Uzasadnienie
Małżonkowie H. J. i S. J. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 16 marca 2012r., nr [...], uchylającą decyzję Wójta Gminy Skarbimierz i przekazującą sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, w sprawie ustalenia jednorazowej opłaty w wysokości 16.942,20 zł z tytułu wzrostu wartości zbytej nieruchomości.
Na skutek zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II, wezwano skarżących do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 508 zł, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pouczając jednocześnie, że nieuiszczenie wpisu w wyznaczonym terminie spowoduje odrzucenie skargi. W terminie zakreślonym do dokonania żądanej czynności, skarżący S. J. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek wskazał na niską dochodowość z działalności rolniczej. W oświadczeniu o stanie rodzinnym wskazał, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z małżonką i pełnoletnimi synami. Synowie skarżącego otrzymują dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w łącznej wysokości 4.900 zł brutto miesięczne. Skarżący wykazał także, że posiada dom o powierzchni 160 m² i nieruchomość rolną o powierzchni 17,3 ha.
Pismem z dnia 13 sierpnia 2012r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełniania wniosku przez: przedłożenie odpisów dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanego przez członków gospodarstwa domowego dochodu miesięcznego; przedłożenie zaświadczenia z właściwego urzędu gminy o ilości posiadanych w roku podatkowym hektarów przeliczeniowych; przedłożenie specyfikacji ponoszonych wydatków na utrzymanie mieszkania wraz ze wskazaniem czy w partycypacji kosztów utrzymania mieszkania uczestniczą osoby trzecie; przedłożenie specyfikacji ponoszonych wydatków miesięcznych na utrzymanie rodziny; przedłożenie wyciągów z posiadanych przez członków gospodarstwa domowego rachunków i kont bankowych za miesiąc lipiec 2012r., a w przypadku braku takich rachunków – złożenie stosownego oświadczenie w tej kwestii.
Skarżący w odpowiedzi na wezwanie referendarza, w piśmie z dnia 20 sierpnia 2012r. oświadczył, że koszty utrzymania domu – media (gaz, woda, prąd) średniomiesięcznie wynoszą ok. 900 zł oraz koszty ogrzewania w sezonie zimowym – ok. 1000 zł. miesięcznie. W wydatkach tych nie partycypują osoby trzecie. Wydatki na niezbędne utrzymanie członków rodziny (tj. żywność, ubrania, środki czystości, itp.) wynoszą natomiast średnio: 2.500 zł. Do akt sprawy skarżący dołączył ponadto:
- - zaświadczenie z Urzędu Gminy [...], z którego wynika, że ogólna powierzchnia gospodarstwa rolnego S. J. i jego małżonki wynosi – 16,9857 ha, co stanowi – 20,2904 ha przeliczeniowego;
- - decyzję Wójta Gminy [...] w sprawie łącznego zobowiązania za rok 2012 w wysokości 1.918 zł (podatek rolny – 1.741 zł, podatek od nieruchomości – 177 zł);
- - zaświadczenie o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia synów skarżącego.
Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270) –zważono, co następuje:
Instytucja prawa pomocy uregulowana w przepisach ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", przewiduje możliwość udzielenia osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej pomocy, polegającej na zwolnieniu od kosztów sądowych – w całości, bądź w części, a także na ustanowieniu pełnomocnika z urzędu do reprezentowania interesów strony w postępowaniu sądowym.
Przesłanki formalno-materialne warunkujące udzielenie stronie pomocy przez sąd administracyjny, określone zostały w przepisach Rozdziału 3 Oddział 2 P.p.s.a. pn. "Prawo pomocy". Ustawodawca w art. 243 § 1 i 252 § 2 P.p.s.a. postanowił bowiem, że prawo pomocy może być przyznane stronie, która złoży wniosek na urzędowym formularzu, a ponadto wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (jeżeli domaga się o pomoc w zakresie całkowitym), bądź że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jeżeli jej wolą jest uzyskanie pomocy w zakresie częściowym).
W niniejszej sprawie S. J. zwrócił się o przyznanie prawa pomocy wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu i prawidłowo go wypełnił, a zatem uznać należało, że spełnił przesłanki formalne.
