Uzasadnienie
Powódki domagały się zasądzenia od pozwanej Spółdzielni Produkcyjnej kwot po 66.300 zł z tytułu podziału nadwyżki dochodu za 1984 r.
Sąd Rejonowy - Sąd Pracy powództwo oddalił, a w związku z rewizją powódek Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 par. 1 Kpc do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sprecyzowane w sentencji postanowienia.
Zarówno z sentencji postanowienia, jak i jego uzasadnienia wynika, że wątpliwości Sądu sprowadzają się do trybu postępowania w sprawach, w których członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej dochodzi od Spółdzielni udziału w tzw. dochodzie podzielnym /art. 171 w związku z art. 158 prawa spółdzielczego/. Sąd Wojewódzki skłonny jest przychylić się do poglądu, że tego rodzaju sprawy nie mają charakteru spraw z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 par. 1 pkt 2 Kpc i że w związku z tym do ich rozpoznawania właściwe są sądy cywilne, a nie sądy pracy.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Zgodnie z art. 476 par. 1 pkt 2 Kpc przez sprawy z zakresu prawa pracy rozumie się sprawy o roszczenia z innych stosunków prawnych niż stosunek pracy, do których z mocy odrębnych przepisów stosuje się przepisy prawa pracy, natomiast stosownie do par. 5 art. 476 Kpc przez użyte w dziale III, zatytułowanym "Postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych", określenie "pracownik" rozumie się m.in. członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej. Opierając się na brzmieniu powołanego par. 5 art. 476 Kpc przedstawiciel Prokuratury Generalnej PRL w postępowaniu przed Sądem Najwyższym reprezentował pogląd, że sprawa w której członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej dochodzi od spółdzielni udziału w tzw. dochodzie podzielnym, jest sprawą z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 par. 1 pkt 2 Kpc, skoro z mocy ustawy członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej został potraktowany jak pracownik.
Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela tego stanowiska z następujących przyczyn:
- I. Przepis art. 476 Kpc stanowi jednolitą całość normatywną zawierającą w swej treści dwa elementy. Z jednej strony cytowana dyspozycja zawiera element przedmiotowy, znalazł on wyraz w treści pkt 2 par. 1 art. 476 Kpc, który - jeśli chodzi o roszczenia z innych stosunków prawnych niż stosunek pracy, a do takich stosunków prawnych należą stosunki cywilnoprawne łączące ze spółdzielnią produkcyjną jej członka, przez sprawę z zakresu prawa pracy rozumie nie każdą sprawę wywodzącą się z tych "innych stosunków prawnych", lecz tylko taką, w której z mocy odrębnych przepisów stosuje się materialne przepisy prawa pracy. Drugi element o charakterze podmiotowym występuje w par. 5 art. 476 Kpc, gdyż ten przepis z punktu widzenia procesowego zrównuje członka spółdzielni produkcyjnej z pracownikiem. Prawidłowa wykładnia całości art. 476 Kpc musi uwzględniać oba wspomniane elementy, a więc również zawarty w pkt 2 par. 1 art. 476 Kpc element przedmiotowy. W konsekwencji członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej tylko wówczas może być uznany za pracownika /par. 5 art. 476 Kpc/, jeżeli dochodzi roszczenia, dla oceny którego z mocy odrębnych przepisów stosuje się materialnoprawne przepisy prawa pracy. Nie do przyjęcia natomiast byłaby wykładnia par. 5 art. 476 Kpc, która by członkowi rolniczej spółdzielni produkcyjnej nadawała procesowy charakter pracownika, nawet wówczas, gdyby dochodził od spółdzielni roszczeń o charakterze cywilnoprawnym, dla oceny których przepisy prawa pracy nie mają zastosowania. Tego rodzaju wykładnię, opierającą się wyłącznie na werbalnym brzmieniu par. 5 art. 476 Kpc, nie uwzględniającą zawartego w dyspozycji tego samego artykułu elementu przedmiotowego /pkt 2 par. 1 art. 476 Kpc/, jako sprzeczną z zasadami interpretacyjnymi, trzeba by uznać za błędną.
Dlatego też procesowy charakter sprawy z zakresu prawa pracy ma tylko takie roszczenie członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej, którego ocena następuje na podstawie materialnoprawnych przepisów prawa pracy, i tylko w takiej sprawie członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej z punktu widzenia procesowego jest traktowany jak pracownik.
II. Istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, czy roszczenie członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej o udział w tzw. dochodzie podzielnym jest sprawą z zakresu prawa pracy, ma wyjaśnienie, czy materialnoprawna ocena takiego roszczenia następuje na podstawie przepisów prawa pracy. Nie wymaga bliższego uzasadnienia, że stosunek prawny łączący spółdzielnię produkcyjną z jej członkiem jest stosunkiem cywilnoprawnym i że w konsekwencji - jeśli ustawa nie stanowi inaczej - normowany jest przez przepisy prawa cywilnego. Przepisom prawa spółdzielczego z 1982 r. jednak znane są sytuacje, w których członkom rolniczych spółdzielni produkcyjnych przyznaje się uprawnienia przewidziane przepisami prawa pracy. Wynika to z poszczególnych unormowań prawa spółdzielczego. Przykładowo art. 161 par. 1 prawa spółdzielczego stanowi, że "kobietom będącym członkami spółdzielni i kobietom pracującym w spółdzielni, a będącym domownikami członków spółdzielni, przysługuje prawo do urlopu macierzyńskiego oraz innych świadczeń związanych z okresem ciąży, urodzeniem i wychowaniem małego dziecka na zasadach określonych w przepisach prawa pracy". Spór zatem wynikły na tle art. 161 par. 1 - w świetle dotychczasowych rozważań - będzie miał charakter sprawy z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 par. 1 pkt 2 Kpc
Formą wynagrodzenia członka spółdzielni produkcyjnej za świadczone usługi na rzecz spółdzielni jest jego udział w dochodzie spółdzielni stosownie do wkładu pracy /art. 158 par. 1 prawa spółdzielczego/. Szczegółowe zasady wkładu pracy dla określenia udziału członka w tym dochodzie ustala walne zgromadzenie /art. 158 par. 3 prawa spółdzielczego/, przy czym do wyłącznej kompetencji walnego zgromadzenia należy również podejmowanie uchwał w przedmiocie nadwyżki bilansowej /art. 38 pkt 4 prawa spółdzielczego w związku z art. 166-171/. Z mocy art. 171 par. 1 prawa spółdzielczego dochód spółdzielni, który podlega podziałowi między jej członków z tytułu ich wkładu pracy, nosi nazwę dochodu podzielnego.
Stosownie do art. 165 prawa spółdzielczego wynagrodzenie, a tym samym udział członka spółdzielni w podzielnym dochodzie spółdzielni produkcyjnej, korzysta z takiej samej ochrony, jaką prawo zapewnia wynagrodzeniu pracownika. Na tle art. 165 powstaje do rozważenia kwestia, jaki jest zakres stosowania do wynagrodzenia członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej przepisów dotyczących wynagrodzenia pracownika.
Nie można wykluczyć poglądu, że z unormowania zawartego w art. 165 wynika, iż do wynagrodzenia członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej należy stosować wszystkie przepisy dotyczące wynagrodzenia pracownika zarówno o charakterze materialnoprawnym, jak i procesowym. Przy takim założeniu sprawę, w której członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej dochodzi od spółdzielni udziału w tzw. dochodzie podzielnym, trzeba by traktować jako sprawę z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 par. 1 pkt 2 Kpc
Stosowanie jednak takiej wykładni art. 165 jest trudne do zaakceptowania z następujących względów.
Cywilnoprawny stosunek członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej przesądza o tym, że ocena tego stosunku prawnego następuje w zasadzie na podstawie przepisów prawa cywilnego, a stosowanie przepisów prawa pracy może wynikać ze szczególnego przepisu, w granicach zakreślonych tym przepisem. Zgodnie z przyjętymi zasadami interpretacyjnymi przepisy o charakterze szczególnym muszą być wykładane ściśle i w stosunku do przepisów o takim charakterze nie jest dopuszczalne stosowanie wykładni rozszerzającej. Brzmienie omawianego art. 165 wskazuje wyraźnie, że stosowanie do wynagrodzenia członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej przepisów o wynagrodzeniu pracownika zostało ograniczone tylko do ochrony tego wynagrodzenia. Świadczy o tym zawarta w art. 165 wzmianka "korzystają z takiej samej ochrony, jaką prawo zapewnia wynagrodzeniu pracownika". W dziale III kodeksu pracy, zatytułowanym "Wynagrodzenie za pracę i inne świadczenia", znajduje się rozdział I zatytułowany "Wynagrodzenie za pracę", i rozdział II, zatytułowany "Ochrona wynagrodzenia za pracę".
Brzmienie zatem art. 165 wskazuje, że do wynagrodzenia członka rolniczej spółdzielni należy stosować tylko przepisy rozdziału II działu III kodeksu pracy, dotyczące ochrony wynagrodzenia za pracę /art. 84-91/, natomiast z mocy art. 165 nie jest dopuszczalne stosowanie do tegoż wynagrodzenia innych przepisów o wynagrodzeniu zawartych w kodeksie pracy. Przykładowo, jeśli członek rolniczej spółdzielni produkcyjnej kwestionuje na drodze sądowej dopuszczalność dokonanych przez spółdzielnię z tego wynagrodzenia potrąceń, to - z mocy art. 165 - należy stosować przepisy kodeksu pracy dotyczące ochrony wynagrodzenia za pracę /art. 87 Kp/. W dalszej konsekwencji wspomniana kategoria spraw będzie miała charakter sprawy z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 par. 1 pkt 2 Kpc Natomiast spory o zasądzenie na rzecz członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej należnego mu udziału w tzw. dochodzie podzielnym nie dotyczą ochrony wynagrodzenia za pracę, ponieważ ich przedmiot wykracza poza unormowania objęte art. 84-91 Kp.
Wobec tego podstawą materialnoprawną tych roszczeń, jako nie objętych art. 165 prawa spółdzielczego, są przepisy prawa cywilnego, a nie przepisy prawa pracy, co w dalszej konsekwencji przesądza o tym, iż wspomniane spory nie mają charakteru spraw z zakresu prawa pracy, w rozumieniu art. 476 par. 1 pkt 2 Kpc
Dlatego też przyjąć trzeba, że roszczenie członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej o udział w podzielnym dochodzie spółdzielni /art. 171 w związku z art. 158 prawa spółdzielczego/ nie jest sprawą z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 476 par. 1 pkt 2 Kpc