Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia 4 grudnia 2007 r., którą to decyzją odmówił przyznania na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) świadczenia w drodze wyjątku T. K., będącej przedstawicielką ustawową małoletniej córki A. Uzasadniając decyzję organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury i renty – nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.
Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak choćby jednego z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał ponadto, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i z tego powodu w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwałyby tej osobie.
Prezes ZUS odmawiając przyznania T. K. świadczenia w drodze wyjątku wskazał, iż nie może ono zostać przyznane z uwagi na fakt, że nie można uznać, że jej małoletnia córka A. pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, co jest konieczną przesłanką przyznania świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach. Organ podał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że skarżąca posiada stałą pracę osiągając miesięczne wynagrodzenie w wysokości 2.958,00 zł brutto co powoduje, że dochód na osobę w rodzinie wnioskodawczyni wynosi 1479 zł. Prezes ZUS podał, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, o której mowa w powołanym art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie została wprawdzie zdefiniowana w ustawie jednakże w celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania ocenić na tle wysokości minimalnej emerytury, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł. Kwota dochodu osiąganego zatem na członka rodziny wnioskodawczyni w wysokości 1.479 zł brutto, nawet przy subiektywnym odczuciu wnioskodawczyni nieposiadania wystarczających środków utrzymania dla małoletniego dziecka, nie może zostać uznana przez organ za brak niezbędnych środków utrzymania.
Organ wskazał ponadto, że przyznając świadczenia w drodze wyjątku musi kierować się obiektywizmem a kryterium dochodu pozwala zachować taki obiektywizm biorąc nawet pod uwagę najbardziej uzasadnione wydatki.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 stycznia 2008 r., uzupełnionej następnie pismem procesowym z dnia 14 kwietnia 2008r. przez pełnomocnika procesowego skarżącej kwestionując zaskarżoną decyzję wskazała, że córka miała przyznaną rentę po zaginionym w 1991 r. ojcu P. K. od 1992 r. Skarżąca wskazała, że w czerwcu 2004 r. została zobowiązana przez ZUS do przedstawienia aktu zgonu męża, bądź złożenia odpowiedniego oświadczenia, co pozwoli na przyznanie dziecku prawa do renty rodzinnej w wyższej niż dotychczas wysokości. Uzyskanie jednakże przez skarżącą aktu zgonu ojca dziecka spowodowało utratę prawa do świadczenia w drodze wyjątku. W piśmie procesowym pełnomocnik skarżącej zarzucił decyzji naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 83 powołanej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w sytuacji spełnienia przez skarżącą wszystkich przesłanek zawartych w tym przepisie.
Zarzucił również naruszenie prawa procesowego, w tym art. 7 k.p.a. polegające na błędnym przyjęciu przez Prezesa ZUS kwoty dochodu. Pełnomocnik wskazał, że jedynym źródłem utrzymania A. K. są świadczenia alimentacyjne ze strony matki T. K., zaś wskazana kwota 2.958 zł jest kwotą brutto wraz ze składką na ubezpieczenie społeczne oraz podatkiem. Ponadto wskazał, że Prezes ZUS nie uwzględnił warunków socjalnych skarżącej i jej córki. Mieszkają one bowiem w jednym pokoju zaś pozostałymi lokatorami są teściowa i jej syn alkoholik.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie powołując się na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje
W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do przepisu art. 1 § 2 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.
Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
W rozpoznawanej sprawie organ nie naruszył art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach, uznając, że po stronie skarżącej nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku.
Sąd w pełni aprobuje stanowisko wyrażone przez NSA w powołanym przez organ wyroku z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 4189/01 (LEX nr 83733), iż przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych (a nie niewystarczających) środków utrzymania.
Zdaniem Sądu, organ trafnie dokonał oceny sytuacji materialnej skarżącej z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania. Wykazane środki utrzymania w kwocie 1479 zł brutto na członka rodziny nie są zapewne wystarczające, zważywszy na warunki socjalne rodziny skarżącej, lecz trudno uznać wymienioną sumę jako tę, która nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych.
Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącego środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł.
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 września 2006 r., sygn. akt I OSK 112/06, podzielił prezentowaną wykładnię pojęcia niezbędnych środków utrzymania, oddalając skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 marca 2006 r., sygn. akt II SA/Wa 327/06.
Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury należy wykluczyć możliwość uznania, że jej rodzina nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Brak spełnienia tego warunku jest wystarczającą podstawą do odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach.
Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie powoływanego przepisu art. 83 ust. 1 przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami.
Należy również zwrócić uwagę na przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.), której zadaniem jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ustawy o pomocy społecznej). Przepisy powołanej ustawy w art. 8 ust. 1 wskazują kryteria dochodowe, które uprawniają do prawa do świadczeń z pomocy społecznej, a więc wyznaczają granicę niezbędnych środków utrzymania. I tak, prawo do świadczeń pieniężnych przysługuje:
- 1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 461 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej",
- 2) osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 316 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym na osobę w rodzinie",
- 3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej "kryterium dochodowym rodziny". Wysokość renty socjalnej wynosi 478,93 zł.
Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z naruszeniem przepisów procedury administracyjnej, i wobec tego na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.