Z kolei rozstrzygnięcie czy skarżący spełniał przesłanki materialne warunkujące udzielenie mu pomocy, sprowadzało się w niniejszej sprawie do zbadania, czy spełniony został wymóg wynikający z treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Stosownie do jego brzmienia, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym przez uszczerbek, o którym mowa wyżej, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie może ona zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2005r., sygn. akt II FZ 137/05, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się ponadto, że w sformułowaniu "wykazać" użytym w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. zawiera się obowiązek polegający na udowodnieniu, że strona jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. To strona zatem ma przekonać rozpoznającego wniosek (sąd czy referendarza sądowego), że znajduje się w przedstawionej przez nią sytuacji uniemożliwiającej poniesienie kosztów postępowania, a dokonać tego powinna przez złożenie wyczerpujących informacji w formularzu wniosku, jak również przez doręczenie stosownych dokumentów i złożenie dodatkowych oświadczeń w postępowaniu wyjaśniającym, wszczętym w trybie art. 255 P.p.s.a. Na podstawie natomiast zebranego materiału dowodowego, rozpoznający wniosek dokonuje oceny złożonego wniosku pod względem spełniania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., polegającej w szczególności na ocenie czy przedstawiona sytuacja materialna wnioskodawcy pozwala mu na poniesienie kosztów sądowych.
W niniejszej sprawie skarżący generalnie zastosował się do wezwania referendarza do przedłożenia stosownych dokumentów i złożenia dodatkowych oświadczeń, za wyjątkiem przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych posiadanych przez członków rodziny skarżącego. Wskazać w tym miejscu więc należy, że skoro skarżący wykazał, iż tworzy wspólne gospodarstwo domowe z pozostałymi członkami rodziny, to także ich sytuacja majątkowa podlega ocenie w ramach szeroko pojętej sytuacji majątkowej strony. Jeśli bowiem strona twierdzi, że nie może samodzielnie ponieść kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009r., sygn. akt I FZ 262/09, zamieszczone w systemie komputerowym LEX nr 552223). Na tej zatem podstawie referendarz zażądał przedłożenia informacji również na temat sytuacji materialnej bliskich skarżącego, a wnioskodawca z nałożonego obowiązku się nie wywiązał.
Nie przedłożył zarówno wyciągu z własnego rachunku bankowego, jak również z rachunków pozostałych członków rodziny. Nie złożył także oświadczenia o braku posiadania rachunków bankowych, pomimo takiego zakresu żądania referendarza.
Z danych zawartych w formularzu wniosku, a także zebranych w wyniku postępowania wyjaśniającego przedstawia się natomiast następująca sytuacja rodzinno- majątkowa wnioskodawcy. Skarżący i jego małżonka utrzymują się z dochodu uzyskiwanego z gospodarstwa rolnego, a dochód takiej rodziny ustala się na podstawie powierzchni użytków rolnych w hektarach przeliczeniowych i wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego, ogłaszanego w każdym roku przez Prezesa GUS na podstawie art. 18 ustawy z dnia 15 listopada 1984r. o podatku rolnym (Dz.U. z 2006r., Nr 136, poz. 969). Podstawę obliczenia dochodu rocznego stanowi zaświadczenie z właściwego urzędu gminy o ilości posiadanych w roku podatkowym hektarów przeliczeniowych, które to zaświadczenie S. J. przedłożył w sprawie. Zgodnie z zaświadczeniem, małżonkowie posiadają gospodarstwo, którego ogólna powierzchnia wynosi 16,9857 ha fizyczne, co stanowi – 20,2904 ha przeliczeniowego.
