Uzasadnienie
Wójt Gminy [...] (dalej Wójt) decyzją z dnia 21 października 2021 r. nr [...] działając na art. 1 ust. 2 i 3, art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17, art. 17b, 20 ust. 2-3, art. 23, art. 24 ust. 1-2, art. 25 ust. 1, art. 26 ust. 1, art. 30, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz.U. z 2020 roku, poz. 111 ze zm. dalej u.ś.r.), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017 roku, poz. 1466), obwieszczenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 października 2019r. w sprawie kwoty świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2020 (M.P. z 13 listopada 2019 roku, poz. 1067), art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.
Dz.U, z. roku 2021, poz. 735 ze zm. dalej k.p.a.), Zarządzenia Nr 28/08 Wójta Gminy [...] z dnia 31 lipca 2008r. upoważniającego Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej [...] do prowadzenia postępowań i wydawania decyzji administracyjnych w indywidualnych sprawach z zakresu świadczeń rodzinnych, odmówił B. M. (dalej tez jako strona lub skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby, z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością opieki nad bratem.
Uzasadniając decyzję organ wskazał, że postępowanie w sprawie wszczęto na wniosek Pani B. M. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem Panem J. K., złożony dnia 29 września 2021 r.
Po przeprowadzeniu postępowania ustalono, iż Pan J. K. wraz z matką ([...] lat) i Pani B. M. wraz z mężem M. ([...] lat) i dziećmi (E. [...] lat, S. [...] lat, M. [...] lat) mieszkają w jednym podwórku, jednak w osobnych domach w miejscowości Z. [...], [...]. Źródłem utrzymania rodziny Pani M. jest gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha fizycznych, co stanowi [...] ha przeliczeniowych (zgodnie z nakazem płatniczym z dnia 25 stycznia 2021r.), z pracy zawodowej męża w Urzędzie Gminy w W., z pracy zawodowej córek S. i M. w firmie I Sp. z o.o. sp.k. oraz ze stażu córki E. w sklepie " B" w W.. Brat Pan J. K. utrzymuje się z renty rodzinnej z KRUS oraz renty socjalnej z ZUS natomiast matka Pana J. pobiera emeryturę z KRUS.
Organ wskazał, że skarżąca oświadczyła, że jest zdolna do pracy, jednak nie pracuje ze względu na konieczność zapewnienia opieki niepełnosprawnemu bratu. Nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno- rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Pani B. M. nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Jest zgłoszona do ubezpieczenia w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.
Do wniosku dołączono kserokopię czterech orzeczeń o niepełnosprawności Pana J. K..
1. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2002r. nr [...] wydanego przez Powiatowy Zespól ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K., zgodnie z którym uznano Pana J. K. za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Orzeczenie wydano do 30 listopada 2007r. Niepełnosprawność datuje się od: przed 16 r. życia.
2. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] kwietnia 2008r. nr [...] wydanego przez Powiatowy Zespól ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K., zgodnie z którym uznano Pana J. K. za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Orzeczenie wydano do 30 kwietnia 2012r. Niepełnosprawność datuje się od: przed 16 r. życia. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 25 lutego 2008r.
3. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2012r. nr [...] wydanego przez Powiatowy Zespól ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K., zgodnie z którym uznano Pana J. K. za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Orzeczenie wydano do 31 lipca 2016 r. Niepełnosprawność datuje się od: przed 16 r. życia. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 25 lutego 2008r.
4. Wypis z treści orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy - wydany przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w K. z dnia [...] września 2021r. Nr akt [...] 0016510. zgodnie z którym stwierdzono okresową niezdolność badanego do samodzielnej egzystencji od dnia 09 sierpnia 2021 do sierpnia 2023 roku.
