Uzasadnienie
Wójt Gminy [...] (dalej Wójt) decyzją z dnia 27 kwietnia 2022 r. nr [...] działając na podstawie art. 3 pkt 11, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 615, dalej u.ś.r.) w związku z art. 61 § 1 i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity; Dz.U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm. dalej k.p.a.) 1. ustalił, iż zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez Z. H. (dalej też jako skarżący lub strona) na mocy decyzji ostatecznej Nr [...] z dnia 30 lipca 2020r tj; od 01 lipca 2021 r. do dnia 31 lipca 2021 r. w wysokości [...] zł; od 01 sierpnia 2021 r. do dnia 31 sierpnia 2021 r. w wysokości [...] zł; od 01 września 2021 r. do dnia 30 września 2021 r. w wysokości [...] zł- łącznie [...] zł do zwrotu plus odsetki.
2. zobowiązał Z. H. do zwrotu kwot świadczeń nienależnie pobranych wskazanych w pkt. 1, tj. zasiłek pielęgnacyjny: 01 lipca 2021r. do dnia 31 lipca 2021 r., w wysokości [...] zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 01 sierpnia 2021r. do dnia spłaty; 01 sierpnia 2021r. do dnia 31 sierpnia 2021 r., w wysokości [...] zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 01 września 2021r. do dnia spłaty; 01 września 2021 r. do dnia 30 września 2021 r., w wysokości [...] zł. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 01 października 2021 r. do dnia spłaty.
Z uzasadnienia decyzji wynika, że na mocy decyzji z dnia 30 lipca 2020r. nr [...] skarżący uzyskał zasiłek pielęgnacyjny, który jest świadczeniem przyznawanym w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielni egzystencji, w tym miedzy innymi osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia, jeżeli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W powyższej decyzji pouczono skarżącego o konieczności poinformowania organu wypłacającego świadczenia o zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego.
Dnia 17 marca 2022r. do organu wpłynęło pismo z Centralnego Zarządu Służby Więziennej, z którego wynika iż w okresie od dnia 28 czerwca 2021 r. do dnia 25 października 2021 r. Z. H. przebywał w Areszcie Śledczym.
Organ zawiadomieniem nr [...] z dnia 22 marca 2022r. wszczął postępowanie administracyjne sprawie ustalenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.
Dnia 04 kwietnia 2022 r. skarżący złożył pismo w którym oświadczył, że kwota zasiłku pielęgnacyjnego była przeznaczana na alimenty i zakup leków podczas pobytu w zakładzie karnym, a do pisma dołączył faktury VAT za leki.
Wójt stwierdził, że myśl art 16 ust. 5 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie umieszczonej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie. Za instytucję zapewniającą całodobowe utrzymanie należy rozumieć dom pomocy społecznej, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, schronisko dla nieletnich, zakład poprawczy, areszt śledczy, zakład karny, szkołę wojskową lob inną szkołę, jeżeli instytucje te zapewniają nieodpłatnie pełne utrzymanie.
Mając na uwadze powyższe organ stwierdził, że Z. H. winien zwrócić kwotę [...]zł wraz z należnymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty, skoro wypłacono zasiłek pielęgnacyjny w czasie, kiedy przebywał w zakładzie karnym.
Następnie Z. H. wniósł odwołanie od ww. decyzji zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, że Areszt Śledczy zapewnił mu całodobowe utrzymanie, podczas gdy prawidłowe ustalenia w tym zakresie wskazują, że z uwagi na stan zdrowia, jego potrzeby, zwłaszcza konieczne leczenie farmakologiczne, całodobowe utrzymanie nie było mu zagwarantowane.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 13 lipca 2022 r. nr [...] działając na podstawie art. 39 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2022r., poz. 559 ze zm.), art. 17 i 18 ustawy z dnia 12 października 2004r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz.U. z 2015r., poz. 1659) § 1 Rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003r. w sprawie obszarów właściwości Samorządowych Kolegiów Odwoławczych (Dz. U. z 2003r., Nr 198, poz. 1925), art. 30 u.ś.r. oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.