Z obwieszczenia Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 23 września 2011r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2010r. (M.P. Nr 87, poz. 917) wynika, że przeciętny dochód z 1 ha wynosił w 2010r. – 2.278 zł. Na takiej podstawie przyjąć więc należało, że skarżący i jego małżonka uzyskali dochód roczny w wysokości 46.221,53 zł (2.278 zł × 20,2904 ha), a zatem 3.851,79 zł miesięcznie. Ponadto, na dochód rodziny skarżącego składa się wynagrodzenie za pracę jego dwóch synów, w wysokości: 2.513,95 zł netto i 2.876,24 zł netto. Członkowie gospodarstwa domowego skarżącego utrzymują więc łączny dochód w wysokości 9.242,16 miesięcznie. Z tego, zobowiązani są ponieść koszty niezbędnego, miesięcznego utrzymania mieszkania i siebie, które zgodnie z oświadczeniem skarżącego kształtują się na poziomie ok. 3.560 zł (159,84 zł – podatek rolny i od nieruchomości; kwota uśredniona w stosunku miesięcznym, 900 zł – opłaty za media i 2.500 zł – wydatki na żywność, ubrania, środki czystości), a także koszty ogrzewania mieszkania, czyli 1.000 zł w sezonie zimowym.
Po odjęciu kosztów miesięcznego utrzymania od wysokości uzyskiwanego dochodu, do dyspozycji rodziny pozostaje kwota ok. 5.682 zł. Wynika z tego, że członkowie rodziny wnioskodawcy nie są osobami pozbawionymi środków do życia, bezrobotnymi, czy znajdującymi się w dramatycznej sytuacji bytowej. A przepisy o prawie pomocy co do zasady, mają zastosowanie właśnie do osób, które mimo największych starań nie mogą poczynić oszczędności i ponieść kosztów postępowania sądowego. Przepisy te, mają służyć najuboższym, to jest podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu (por. H.Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 36-39).
Referendarz oceniając wniosek S. J., zdawał sobie sprawę, iż skarżący wraz z małżonką ponosił w przeciągu ostatnich miesięcy koszty sądowe, wymagane w szeregu postępowań z ich skarg, toczących się przed tut. Sądem. Znany jest mu bowiem z urzędu fakt, że w sprawie II SA/Op 387/11 (wyrok wydano w dniu 24 listopada 2011r.) małżonkowie uiścili opłaty sądowe w wysokości 1.600 zł, a w toczących się obecnie sprawach: II SA/Op 797/11 - wpis od skargi w wysokości 100 zł i II SA/Op 323/11 – 500 zł. Zdaniem rozpoznającego wniosek, znaczne obciążenia sądowe pojawiające się także w innych postępowaniach sądowoadministracyjnych mają wpływ na sytuację finansową strony i mogą stanowić podstawę do udzielenia pomocy sądowej, ale tylko wówczas, gdy z sytuacji materialnej strony będzie wynikała rzeczywista niemożność uiszczenia opłat, grożąca zachwianiem jej sytuacji bytowej. Z przedstawionego stanu majątkowego rodziny skarżącego nie wynika jednakże, że taka sytuacja miałaby zaistnieć w przypadku wnioskodawcy.
Jego rodzina uzyskuje dochód, który pokrywa wszystkie niezbędne jej potrzeby, a do dyspozycji rodziny po odjęciu niezbędnych wydatków na bieżące utrzymanie, pozostaje kwota ok. 5.682 zł. Wysokość tej rezerwy finansowej stanowi gwarancję – w ocenie referendarza – poniesienia wydatków także na inne potrzeby rodziny (w tym ogrzewanie mieszkania), a ponadto umożliwia uiszczenie wymaganego na tym etapie postępowania sądowego, wpisu od skargi w wysokości 508 zł. Daje także podstawę do zaoszczędzenia środków finansowych na ewentualne opłaty sądowe, jakie zaistnieją w przypadku dalszego procedowania.
Skarżący posiada także majątek w postaci domu i nieruchomości rolnej, a z akt sprawy nie wynika, aby na rodzinie skarżącego ciążyły zajęcia komornicze, czy inne zobowiązania wobec wierzycieli, co świadczy z kolei o zachowaniu płynności finansowej rodziny. Nie bez znaczenia dla sprawy jest także to, że skarżący w żaden sposób nie odniósł się do wezwania o przedłożenie wyciągów z rachunków bankowych.
Mając na uwadze powyższe okoliczności, referendarz sądowy nie znalazł podstaw do przyznania skarżącemu pomocy i działając na zasadzie 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.