Zgodnie z oświadczeniem Pani B. M. oraz przeprowadzonym wywiadem środowiskowym Pan J. K. choruje na niedosłuch, zapalenie żyły głębokiej lewej nogi (zakrzepica), wrzody żołądka, padaczkę, porusza się przy pomocy kul, bądź przy pomocy osoby drugiej. Leczy się w poradni neurologicznej, psychiatrycznej, wymaga codziennego przyjmowania leków. Pan K. musi przyjmować leki uspokajające i psychotropowe. Pani M. dowozi brata do lekarza, wykupuje leki, dawkuje leki, pomaga w załatwianiu wszystkich spraw związanych z leczeniem i wszystkich spraw urzędowych. Pani B. M. robi zakupy, przygotowuje posiłki, pierze, sprząta. Klient w większość czasu spędza w domu, nie potrafi samodzielnie funkcjonować.
Pan J. K. jest kawalerem, nie ma dzieci, ojciec nie żyje (zgodnie z aktem zgonu o oznaczeniu [...]). Mieszka z matką Panią A. K., która legitymuje się tylko jednym orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2015r. nr [...] wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K., zgodnie z którym uznano ją za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Orzeczenie wydano na stale. Ustalono, iż datę nabycia niepełnosprawności nie da się ustalić. Zapisano, iż istnieje możliwość korzystania z systemu środowiskowego wparcia samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki.
Matka Pana J. K., jest osobą w podeszłym wieku ([...] lat), choruje przewlekle, nie może opiekować się niepełnosprawnym synem J.. A. K. od ok. 10 lat choruje na depresję, cukrzycę, ma zaniki pamięci. Wymaga codziennego przyjmowania leków. Jest pod opieką neurologa, diabetologa i psychiatry. Wymaga dalszej diagnostyki z powodu podejrzenia choroby Alzheimera. Z uwagi na zły stan zdrowia, większość czasu spędza w domu. Boi się opuszczać swoje miejsce zamieszkania, wszystkie sprawy załatwia w obecności córki Pani B. M.. Matka Pani A. K. nie jest w stanie opiekować się chorym synem, gdyż sama wymaga pomocy drugiej osoby.
Pan J. K. ma tylko jedną siostrę Panią B. M., która sprawuje bezpośrednią i stałą opiekę nad bratem, który wskutek chorób jest niezdolny do samodzielnej egzystencji. Wymaga on stałej opieki i stałego współudziału osób trzecich w zapewnieniu podstawowych czynności bytowych, leczeniu, rehabilitacji.
Podczas wywiadu środowiskowego potwierdzono, że siostra zapewnia mu całodobową należytą opiekę. Stan zdrowia Pana J. K. nie pozwala na samodzielne funkcjonowanie w domu i w środowisku. Skarżąca musi wykonywać za brata wszystkie czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, ustalanie terminów wizyt lekarskich, zakup i dawkowanie leków oraz szereg innych czynności.
Mając na uwadze powyższe ustalenia Wójt stwierdził, że nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w bliższym stopniu, albo są takie osoby, ale legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub są niepełnoletnie. Ze zgromadzonego materiału wynika, że matka osoby wymagającej opieki żyje i legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym.
Organ I instancji ustalił, że skarżąca spełnia tylko niektóre wymogi ustawowe: jest osobą zdolną do pracy, jednak niepracującą ze względu na konieczność zapewnienia opieki niepełnosprawnemu bratu (art. 17 ust. 1 pkt d), nie posiada ustalonego prawa do renty, emerytury oraz innych świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5., niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (zgodnie z art. 17 ust. 1 b u.ś.r.). Nie są zaś spełnione warunki zawarte w art. 17 ust. 1a, ponieważ matka osoby wymagającej opieki żyje i legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Wobec tego organ stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne skarżącej nie przysługuje.
B. M. odwołała się od ww. decyzji podkreślając, że to ona zajmuje się bratem, a jej mama sama wymaga opieki innych osób.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 02 grudnia 2021 r. nr [...], działając na podstawie art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tj. Dz. U. z 2018 r. poz. 570) i § 1 pkt 1 lit. b rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198, poz. 1925), art. 138 § 1 pkt 1) k.p.a., art. 17 ust. 1 u.ś.r., rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017r., poz. 1466), orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.
Motywując rozstrzygnięcie Kolegium, po przywołaniu okoliczności faktycznych sprawy, wskazało że zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Z akt sprawy wynika, że matka Pana J. K. - Pani A. K. pobiera emeryturę z KRUS, i nie może opiekować się synem. Pani A. K. legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Ojciec Pana J. K. nie żyje. Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.).
Kolegium zgodziło się z organem I instancji, że obowiązek alimentacyjny w niniejszej sprawie obciąża wstępnych (matkę Panią A. K.) przed rodzeństwem (skarżącą), co stanowiło o podstawie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu B. M. zaskarżyła w całości decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 02 grudnia 2021 r. nr [...], zarzucając jej błędną interpretację art. 132 k.r.o. oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że obowiązek alimentacyjny ciąży jedynie na matce Pana J. K. a co za tym idzie brak jest możliwości wypłaty świadczenia na rzecz skarżącej.
Skarżąca zwróciła uwagę, że podczas wywiadu środowiskowego ustalono, ze to ona sprawuje wszelkie czynności opiekuńcze nad bratem. Zupełnie błędne jest jej zdaniem stanowisko organu I i II instancji, że to na matce Pana J. K. spoczywa obowiązek alimentacyjny i to ona powinna sprawować bezpośrednią opiekę nad synem. Pani A. K. jest osobą w podeszłym wieku ([...] lat) choruje przewlekle co oznacza, że nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawnym synem. Od ok. 10 lat choruje na depresję, cukrzycę, ma zaniki pamięci. Wymaga codziennego przyjmowania leków. Jest pod stałą opieką lekarza neurologa, diabetologa i psychiatry. Wymaga dalszej diagnostyki z powodu podejrzenia u niej Alzheimera. Z uwagi na zły stan zdrowia większość czasu spędza w domu. Boi się opuszczać swoje miejsce zamieszkania, wszystkie sprawy załatwia w obecności skarżącej. Jak wynika z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez organ I instancji nie jest w stanie opiekować się chorym synem gdyż sama wymaga opieki osoby drugiej. Ponadto legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia [...].08.2015 r., w którym została uznana za osobę niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym.
Nie jest zrozumiałe dla skarżącej sztywne trzymanie się przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r. skoro jasno wynika, że faktyczna opieka sprawowana jest przez skarżącą a matka Pana J. K. ze względu na wiek i stan zdrowia nie jest w stanie tej opieki sprawować. W sytuacji kiedy osoba zobowiązana do świadczenia obowiązku alimentacyjnego w pierwszej kolejności nie jest w stanie go wykonywać obowiązek ten przechodzi na dalsze osoby, które są w stanie obowiązek alimentacyjny wykonać. W powyższej sprawie właśnie z taką sytuacji mamy do czynienia.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 02 grudnia 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy [...], odmawiającej przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bratem.
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (w tekście w skrócie "u.ś.r."). Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
- 1) matce albo ojcu,
- 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
- 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
- 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Według zaś ust. 1a tego przepisu ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
- 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje kwestia, że brat skarżącej J. K. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i jest niezdolny do samodzielnej egzystencji od [...] sierpnia 2021 r. do sierpnia 2023 r. (k. [...]).
W tym miejscu zwrócić należy uwagę, iż w niniejszej sprawie organy zgodnie uznały, że skarżąca nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki nad bratem. Ponadto organ I instancji uznał, iż na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego nie ulega wątpliwości, że brat skarżącej mieszka z matką, która ma [...] lat, jest osobą schorowaną (leczy się na depresję, cukrzycę, ma podejrzenie Alzheimera), która nie wychodzi z domu i wymaga także opieki skarżącej. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Ojciec J. K. nie żyje (k. [...]). Powyższe okoliczności potwierdził organ odwoławczy.
Mimo powyższych ustaleń organy, ograniczając się do wykładni językowej art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., uznały, że przeszkodą niepozwalającą na przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest sytuacja, w której matka osoby wymagającej opieki żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Istota sporu sprowadzała się więc do tego, czy skarżąca jako siostra osoby wymagającej opieki ma prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem w sytuacji, gdy są inne osoby (matka) obciążone obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności.
Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. wynika, że zawsze, jeżeli rodzice osoby wymagającej opieki żyją, nie zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są pełnoletni lub nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało.
