argumentacją przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), sąd administracyjny kontroluje legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia administracyjnego, czyli jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, obowiązującymi w dacie jego wydania, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd ma obowiązek uwzględnienia skargi i wyeliminowania z obrotu prawnego aktu administracyjnego, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę Sąd uznał, że zasługuje ona na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy wniosek taki został złożony przez organ, a skarżąca mu nie oponowała.
Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111), u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1 b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Należy przy tym dodać, że powyższa regulacja stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym, wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia.
Należy również podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne, jako forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w tak dużym - a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy. Przy czym przez rezygnację z zatrudnienia, w znaczeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie pielęgnacyjne ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Nie budzi bowiem wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.
Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera natomiast definicji sprawowania opieki. Jednak z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała i długoterminowa (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 30 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 211/20, CBOSA). Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.
W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę nie można uznać za zasadne twierdzenia Kolegium, że opieka sprawowana przez skarżącą nad matką ma charakter doraźny, a skarżąca nie jest pozbawiona możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Konieczność sprawowania codziennej opieki wynika zarówno z przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego, jak i zgromadzonej dokumentacji, w tym przedłożonego przez skarżącą opisu dnia i czynności jakie wykonuje w związku z opieką nad matką.
Z harmonogramu przedstawionego przez skarżącą wynika, że w nocy czasami jest konieczność wstania do matki, gdy tego potrzebuje. Matka wnioskodawczym budzi się rano o różnych godzinach. Po przebudzeniu jest toaleta, mycie, podanie aparatu słuchowego. Następnie skarżąca przygotowuje śniadanie, podaje herbatę. Później omawia z matką co będzie gotować na obiad i idzie do sklepu na zakupy. Mama w tym czasie zostaje z córką skarżącej. Po powrocie ze sklepu podaje matce zakupioną prasę i kolorowe czasopisma, zaczyna sprzątanie, odkurzanie, mycie podłóg i wstawia pranie, a w tym czasie mama czyta gazety. Po południu skarżąca gotuje obiad, natomiast po obiedzie jest drzemka mamy, a skarżąca zmywa naczynia. Po wykonaniu tych czynności idzie z matką na spacer i cmentarz. Sprawdza stan lekarstw i to czy nie potrzeba kupić nowych i jeśli trzeba to dzwoni do ośrodka zdrowia. Później jest czas na wspólny relaks przy rozwiązywaniu krzyżówek, a następnie skarżąca przygotowuje kolację, a mama ogląda ulubiony serial. Po kolacji następuje zabezpieczenie aparatu słuchowego, kąpiel mamy, mycia ciała, włosów, obcinanie paznokci oraz smarowanie ciała balsamem, podanie leków, ścielenie łóżka oraz układanie mamy do snu.
Skarżąca wykonuje zatem codziennie wszelkie czynności opiekuńczo-higieniczne wobec swojej niepełnosprawnej matki. Nie budzi wątpliwości, że jest to opieka stała i bezpośrednia. Jednocześnie należy podkreślić, że w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego związane jest z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.
Jednocześnie przepis ten nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku zamieszkiwania opiekuna z osobą, nad którą jest sprawowana opieka, ani też od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (por. wyrok NSA z dnia 7 maja 2019 r., sygn. akt I OSK 3946/18, CBOSA).
Dodatkowo trzeba przy tym zwrócić uwagę na ciąg czynności opiekuńczo-pielęgnacyjnych, które regularnie są wykonywane przez skarżącą wobec jej matki. Nie sposób ich uznać za czynności wykonywane doraźnie – jak stwierdziło to Kolegium.
Ponadto należy podkreślić, że matka skarżącej została zaliczona - orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z 2015 r. (akta adm., k. – 3) - do znacznego stopnia niepełnosprawności, a także wskazano, że wymaga ona konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Do tego zwrócić należy uwagę, że jest ona bardzo poważnie chora, po przebytym zawale z chorobą nowotworową i cukrzycą, problemami ze wzrokiem oraz zanikami pamięci. Zatem okoliczność, że matka skarżącej wymaga stałej pomocy innej osoby została już stwierdzona orzeczeniem właściwego organu. W niniejszym postępowaniu organy nie mogą ustaleń płynących z orzeczenia o niepełnosprawności podważyć wskazując, że matka skarżącej jest osobą samodzielną radzącą sobie dobrze w codziennych czynnościach.
Biorąc te wszystkie okoliczności pod uwagę i dokonując ich analizy stwierdzić trzeba w ocenie Sądu, że organ odwoławczy zupełnie nie wykazał, że sprawowana przez skarżącą opieka, której nie zakwestionowano, da się pogodzić z podjęciem przez nią stałego zatrudnienia. Wręcz przeciwnie, wydaje się to mało realne.
Kolegium ponownie rozpoznając sprawę zobligowane jest wziąć pod uwagę całokształt tych okoliczności, w tym przede wszystkim to jakiej opieki wymaga matka skarżącej (uwzględniając to, co wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności) i jakie faktycznie czynności (ciąg czynności) są wykonywane przez skarżącą.
Rozpoznając ponownie sprawę, organ II instancji weźmie pod uwagę powyższe wskazania Sądu.
Wobec powyższego, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję.