Uzasadnienie
Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez R. A. (zwanej dalej też skarżącą, wnioskodawczynią) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 14 października 2020 r., nr [...], którą organ ten utrzymał w mocy decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, działającego z upoważnienia Wójta Gminy Cisek, z dnia 21 sierpnia 2020 r. w sprawie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką – T. A. Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:
W dniu 29 czerwca 2020 r. skarżąca zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Cisku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką – T. A., która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, ustalone do dnia 31 stycznia 2021r. We wniosku oświadczyła m.in., że matka jest osobą zamężną, lecz jej małżonek mieszka we [...], gdzie od około 40 lat opiekuje się niepełnosprawnym bratem.
Decyzją z dnia 21 sierpnia 2020 r., nr [...], działający z upoważnienia Wójta Gminy Cisek – Kierownik GOPS odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad T. A., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z uwagi na niespełnienie przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111), zwanej dalej także u.ś.r., tj. z powodu powstania niepełnosprawności matki skarżącej po ukończeniu 25 roku życia. Nadto organ wskazał, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, co oznacza, że jest w stanie sprawować opiekę nad małżonką.
Skarżąca zaskarżyła w całości powyższą decyzję zarzucając jej naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP oraz błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. i przyjęcie braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy przepis ten nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego.
Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uwzględnienie odwołania i uchylenie decyzji w całości. W uzasadnieniu dowodziła, że nie sposób zgodzić się z zapadłą decyzją, gdyż wobec brzmienia wyroku TK z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, kryterium momentu powstania niepełnosprawności utraciło przymiot konstytucyjności, zaś zastosowanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. uwzględniać winno cel oraz okoliczność, że pomimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji członka rodziny, córka osoby niepełnosprawnej, która chce i potrafi się opiekować niepełnosprawną matką pozbawiona zostaje prawa do świadczenia pielęgnacyjnego
W wyniku rozpoznania odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 14 października 2020 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia Kolegium przedstawiło stan faktyczny sprawy oraz przywołało mające zastosowanie w sprawie przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Odwołując się do treści art. 17 ust. 1a tej u.ś.r. Kolegium podkreśliło, iż z akt postępowania wynika, że skarżąca zwróciła się do organu pierwszej instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – T. A. która orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 15 lutego 2018 r. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 9 stycznia 2018 r. Orzeczenie to wydano do dnia 31 stycznia 2021 r. Z akt sprawy wynika również, że osoba wymagająca opieki, tj. matka wnioskodawczyni jest zamężna, a jej małżonek A. A. przebywa we [...] i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Uwzględniając ustalony stan faktyczny sprawy Kolegium nie zaaprobowało stanowiska organu pierwszej instancji, że fakt powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki po ukończeniu 25 roku życia, tj. od 1 sierpnia 2017 r., czyli w wieku [...] lat może stanowić przesłankę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W tym zakresie wskazując na wyrok TK z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, oraz wyrok NSA z dnia 6 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 223/16, stwierdziło, że nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia sądowego oraz decyzji administracyjnej po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, w którym uznano dany przepis za niezgodny z Konstytucją RP. Uzasadniało dalej Kolegium, że organ pierwszej instancji prawidłowo zastosował w przedmiotowej sprawie przesłankę wyłączająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r.
Poza sporem jest, że podopieczna skarżącej pozostaje w związku małżeńskim i do czasu, gdy ten związek trwa osoby w nim pozostające poddane są rygorom wynikającym z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Odnosząc się do argumentów zawartych w odwołaniu stwierdził organ odwoławczy, że ustawodawca nie zamieścił w ustawie przepisów dających możliwość uwzględnienia przypadków szczególnych.
W skardze na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, zarzuciła zaskarżonej decyzji rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1a u.ś.r., poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, która jest opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka powinna być sprawowana przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem skarżącej wnioskowanego świadczenia. Na podstawie tak sformułowanego zarzutu pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO z dnia 14 października 2020 r. i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Ponadto na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi dowodził, że pozostawanie wyłącznie przy wykładni językowej art. 17 ust. 1a u.ś.r. prowadzi do wniosków sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Akcentował, przywołując orzecznictwo sądowoadministracyjne, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 uś.r. ustawodawca wprost nawiązuje do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej, a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Z tego też powodu, w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.
Na podstawie art. 119 pkt 2 oraz art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzyosobowym. Na tej właśnie podstawie, w trybie uproszczonym, została rozpoznana skarga wniesiona w niniejszej sprawie, gdyż z wnioskiem takim wystąpił pełnomocnik skarżącej, a organ wnioskował o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Przedmiot postępowania w niniejszej sprawie stanowiła odmowa przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną mamą, która legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym.
Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.
Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).
Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych wyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że decyzja ta narusza prawo w stopniu mogącym mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.).
W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, nadal zwanej u.ś.r.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust.1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Z powyższych uregulowań wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tej przyczyny z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359), zwanej dalej k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych.
W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Stosownie do art. 23 k.r.o. zdanie drugie małżonkowie są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.
Jednocześnie oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym (art. 27 k.r.o.). Nadto, obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi istnieje nawet po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (art. 130 k.r.o.).
Przenosząc powyższe na grunt przedmiotowej sprawy wskazać należy, że z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że podstawą odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego było stwierdzenie zaistnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., wykluczającej możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spełniającej przesłanki wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Organy obu instancji orzekające w sprawie w tym zakresie dokonały wyłącznie literalnej wykładni wskazanych przepisów. Istota sporu sprowadza się więc do oceny tego, czy w okolicznościach kontrolowanej sprawy zasadne jest wydanie rozstrzygnięcia będącego wynikiem jedynie wykładni literalnej art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. W kontekście tego sporu rozważenia wymaga też i to, czy istnieją dostatecznie uzasadnione podstawy mające swe źródło w wartościach konstytucyjnych, które nakazywałyby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, będącej córką osoby wymagającej opieki, z uwagi na jej rezygnację z pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną mamą, w sytuacji, gdy mąż osoby wymagającej opieki żyje, ale z uwagi na miejsce zamieszkania nie może sprawować tej opieki. W przedmiotowej sprawie mąż osoby wymagającej opieki żyje i nie jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. uprawniałaby zatem przyjęcie za prawidłowe stanowiska prezentowanego przez organy orzekające w sprawie. Taka wykładnia, zdaniem Sądu, nie jest jednak właściwa. W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie podkreślano, że dokonując wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy mieć na uwadze cel regulacji zawartej w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
Nie można zatem pominąć również treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym "obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". W tym kontekście, przywołać przyjdzie pogląd mogący odnieść się do rozważanego stanu faktycznego (per analogiam), że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).
Odmienna wykładnia omawianych przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1230/14; z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 oraz z dnia 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19; wszystkie dostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., uwzględniająca wskazane zasady konstytucyjne ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego.
W wyroku z 15 listopada 2006 r., sygn. P 23/05 (publ. OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 151) Trybunał stwierdził, że "choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. Takie rozwiązanie było też korzystne dla państwa, które zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musiało organizować tejże opieki w innych formach. Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym), lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji)." Trybunał Konstytucyjny uznał, że taka regulacja godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji).
Trzeba mieć na uwadze, że świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło zasiłek stały przewidziany w ustawie o pomocy społecznej z 1990 r., zatem teza powyższa jest nadal aktualna (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/2007, pub. OTK-A 2008/6/107 oraz z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. P 41/2007, pub. OTK-A 2008/6/109).
Uwzględniając powyższe, Sąd doszedł do przekonania, że Kolegium nie rozważyło w sposób wyczerpujący, czy mąż osoby niepełnosprawnej jest w stanie wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem żony. Co do zasady z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie można wykluczyć córki – T. A., jednak tylko w sytuacji, gdy mąż osoby wymagającej opieki (matki skarżącej) nie byłyby w stanie wypełnić swoich obowiązków związanych z pozostawaniem w związku małżeńskim. Kolegium przyjęło za niebudzące wątpliwości, na podstawie oświadczenia skarżącej, że małżonek osoby niepełnosprawnej od wielu lat zamieszkuje poza granicami RP we [...], gdzie opiekuje się niepełnosprawnym bratem. Organy obu instancji, pomimo dysponowania adresem zamieszkania małżonka osoby wymagającej opieki nie ustaliły, czy posiada on orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy byłby w stanie wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku wobec małżonki ze względu na wieku, ewentualne schorzenia, znaczną odległość i faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką skarżącej.
Organy administracji pomimo tych braków w materiale dowodowym zajęły stanowisko, że w rozpoznawanej sprawie brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej wobec jej matki, przed obowiązkiem ciążącym na małżonku, a okoliczności ujawnione przez skarżącą, które wskazują na brak możliwości sprawowania opieki przez męża matki, który nota bene nie jest ojcem skarżącej, nie uzasadniają przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko organów należy uznać za błędne. Dostrzec bowiem należy, że zestawienie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. prowadzi do wniosku, że ustawodawca wyłączył negatywną przesłankę dotyczącą pozostawania w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki w sytuacji, gdy małżonek taki sam jest osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności.
Zatem w odniesieniu do takiego małżonka, który zobowiązany byłby przejąć opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem, sam legitymując się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ustawodawca wyeliminował przeszkodę do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez niebędącą współmałżonkiem osobę, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Fakt, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim nie powinien stanowić przesłanki warunkującej, a priori odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. W art. 17 ust 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a zatem prawidłowa wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. nie może pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.
Uwzględniając zatem powyższe regulacje należy wyprowadzić wniosek, że prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale również taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione. Inaczej mówiąc rolą organów dążących do prawidłowego rozpoznania sprawy jest nie tylko ustalenie, czy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim i czy ten małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, lecz również czy jest on w stanie sprawować realnie opiekę.
W niniejszej sprawie mąż osoby niepełnosprawnej sam jest w podeszłym wieku ([...] lat) i od ponad 40 lat opiekuje się na stałe (24 godziny na dobę) niepełnosprawnym bratem, którego jest opiekunem prawnym, mieszka za granicą we [...], gdzie skoncentrowane są jego życiowe sprawy. W związku z tym, rzeczywistą, stałą opiekę nad niepełnosprawną żoną sprawuje jej córka - skarżąca. W ocenie Sądu, ze względu na całokształt okoliczności zaistniałych w kontrolowanej sprawie, w tym zakres opieki wymaganej nad matką skarżącej, która jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a także mając na względzie treść art. 132 k.r.o., należało przyjąć, że zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności skarżącej względem jej mamy, co czyni ją również osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego. Odmienna ocena tych okoliczności prowadziłaby do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby faktycznie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.
Akceptacja stanowiska organów naruszałaby wynikające z Konstytucji RP zasady sprawiedliwości społecznej, a także nakaz szczególnej pomocy władzy publicznej rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. W okolicznościach niniejszej sprawy ocena przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie powinna opierać się na literalnym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., gdyż ograniczenia wynikającego z tego przepisu nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych przyczyn (do których należy zaliczyć wiek i stały pobyt za granicą), nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inna osoba, będąca spokrewnioną w pierwszym stopniu. Zastosowanie wykładni literalnej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. bez uwzględnienia wykładni celowościowej i funkcjonalnej oraz występujące w tej sprawie okoliczności faktyczne uzasadniają uznanie wadliwości zajętego przez organy obu instancji stanowiska.
W przedmiotowej sprawie celowym jest potwierdzenie wystąpienia lub wykluczenie wyjątkowych okoliczności faktycznych dotyczących zawansowanego wieku małżonka, który miałby sprawować opiekę, faktu zamieszkiwania przez małżonków od wielu lat razem, czy osobno, prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego bądź nie, utrzymywania bądź nie kontaktów, pomimo pozostawania nadal formalnie w związku małżeńskim, jak również ewentualnych szczególnych okoliczności związanych ze stanem zdrowia małżonka osoby wymagającej opieki, a także znaczną odległością dzielącą małżonków (Polska – [...]). Uzupełnienie materiału dowodowego we wskazanym zakresie pozwoli na ocenę, czy możliwe jest, przy zastosowaniu wykładni celowościowej i systemowej oraz wystąpieniu szczególnych okoliczności faktycznych, zastosowanie odmiennej niż dokonanej przez organy wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. (por. wyroki NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20; z dnia 20 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2031/20).
Kierując się przedstawioną argumentacją, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji nie odpowiadają kryterium legalności. W przedmiotowej sprawie, ustalając stan faktyczny sprawy, organ uznał bowiem, że skarżąca spełnia przesłanki wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przyznania jej świadczenia, tj. jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki oraz nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei odmowę oparto wyłącznie na wykładni literalnej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. bez uwzględnienia przepisu art. 132 k.r.o. oraz wykładni celowościowej i funkcjonalnej.
Z tych wszystkich przyczyn, wobec stwierdzonego naruszenia przez orzekające w sprawie organy przepisów prawa procesowego, tj. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., a w konsekwencji przepisów prawa materialnego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd - na podstawie 145 § 1 pkt 1 lit. a i c - uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 265). Na zasądzoną od organu odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę składa się wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości 480 zł.
Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpoznaniu sprawy będzie uzupełnienie materiału dowodowego w sprawie we wskazanym zakresie, a następnie – po ustaleniu wystąpienia bądź nie szczególnych okoliczności związanych z brakiem możliwości sprawowania przez małżonka opieki - dokonanie wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., przy zastosowaniu wykładni celowościowej i systemowej.