Uzasadnienie
Stowarzyszenie O. P. C. z siedzibą w S. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie z opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia – wyroku z 17 stycznia 2013 r. w sprawie sygn. akt II SAB/Bk 45/12 - z uzasadnieniem. Wnioskujące Stowarzyszenie działa w formie stowarzyszenia zwykłego, a celem jego działalności jest dobro państwa i obywateli, tj. godne reprezentowanie społeczeństwa w organach administracji publicznej, organach dochodzeniowych, sądowych i mediach. Nie posiada żadnego majątku, środków trwałych czy też środków finansowych na rachunku bankowym, ani nie pobiera składek członkowskich.
Referendarz sądowy, mając na uwadze powyższe okoliczności faktyczne, postanowieniem z dnia [...] września 2012 r. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podano, że środkami działania w przypadku stowarzyszenia zwykłego są składki członkowskie, które uznać należy za majątek stowarzyszenia. Ze złożonego statutu Stwoarzyszenia oraz przedłożonych do akt dokumentów wynika, że działalność wnioskującego Stowarzyszenia opiera się faktycznie na pracy społecznej członków. Statut nie przewiduje opłacania składek przez członków Stowarzyszenia, a zatem nie posiada ono żadnego majątku. Przepis art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r., Nr 79, poz.855 ze zm.) wskazuje, iż stowarzyszenie zwykłe prowadzi swoją działalność statutową opierając się na środkach finansowych pochodzących ze składek członkowskich. Celem działalności Stowarzyszenia jest dobro państwa i obywateli tj. godne reprezentowanie społeczeństwa w organach administracji publicznej, organach dochodzeniowych, sądowych i mediach, co wskazuje na to, iż Stowarzyszenie powinno w ramach swoich celów statutowych przewidywać konieczność realizacji swoich praw przed sądem.
Dostępność natomiast do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Dobrowolne, zatem pozbawienie się składek członkowskich w statucie bądź regulaminie prowadzi, zatem de facto do uniemożliwienia realizacji zadań Stowarzyszenia bądź też finansowania działalności Stowarzyszenia ze środków Skarbu Państwa. Stowarzyszenie natomiast chcąc realizować swoje cele statutowe winno zgromadzić odpowiednie środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Wnioskujące Stowarzyszenie mając zapewnioną w ustawie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową nie może przerzucać całości kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby, bowiem do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek.
W sprawie niniejszej nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja ustanawiając symboliczne składki członkowskie bądź ich brak w ogóle, sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia prawa pomocy. Nawet jeśli Stowarzyszenia jest organizacją non profit, to nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (por. postanowienie NSA z 8.07.2010 r., sygn. akt II OZ 664/10).
Sprzeciw od tego postanowienia złożyło wnioskujące Stowarzyszenie i podało, że nie ma obowiązku gromadzenia składek członkowskich. Fakt, iż Stowarzyszenie może prowadzić działalność nie oznacza, że musi w związku z tym wypracować dochód ze składek członkowskich, który to dochód dopiero uprawni stowarzyszenie zwykłe do działalności społecznej w obronie prawa publicznego, a nie w obronie prywatnego interesu członków Stowarzyszenia. W ocenie Przewodniczącego Stowarzyszenia wydanie 3-stronicowego odpisu orzeczenia z uzasadnieniem po uprzednim uiszczeniu opłaty w wysokości 100 zł jest "pułapką" Sadu, albowiem można wykonać darmowe fotokopie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje.
Wniosek podlegał oddaleniu.
Zgodnie z art. 260 zd. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270), dalej p.p.s.a., postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony sprzeciw, traci moc, a sąd we własnym zakresie rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy.
Wniosek skarżącego Stowarzyszenia dotyczy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnienia z opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia z uzasadnieniem, w wysokości 100 zł. Przyznanie prawa pomocy osobie prawnej i jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.).