Motywując rozstrzygnięcie Kolegium podało, że w dniu 30 maja 2022 r. do akt sprawy organ I instancji przesłał pismo Zastępcy Dyrektora Aresztu Śledczego we W., z którego wynika, że podczas pobytu w Areszcie Śledczym osadzony Z. H. otrzymywał odpowiednie ze względu na zachowanie zdrowia całodzienne wyżywienie (trzy gotowe posiłki z napojem), sprzęt stołowy, środki higieny i czystości, miał prawo do bezpłatnych świadczeń zdrowotnych, leków i artykułów sanitarnych oraz do otrzymania odpowiedniej do pory roku i stanu zdrowia odzieży, bielizny oraz obuwia, o ile nie korzystał z własnych. Z pisma wynika, że Areszt Śledczy jest instytucją zapewniającą całodobowe utrzymanie w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych.
Zdaniem Kolegium w sprawie istotna była ocena czy Areszt Śledczy we W. zapewniał skarżącemu nieodpłatne pełne utrzymanie. Kolegium stwierdziło, że zasadą jest, iż skazany lub tymczasowo aresztowany ma prawo do bezpłatnej opieki zdrowotnej, w tym leków. Zasady te wynikają wprost z ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 53 z późn. zm.) - art. 102 k.k.w. oraz 214 k.k.w. SKO uznało, iż Areszt Śledczy we W. jest zapewniał Skarżącemu nieodpłatne pełne utrzymanie, a skarżący nie poinformował organu o fakcie przebywania w areszcie śledczym. Ponadto Kolegium wytknęło, iż w piśmie złożonym w toku postępowania Skarżący podał, że [...] zł z otrzymywanego zasiłku przeznaczał na opłacenie alimentów.
W tych okolicznościach Kolegium stwierdziło, że organ I instancji zastosował prawidłowe normy prawa materialnego i nie naruszył przepisów postępowania wobec czego odwołanie nie zasługiwało na uwzględnienie.
Z. H. wniósł od Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję SKO [...] podtrzymując stanowisko, iż Areszt Śledczy nie zapewniał mu leków na receptę, które wysyłała mu żona. Zasiłek pielęgnacyjny był przeznaczany na zapłatę alimentów i zakup leków.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymało swoje stanowisko w sprawie.
W piśmie procesowym z dnia 18 stycznia 2023 r. pełnomocnik skarżącego podtrzymał skargę, wskazał że nieprawidłowo uznano areszt śledczy za instytucję całodobowego utrzymania. Ponadto zaprzeczono by skarżący został prawidłowo pouczony o konsekwencjach osadzenia go w areszcie śledczym w kontekście uzyskiwanego zasiłku pielęgnacyjnego.
Na rozprawie w dniu 14 marca 2023 r. strona skarżąca podtrzymała swoje dotychczasowe wnioski i twierdzenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.
Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 13 lipca 2022 r. utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie Wójta Gminy [...], którym organ ten ustalił, iż zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez Z. H. w łącznej kwocie [...]zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał go do zwrotu wraz z odsetkami.
Podstawą faktyczną uznania w niniejszej sprawie pobranego przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane była okoliczność niepoinformowania niezwłocznie organu I instancji przez skarżącego o skierowaniu go do aresztu śledczego. Z kolei materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (w skrócie u.ś.r.).
Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Wedle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Stosownie do art. 16 ust. 5 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie umieszczonej w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie. Przepis ten należy uzupełnić o definicję legalną instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie czyli "dom pomocy społecznej, młodzieżowy ośrodek wychowawczy, schronisko dla nieletnich, zakład poprawczy, areszt śledczy, zakład karny, szkołę wojskową lub inną szkołę, jeżeli instytucje te zapewniają nieodpłatnie pełne utrzymanie;" (art. 3 pkt 7 u.ś.r.). Niezasadne są wobec tego twierdzenia pełnomocnika, że areszt śledczy nie powinien być uznany za instytucję całodobowego utrzymania.
Ustalone w niniejszej sprawie istotne elementy stanu faktycznego nie są sporne i nie są podważane przez skarżącego. Z. H. w okresie od dnia 28 czerwca 2021 r. do dnia 25 października 2021 r. przebywał w Areszcie Śledczym we W. i w tym czasie pobierał zasiłek pielęgnacyjny.
Istota sporu w kontrolowanej przez Sąd sprawie sprowadza się natomiast do kwestii, czy w tak ustalonych okolicznościach wypłacony skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny za ww. okres był świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu cyt. wyżej art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy braku prawa do pobierania danego świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W orzecznictwie utrwalił się pogląd - który Sąd w niniejszym składzie podziela - w myśl którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.
Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z,,winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. np. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., I OSK 1392/21; por. też wyroki WSA: z 28 października 2021 r., II SA/Gl 764/21; z 15 lipca 2022 r., II SA/Gl 281/22; dostępne w CBOSA).
W okolicznościach sprawy, na co wskazują również uzasadnienia decyzji organów obu instancji, skarżący został prawidłowo pouczony o okolicznościach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Pouczenie takie znalazło się w formularzu wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, który skarżący osobiście wypełniał i podpisał. W treści pouczenia znajdującego się w tym wniosku znajduje się akapit dotyczący sytuacji, w których zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje. Obejmuje on również sytuacje pobytu w areszcie śledczym i zakładzie karnym (zob. str 2 wniosku.
Ponadto pouczenie o treści art. 25 ust.1 u.ś.r. znalazło się w decyzji organu I instancji w decyzji nr [...] z dnia 30 lipca 2020 r. przyznającej stronie zasiłek pielęgnacyjny. Niewątpliwie więc skarżący był pouczony o obowiązku informowania organu o sytuacji, w której takie prawo mu nie przysługiwało- a tego obowiązku nie dochował. I w tym zakresie nie miały więc podstaw wywiedzione w piśmie z dnia 18 stycznia 2023 r. twierdzenia pełnomocnika strony.
Nie zasługują przy tym na uwzględnienie argumenty skarżącego, że Areszt Śledczy nie zapewniał mu specjalistycznych leków. Wskazać należy, że zgodnie z art. 102 ust. 1 k.k.w. skazany ma prawo w szczególności do: odpowiedniego ze względu na zachowanie zdrowia wyżywienia, odzieży, warunków bytowych, pomieszczeń oraz świadczeń zdrowotnych i odpowiednich warunków higieny. Wedle art. 115 § 1 k.k.w. skazanemu zapewnia się bezpłatne świadczenia zdrowotne, leki i artykuły sanitarne. Skarżący mógł więc w trakcie pobytu w areszcie śledczym ubiegać się o zapewnienie mu leków, które musi przyjmować z uwagi swój stan zdrowia (np. po przedstawieniu recepty od lekarza). Nie jest zaś rolą Sądu w rozpoznawanej sprawie dociekać z jakiego powodu skarżącemu nie zapewniono dostępu do świadczeń z opieki zdrowotnej i wymaganych leków.
Okoliczność, że skarżący rozdysponował środki wydając je na leki i alimenty nie zmienia tego, że świadczenie wypłacone mu w trakcie pobytu w areszcie śledczym jest świadczeniem nienależnie pobranym. Nie ma również znaczenia w sprawie zużycie środków w sposób celowy. Takie same konsekwencje poniósłby skarżący, gdyby pieniądze wydał na jakikolwiek inny cel ("rzeczy zbędne"). Wobec tego podniesione w skardze twierdzenia strony i jej pełnomocnika (por. pismo procesowe k. [...]-[...] akt sądowych i protokół rozprawy k. [...]) nie zasługiwały na uwzględnienie.
W konsekwencji prawidłowy był wniosek organów, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez skarżącego w okresie od dnia 28 czerwca 2021 r. do dnia 25 października 2021 r. stanowi nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych i podlega zwrotowi.
Z uwagi na powyższe Sąd uznał, że skarga nie jest uzasadniona i na podstawie art. 151 p.p.s.a. ją oddalił