Uzasadnienie
I. U. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako Prezes ZUS) z wnioskiem o przyznanie renty w drodze wyjątku z uwagi na stan zdrowia oraz trudna sytuację materialną. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r nr [...] odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, a po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] lipca 2014 r nr [...] utrzymał w mocy ww. decyzję.
W motywach decyzji organ podał, ze po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego nie stwierdzono, by zaistniały przesłanki umożliwiające pozytywne załatwienie sprawy. Zgodnie bowiem z orzecznictwem sądów administracyjnych przyjęte jest stanowisko, że przepis art 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U z 2013 r., poz. 1440 ze zm.) - zwanej dalej ustawą, jako jedyne przyczyny braku możliwości podjęcia pracy lub działalności gospodarczej objętej ubezpieczeniami społecznymi wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek.
Prezes ZUS wyjaśnił, że pojęcie niezdolności do pracy zostało zdefiniowane w przepisie art. 12 ustawy, stanowiąc, że niezdolna do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu, przy czym całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.
Odnośnie zaś wieku organ wyjaśnił, że chodzi o taki przedział wiekowy, który lokuje osobę zainteresowaną w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową, a okres ten kończy się wraz z osiągnięciem wieku emerytalnego.
W ocenie Prezesa ZUS skarżąca nie spełniła przesłanki wieku, ponieważ w chwili podejmowania decyzji miała 52 lata, więc nie osiągnęła wieku emerytalnego, ponadto orzeczeniem z dnia [...] maja 2014 r. lekarz orzecznik ZUS ustalił, że jest częściowo niezdolna do pracy do [...] maja 2017 r
Organ wyjaśnił również, ze oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej (art. 14 ust. 1 i 3 ustawy). Nadto, zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych Prezes ZUS jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu.
W ocenie Prezesa ZUS, trudne warunki materialne nie uzasadniają przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione
W skardze na ww. decyzję skarżąca podniosła, ze nie została uświadomiona o konieczności odwołania się od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] maja 2014 r., nadto jej stan zdrowia znacznie się pogorszył od tego czasu.
W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Prezesa ZUS wniósł o jej oddalenie, powołując argumenty przedstawione w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r. poz. 1647), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, wojewódzki sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w tym postępowaniu, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.
Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku" co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, ze ma on całkowitą swobodę w tym względzie
Z treści powołanego wyżej przepisu wynikają cztery przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.
Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny, po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie niemożność podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym przez ubiegającego się o to świadczenie z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Z akt sprawy wynika, że skarżąca nie spełnia trzeciej z ww. przesłanek, tzn. nie osiągnęła wieku emerytalnego, nie jest też całkowicie niezdolna do pracy, ponieważ orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2014 r. została uznana za częściowo niezdolną do pracy, co wyklucza ją z grona osób, które nie mają w ogóle możliwości podjęcia zatrudnienia. Jakkolwiek częściowa niezdolność do pracy jest stanem, który może utrudniać podjęcie zatrudnienia lub innej działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu, jednak nie udaremnia jej i nie stanowi tym samym przesłanki przyznania renty w drodze wyjątku.
Podkreślić należy, że prawomocne orzeczenie lekarza orzecznika ZUS wiąże zarówno organy administracji publicznej jak i sądy, stąd też podmioty te nie mogą oceniać stanu zdrowia skarżącej odmiennie bądź z pominięciem treści orzeczenia lekarskiego. Również odczucia skarżącej co do stanu zdrowia, nie poparte żadnymi dokumentami, nie zastępują orzeczenia lekarskiego, nie dają też podstawy do wszczęcia procedury w zakresie zmiany orzeczenia. Natomiast konsekwencje braku wniesienia sprzeciwu od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS dotykają samą skarżącą, która została o nich poinformowana w pouczeniu orzeczenia.
Wyjaśnić nadto należy, że trudna sytuacja materialna nie uzasadnia przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ świadczenie to nie stanowi świadczenia socjalnego, przyznawanego wyłącznie według potrzeb, nawet najbardziej uzasadnionych.
W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.