Odnosząc się do powyższego wskazać należy, iż Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela poglądu organu, a opowiada się za prezentowanym przez część judykatury stanowiskiem, że w takich okolicznościach, przy odkodowywaniu normy prawnej wynikającej z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. należy uwzględnić przede wszystkim cel, jakiemu służy ustawa o świadczeniach rodzinnych.
W tym miejscu wskazać należy, iż w orzecznictwie podnosi się, że w sytuacji, gdy przepis nie jest w oczywisty sposób zgodny z Konstytucją, sąd rozstrzygający sprawę ma uprawnienie do bezpośredniego zastosowania Konstytucji RP, a to bezpośrednie zastosowanie polegać może na prokonstytucyjnym stosowaniu przepisu ustawy, będącego podstawą rozstrzygnięcia, pozostającego w sprzeczności z Konstytucją.
Wobec powyższego rozpoznając niniejszą sprawę należy pamiętać, iż art. 69 Konstytucji RP nakazuje ustawodawcy podjęcie działań, które zapewnią efektywne wsparcie osób niepełnosprawnych poprzez pomoc w zabezpieczeniu ich egzystencji. Ponadto nie bez znaczenia jest art. 71 ust.1 Konstytucji RP, który przewiduje prawo do szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.
Rozpoznając niniejszą sprawę należy mieć również na uwadze, iż art. 17 ust. 1 u.ś.r., przez odesłanie do przepisów ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Z woli ustawodawcy, nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja z zatrudnienia dla jej sprawowania, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną, wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
Z kolei zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).
Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym na tle instytucji świadczenia pielęgnacyjnego podkreśla się, iż prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisie art. 128 i następnych k.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego.
Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności – gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym.
Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 198/12, ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69, CBOSA).
Mając na uwadze powyższe Sąd orzekając w niniejszej sprawie opowiada się za stanowiskiem, iż ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyroki NSA: z dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16, CBOSA).
Przy czym podkreślić należy, iż Sądowi wiadomym jest z urzędu, że w orzecznictwie prezentowane jest również stanowisko, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. W orzeczeniach tych podnosi się, że ani organ, ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020r., sygn. akt. I OSK 599/20, CBOSA).
Jednakże skład orzekający na gruncie niniejszej sprawy uznał, iż zachodzą wyjątkowe okoliczności uzasadniające uznanie, że ograniczenie wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinno mieć zastosowania w odniesieniu do skarżącej.
Przede wszystkim wskazać należy, że organ w toku postępowania administracyjnego de facto ustalił, że matka J. K., zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji, nie jest w stanie uczynić zadość ciążącemu na niej obowiązkowi z uwagi na swój stan zdrowia i wiek (zob. wywiad środowiskowy). Wobec tego należało przyjąć, iż ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. tj. obowiązek legitymowania się przez matkę J. K. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie powinny mieć zastosowania w niniejszej sprawie. Wystarczające są w ocenie Sądu, na co słusznie zwróciła uwagę skarżąca, ustalenia co do obiektywnych przeszkód w sprawowaniu opieki przez A. K..
Wobec powyższego wskazać należy, iż skoro J. K. legitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest osobą wymagającą opieki, a skarżąca jako osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na jej sprawowanie, jak i wobec ustalenia, że matka zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji nie jest w stanie uczynić zadość ciążącemu na niej obowiązkowi, uznać należy, iż zostały spełnione wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Mając to na uwadze należało uchylić decyzje organów obu instancji. Wójt rozpoznając ponownie wniosek skarżącej uwzględni wykładnię zawartą w niniejszym wyroku, mając na uwadze że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje od miesiąca, w którym wpłynął wniosek.
Jeszcze raz Sąd podkreśla, że w okolicznościach tej konkretnej sprawy uznał, iż zaktualizował się obowiązek skarżącej do wystąpienia z wnioskiem, gdyż matka podopiecznego nie jest w stanie z przyczyn obiektywnych (co ustalił organ) tej opieki sprawować.
W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329), orzekł jak w sentencji.