Uzasadnienie
Przedmiotem skargi E. S. (dalej w skrócie: "skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej w skrócie: "SKO") z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (dalej w skrócie: "Prezydent Miasta") z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] o odmowie odstąpienia od żądania zwrotu odpłatności za tymczasowy pobyt w schronisku dla bezdomnych mężczyzn - przyznany w okresie od 1 sierpnia 2017 r. do 30 września 2017 r.
Kwestionowana decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym.
Po rozpoznaniu wniosku skarżącego Prezydent Miasta decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2017 r.: 1) przyznał skarżącemu pomoc w formie tymczasowego miejsca schronienia w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...], na okres od 1 kwietnia 2017 r. do 30 września 2017 r.;
- 2) ustalił odpłatność w okresie od 1 kwietnia 2017 r. do 30 września 2017 r. w wysokości 33,40 zł za każdy dzień pobytu w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...];
- 3) zobowiązał skarżącego do wpłaty kwoty kosztu pobytu, w rozliczeniu obejmującym okres 1 miesiąca kalendarzowego: za miesiąc kwiecień 2017 r. do dnia 15 maja 2017 r. w kwocie 1.002,00 zł, za miesiąc maj 2017 r. do dnia 14 czerwca 2017 r. w kwocie 1.035,40 zł, za miesiąc czerwiec 2017 r. do dnia 14 lipca 2017 r. w kwocie 1.002,00 zł, za miesiąc lipiec 2017 r. do dnia 14 sierpnia 2017 r. w kwocie 1.035,40 zł, za miesiąc sierpień 2017 r. do dnia 15 września 2017 r. w kwocie 1.035,40 zł, za miesiąc wrzesień 2017 r. do dnia 13 października 2017 r. w kwocie 1.002,00 zł;
- 4) odmówił skarżącemu częściowego zwolnienia z ponoszenia odpłatności ustalonej w pkt 2 w okresie od 1 kwietnia 2017 r. do 30 września 2017 r.;
- 5) decyzji nadał rygor natychmiastowej wykonalności.
Następnie decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] Prezydent Miasta ustalił wysokość podlegającej zwrotowi należności z tytułu naliczonej odpłatności, ustalonej decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2017 r. za pobyt skarżącego w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...] w okresie od dnia 1 kwietnia 2017 r. do dnia 31 lipca 2017 r. w kwocie 4.074,80 zł i wezwał skarżącego do jej zwrotu w terminie 30 dni od dnia otrzymania decyzji.
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...] Prezydent Miasta przyznał skarżącemu częściowe zwolnienie z odpłatności za pobyt w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...] przyznany w okresie od 1 sierpnia 2017 r. do 30 września 2017 r. decyzją z dnia [...] marca 2017 r. nr [...] i ustalił odpłatność w tym okresie w wysokości 25,05 zł, co stanowi 75% wysokości odpłatności za każdy dzień pobytu w schronisku, tj., za miesiąc sierpień 2017 r. - 776,55 zł, za miesiąc wrzesień 2017 r. – 751,50 zł.
Obie powyższe decyzje zostały uchylone przez SKO decyzjami z dnia [...] października 2017 r. nr [...] i nr [...].
Decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] Prezydent Miasta odmówił skarżącemu częściowego zwolnienia z odpłatności za pobyt w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...] przyznany w okresie od 1 sierpnia 2017 r. do 30 września 2017 r. decyzją z dnia [...] marca 2017 r. nr [...]. Po rozpoznaniu odwołania skarżącego, SKO decyzją z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] utrzymało w mocy powyższą decyzję Prezydenta Miasta, natomiast Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 22 sierpnia 2018 r., sygn. akt II SA/Rz 617/18 oddalił skargę skarżącego od powyższej decyzji SKO.
Decyzją z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] Prezydent Miasta ustalił wysokość podlegającej zwrotowi należności z tytułu naliczonej odpłatności, ustalonej decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2017 r. za pobyt skarżącego w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...] w okresie od dnia 1 kwietnia 2017 r. do dnia 30 września 2017 r. w kwocie 3,891,00 zł i wezwał skarżącego do jej zwrotu w terminie 30 dni od dnia otrzymania decyzji.
W dniu 26 czerwca 2019 r. skarżący zwrócił się do Prezydenta Miasta o odstąpienie od żądania zwrotowi należności z tytułu naliczonej odpłatności, za pobyt w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...] w okresie od dnia 1 kwietnia 2017 r. do dnia 30 września 2017 r.
Decyzją z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] Prezydent Miasta działając na podstawie art. 104 ust. 4 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 3, art. 48a, art. 110 ust. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1508 z późn. zm. – dalej w skrócie "u.p.s."), oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 z późn. zm. – dalej w skrócie: "k.p.a.") - odmówił skarżącemu odstąpienia od żądania zwrotu odpłatności za pobyt w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...] za miesiące sierpień 2017 r. i wrzesień 2017 r. w łącznej kwocie 1.391 zł.
W uzasadnieniu decyzji Prezydent Miasta wskazał, że łączny dochód skarżącego w maju i czerwcu 2019 r. wyniósł odpowiednio po 2.169 zł, a zatem znacząco przekroczył kryterium dochodowe, które dla osoby samotnie gospodarującej wynosi 701 zł. Prezydent Miasta wskazał też, że do dyspozycji skarżącego pozostawała dodatkowo kwota 888 zł z tytułu jednorazowego świadczenia pieniężnego dla emerytów i rencistów w 2019 r., która nie jest wliczana do dochodu zgodnie z art. 8 pkt 4 ustawy z dnia 4 kwietnia 2019 r. o jednorazowym świadczeniu pieniężnym dla emerytów i rencistów w 2019 r. Wreszcie Prezydent Miasta podał, że skarżący z przyznanej emerytury z ZUS ma dokonywane potrącenia o charakterze niealimentacyjnym z tytułu zaciągniętego kredytu w kwocie 588,46 zł miesięcznie.
Następnie przytaczając orzeczenia sądów administracyjnych Prezydent Miasta stwierdził, że przepisy art. 8 ust. 3 i 4 u.p.s. nie dają możliwości organowi do odliczenia od dochodu klienta kwoty potrąceń egzekucyjnych o charakterze niealimentacyjnym z tytułu zaciągniętego kredytu.
Dalej Prezydent Miasta wskazał, że skarżący zadeklarował poniesione miesięczne wydatki w maju 2019 r. na zakup lekarstw, środków żywnościowych związanych z dietą, odzieży i obuwia oraz środków czystości, oraz spłatę na rzecz żony zmarłego wierzyciela w łącznej kwocie 1.060 zł, natomiast udokumentował wydatki na zakup artykułów żywnościowych oraz środków czystości i higieny w łącznej kwocie 874,26 zł. Z kolei w czerwcu 2019 r. skarżący udokumentował wydatki na zakup artykułów żywnościowych, środków czystości i higieny, odzieży, lekarstw oraz spłatę na rzecz żony zmarłego wierzyciela w łącznej kwocie 864,21 zł. Ponadto Prezydent Miasta ustalił, że skarżący dokonał wpłat za tymczasowy pobyt w Schronisku za okres od kwietnia 2017 r. do lipca 2017 r. oraz częściowo za sierpień 2017 r. Tym samym kwota, która pozostaje do zapłaty za pobyt w placówce wynosi łącznie 1.391 zł (sierpień 2017 r. - 389 zł, wrzesień 2017 r. – 1.002 zł).
W ocenie Prezydenta Miasta w przypadku skarżącego nie zachodzi obecnie żaden szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s., pomimo, że jego sytuacja życiowa jest trudna, z uwagi na konieczność korzystania ze schronienia tymczasowego w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...]. Prezydent Miasta podkreślił, że jako mieszkaniec schroniska skarżący korzysta z pełnego pakietu usług schroniskowych, w postaci całodziennego wyżywienia z gorącym posiłkiem, za które nie musi ponosić dodatkowych opłat, ma też zapewnioną kąpiel oraz łóżko z czystą pościelą. W tym kontekście wydatki, które ponosi skarżący nie są w ocenie organu wydatkami, których ponoszenie powinno stanowić przesłankę do odstąpienia od żądania zwrotu płatności za pobyt w schronisku.
Prezydent Miasta stwierdził, że dochód skarżącego ustalony zgodnie z u.p.s. wynosi 2.169 zł miesięcznie. Zdaniem organu nawet gdyby dochód ten został przeliczony z uwzględnieniem potrąceń komorniczych oraz udokumentowanych wydatków, to kwota pozostająca do dyspozycji daje w zupełności możliwość zapłaty ustalonych i przypisanych do zwrotu uprzednio odpłatności.
Po rozpoznaniu odwołania skarżącego od powyższej decyzji, SKO decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.
W uzasadnieniu decyzji SKO wyjaśniło, że decyzje administracyjne wydawane na podstawie art. 104 ust. 4 u.p.s. mają charakter uznaniowy, co oznacza, że organ administracji przy ich podejmowaniu ma pewną swobodę. A zatem nawet po dokonaniu ustalenia, iż strona spełnia przesłanki normatywne, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość zastosowania instytucji przewidzianej przez ustawodawcę w art. 104 ust. 4 u.p.s., organ nie ma obowiązku orzec zgodnie z wnioskiem strony. SKO podkreśliło, że weryfikacja decyzji uznaniowej przez organ odwoławczy sprowadza się do ustalenia, czy organ pierwszej instancji w prowadzonym postępowaniu uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Kognicja organu odwoławczego nie wkracza więc w zakres uznania administracyjnego.
A zatem brak jest podstaw do zakwestionowania takiej decyzji, w sytuacji kiedy organ pomocy społecznej wyjaśni wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem przepisów obowiązującej procedury administracyjnej i w sposób przekonujący uzasadni swoją decyzję wydaną w ramach przysługującego mu uznania zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s.
W ocenie SKO zebrany w sprawie niniejszej materiał dowodowy wskazuje na to, że Prezydent Miasta w toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego poczynił prawidłowe ustalenia dotyczące sytuacji materialnej skarżącego. SKO zauważyło, że skarżący nie kwestionuje powyższych ustaleń, lecz podniósł jedynie, że Prezydent Miasta błędnie ustalił jego wydatki na leczenie oraz bezpodstawnie zakwestionował wykazane wydatki na zakup preparatów ziołowych, których stosowanie wynika z zaleceń lekarskich.
SKO nie podzieliło argumentacji skarżącego, jakoby wszystkie przedstawione przez niego wydatki powinny być wzięte przez orzekający w sprawie organ pod uwagę, niezależnie od tego czy posiada on ich udokumentowanie w postaci faktur.
SKO wyjaśniło, że pod pojęciem szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. można rozumieć takie sytuacje, które mają charakter nadzwyczajny i w takim stopniu rzutują na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu, że nieuzasadnionym byłoby egzekwowanie nienależnie pobranego świadczenia. Wymaganej w świetle ww. przepisu oceny szczególności (wyjątkowości) danego przypadku, w którym określona osoba lub osoby zwracają się o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków, należy dokonywać na tle sytuacji innych osób korzystających z pomocy społecznej.
Zdaniem SKO skarżący nie wykazał zaistnienia tego rodzaju szczególnie uzasadnionych okoliczności, a posiadane przez niego zasoby pieniężne są wystarczające na pokrycie kosztów pobytu w schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...].
SKO stwierdziło, że pomoc społeczna - stosownie do art. 2 ust. 1 u.p.s. i zgodnie z wyrażoną w tym przepisie zasadą subsydiarności (pomocniczości) - ma zmierzać do umożliwienia osobie, która tego potrzebuje, przezwyciężenia nadzwyczajnych trudności życiowych, jakie stanęły na jej drodze, a nie do całkowitego wyręczania osób w pozyskiwaniu środków na życie. Pomoc społeczna nie może również zmierzać do zaspokojenia wszelkich zgłaszanych przez poszczególne osoby żądań. Sprzeciwiałoby się to celom opieki społecznej, a co za tym idzie interesowi społecznemu. Celem opieki społecznej jest z jednej strony zaspokojenie niezbędnych potrzeb umożliwiających życie w warunkach odpowiadających godności człowieka, z drugiej zaś przyczynienie się do usamodzielnienia osób i rodzin korzystających z tej pomocy oraz ich integrację ze środowiskiem. SKO podkreśliło, że organy administracji publicznej realizujące zadania z zakresu pomocy społecznej działają w oparciu o ograniczone środki finansowe, których wysokość jest ściśle określona i w tak wyznaczonych granicach muszą realizować zadania i cele powierzone im przez ustawodawcę w u.p.s.
Organy pomocy społecznej są zatem upoważnione do ograniczenia rozmiaru przyznawanych świadczeń z uwagi na szczupłość pozostających w ich dyspozycji środków finansowych, a posiadane fundusze muszą rozdzielać pomiędzy stale rosnącą liczbę osób wymagających wsparcia.
W ustawowym terminie skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję SKO, zarzucając:
- 1) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na rozstrzygniecie sprawy, tj. art. 7, art. 8, art. 9 i art. 77 § 1 k.p.a., polegające na zaniechaniu zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego oraz wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych, a w szczególności ustalenia dochodów skarżącego i koniecznych wydatków, w tym wydatków na leczenie i specjalistyczną dietę, braku wszechstronnego rozważenia całokształtu materiału dowodowego sprawy,
- 2) naruszenie przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez przyjęcie, że jego sytuacja rodzinna, finansowa i zdrowotna nie uzasadnia odstąpienia od żądania zwrotu należności i poprzez przyjęcie, że należność z tytułu świadczenia nie stanowi dla skarżącego nadmiernego obciążenia i nie niweczy skutków udzielonej pomocy.
W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.
W odpowiedzi na skargę SKO podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko, wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga jest niezasadna i jako taka podlega oddaleniu. Organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy, gromadząc i rozważając materiał dowodowy adekwatnie do rygorów kodeksowych – art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a.
Również zrekonstruowana podstawa prawna oraz ustalone w jej oparciu konsekwencje są prawidłowe.
W sprawie jest bezsporne, że skarżący na mocy decyzji nr [...] z dnia [...] marca 2017, w okresie od 1 kwietnia 2017 r. do 30 września 2017 roku korzystał z pomocy w formie tymczasowego miejsca schronienia w Schronisku dla bezdomnych mężczyzn w [...]. Za pomoc ustalono odpłatność w wysokości 33,40 zł za każdy dzień pobytu w Schronisku. Jednocześnie zobowiązano skarżącego do wpłaty kwoty kosztu pobytu w rozliczeniu obejmującym okres 1 miesiąca kalendarzowego: za miesiąc kwiecień 2017 r. do dnia 15 maja 2017 r. w kwocie 1.002,00 zł, za miesiąc maj 2017 r. do dnia 14 czerwca 2017 r. w kwocie 1.035,40 zł, za miesiąc czerwiec 2017 r. do dnia 14 lipca 2017 r. w kwocie 1.002,00 zł, za miesiąc lipiec 2017 r. do dnia 14 sierpnia 2017 r. w kwocie 1.035,40 zł, za miesiąc sierpień 2017 r. do dnia 15 września 2017 r. w kwocie 1.035,40 zł, za miesiąc wrzesień 2017 r. do dnia 13 października 2017 r. w kwocie 1.002,00 zł;
- 4) odmówił skarżącemu częściowego zwolnienia z ponoszenia odpłatności ustalonej w pkt 2 w okresie od 1 kwietnia 2017 r. do 30 września 2017 r.
Skarżącemu prawomocnie odmówiono częściowego zwolnienia z odpłatności za pobyt w schronisku.
Na mocy art. 104 ust. 3 u.p.s., decyzją z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] ustalono wysokość podlegającej zwrotowi należności z tytułu naliczonej odpłatności, ustalonej decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2017 r. za pobyt skarżącego w Schronisku w okresie od dnia 1 kwietnia 2017 r. do dnia 30 września 2017 r. w kwocie 3,891,00 zł.
Niniejsza sprawa dotyczy wniosku skarżącego o odstąpienie od żądania zwrotu należności za pobyt w Schronisku w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s.
Już wstępnie należy wyeksponować, że skarżący dokonał wpłat za tymczasowy pobyt w Schronisku za okres od kwietnia 2017 r. do lipca 2017 r. oraz częściowo za sierpień 2017 r. Kwota, jaka pozostała do zapłaty wynosi łącznie 1.391 zł. (sierpień 2017 r. - 389 zł, wrzesień 2017 r. – 1.002 zł).
Stosownie do postanowień art. 104 ust. 4 u.p.s. organ może odstąpić od żądania zwrotu kwot stanowiących należność za udzieloną pomoc społeczną "w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy".
W ocenie Sądu trafna jest ocena organów, że wobec skarżącego takie okoliczności nie zachodzą. Powołana reguła, wyartykułowana w art. 104 ust. 4 u.p.s., stanowi wyjątek od podstawowej dyrektywy, zgodnie z którą wydatki na pomoc społeczną podlegają zwrotowi – art. 96 i art. 104 ust. 1 i ust. 3 u.p.s. Jeżeli zatem po udzieleniu pomocy społecznej sytuacja jej beneficjenta jest na tyle dobra, że zwrot poniesionych na ten cel wydatków nie uniemożliwi zaspokojenia jego niezbędnych potrzeb i pozwoli mu żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 u.p.s.), wydatki powinny zostać zwrócone. Jedynie – jak stanowi art. 104 ust. 4 u.p.s. – szczególnie uzasadnione okoliczności, jak nadmierne obciążenie lub zniweczenie skutków pomocy pozwala na odstąpienie od żądania zwrotu.
Na gruncie niniejszej sprawy ustaleniem kluczowym jest to, że skarżący spłacił już prawie całość podlegających zwrotowi wydatków. Stanowi to potwierdzenie, iż jest w stanie wygospodarować na ten cel środki, a zatem nie stanowi to dla niego nadmiernego obciążenia. Nie można również przyjąć, że zwrot wydatków zniweczy skutki udzielonej skarżącemu pomocy. Skarżący nadal przebywa w Schronisku dla Bezdomnych w [...].
Miesięczny dochód skarżącego to kwota 2169 zł. miesięcznie, co stanowi trzykrotność kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Sąd nie kwestionuje wieku, stanu zdrowia, ani obciążeń skarżącego. Zaznaczyć jednak trzeba, że posiadany przez niego dochód, nawet po odliczeniu deklarowanych obciążeń wystarcza na poniesienie odpłatności za pobyt w schronisku.
Jeżeli uwzględni się fakt, że osoba otrzymująca pomoc w postacie tymczasowego pobytu w schronisku dla bezdomnych ma zapewniony pełny pakiet bytowy – wyżywienie, miejsce do przebywania w ciągu dnia i w nocy, itd., a przy tym skarżący może wydatkować co miesiąc na swoje niezbędne potrzeby kwotę około 850 zł. i spłacać zaciągnięte zobowiązania kredytowe, to kwota dochodu, jaka pozostaje skarżącemu po dokonaniu tych potrąceń, powinna być przeznaczona na wydatki związane z uzyskana pomocą. Fakt, że po dokonaniu wszystkich potrąceń skarżącemu nie pozostają prawie żadne środki finansowe nie stanowi argumentu do zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., jeżeli uwzględni się fakt, że ma on zaspokojone wszystkie potrzeby życiowe na godnym poziomie.
Jedynie na marginesie Sąd podaje, że od 4 października 2019 roku obowiązuje reguła, iż osoba bezdomna skierowana do schroniska dla osób bezdomnych ponosi odpłatność za udzieloną pomoc, nawet jeżeli jej dochód nie przekracza kryterium dochodowego - opłata nie może być wówczas wyższa niż 30% dochodu osoby samotnie gospodarującej – art. 97 ust. 1a u.p.s. Ustawodawca wyszedł więc z założenia, że osoby bezdomne, którym udzielono pomocy poprzez miejsce w schronisku dla bezdomnych mają zapewnione wszelkie potrzeby bytowe, co uzasadnia możliwość zobowiązania ich do zwrotu wydatków za tę formę pomocy, nawet jeżeli osiągany przez nie dochód nie przekracza tzw. minimum socjalnego.
Z podanych przyczyn Sąd skargę oddalił – art. 151 P.p.s.a.