W sprawie niniejszej Stowarzyszenie dnia [...] stycznia 2013 r. wystąpiło do tut. Sądu o "przesłanie wyroku z dnia 17 stycznia 2013 r. wraz z uzasadnieniem i zwolnienie od opłaty za sporządzenie uzasadnienia (...)." Wysokość opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia z uzasadnieniem doręczony na skutek wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia, zgłoszonego w terminie siedmiu dni od ogłoszenia orzeczenia albo doręczenia odpisu sentencji orzeczenia, wynosi kwotę 100 zł, o czym stanowi § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. nr 221, poz. 2192 ze zm.). Wedle natomiast art. 234 § 2 zd. 1 p.p.s.a. jeżeli odpis orzeczenia z uzasadnieniem sporządzany jest na wniosek opłatę kancelaryjną pobiera się przy zgłoszeniu wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia i jego doręczenie. Odpis taki doręcza się bez względu na to, czy strona uiściła opłatę kancelaryjną (art. 234 § 2 zd. 3 p.p.s.a.), co zostało uczynione w niniejszej sprawie (k. 139 i k. 134).
Doręczenie odpisu oznacza jednak powstanie obowiązku uiszczenia opłaty. Zgodnie, bowiem z art. 234 § 2 zd. 2 p.p.s.a., jeżeli opłata nie została uiszczona, przewodniczący zarządzi ściągnięcie jej od strony, która złożyła wniosek.
Zwrócić uwagę należy na fakt, że zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest odpłatność, zaś wyjątki od tej zasady wynikają z konkretnych przepisów ustawy (tj. art. 239 p.p.s.a.) lub też mają charakter prawa pomocy. Z uwagi na to, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego, jego przyznanie następuje w sytuacjach wyjątkowych, szczególnych, po uprzednim wnikliwym zbadaniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. W konsekwencji, co wymaga podkreślenia, to na żądającym zwolnienia od kosztów sądowych spoczywa wyłączny ciężar wykazania braku dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania powstających w związku z zainicjowaną sprawą. Okoliczność, czy warunki do przyznania prawa pomocy zostały spełnione, podlega ostatecznie ocenie sądu.
Wnioskujące Stowarzyszenie O. P. C. w S. jest stowarzyszeniem zwykłym. Zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach jest to uproszczona forma stowarzyszenia (nieposiadająca osobowości prawnej), o daleko posuniętych ograniczeniach ustawowych działalności, wynikających z art. 42 ustawy o stowarzyszeniach. W związku z tym, zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach, stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich, które są środkami działania i które uznać należy za majątek stowarzyszenia (Z. Radwański, Podmioty prawa cywilnego w świetle zmian kodeksu cywilnego przeprowadzonych ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. PS 2003, nr 7-8, s.7; postanowienie NSA z dnia 21 maja 2009 r., I OZ 519/09, Lex nr 574295). Przy czym stwierdzić należy, że regulamin stowarzyszenia zwykłego może nie przewidywać obowiązku składek członkowskich.
Celem działalności wnioskującego Stowarzyszenia jest dobro państwa i obywateli tj. godne reprezentowanie społeczeństwa w organach administracji publicznej, organach dochodzeniowych, sądowych i mediach. Taki cel działania Stowarzyszenia bez wątpienia daleko wykracza poza cel zaspokajania osobistych potrzeb swoich członków i bez wątpienia wskazuje o aspiracji jego członków do realizacji szerszych interesów społecznych. Przy tak określonym celu Stowarzyszenia członkowie powinni przewidywać, że ich skuteczne działanie będzie generować określone koszty.
Jednocześnie jednak wybierając formę stowarzyszenia zwykłego nie nałożono na członków obowiązku uiszczania składek członkowskich, które przy takiej formie działania są jedynym źródłem finansowania działalności stowarzyszenia. Jak zostało wyżej wskazane, istotnie nie ma obowiązku uiszczania składek członkowskich. Natomiast, jeśli stowarzyszenie z jednej strony stawia sobie za cel realizację interesów społecznych, a z drugiej pozbawia się możliwości uzyskiwania składek członkowskich, prowadzi to do uniemożliwienia realizacji jego zadań, które nie mogą być finansowane przez Skarb Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Odmiennie należałoby oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie – okoliczności te nie zostały jednak wykazane w sprawie niniejszej (vide. postanowienia NSA z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06; z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt II OZ 252/10, z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt. II OZ 853/10; z dnia 09 września 2010 r. sygn. akt II OZ 842/10 publ. https://cbois.nsa.gov.pl/).
Mając na uwadze powyższe okoliczności, na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji