Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańskuz 21 lipca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 231/22

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 20 stycznia 2022 r. nr SKO Gd/3131/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 10 maja 2021 r. nr DŚR.8252.10.2.2021, którą odmówiono I. S. (dalej jako "wnioskodawca" albo "skarżący") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu nie podejmowania zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką G. S. (ur. [...] 1944 r.).

W sprawie zaistniały następujące okoliczności faktyczne i prawne:

W dniu 22 lutego 2021 r. do Urzędu Gminy [...] wpłynął wniosek I. S., reprezentowanego przez profesjonalnego pełnomocnika, o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad matką G. S. (77 lat). Do wniosku dołączono orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Kartuzach z dnia 23 sierpnia 2018 r., z treści którego wynika, iż nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność G. S., natomiast znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 15 czerwca 2018 r., to jest od 74 - go roku życia. Orzeczenie to jest ważne do dnia 30 czerwca 2022 r.

Po przeprowadzeniu postępowania w sprawie, w tym wywiadu środowiskowego w dniu 7 kwietnia 2021 r. organ pierwszej instancji decyzją z dnia 10 maja 2021 r odmówił wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką ze względu na niespełnienie przesłanek zawartych w art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej powoływanej w skrócie jako "u.ś.r."), a mianowicie brak w sprawie związku przyczynowo skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia czy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki oraz przesłanki dotyczącej wieku, w którym powstała niepełnosprawność.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ pierwszej instancji wskazał, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego nie wynika by zakres czynności wykonywany przez wnioskodawcę w związku ze sprawowaniem opieki nad matką nie uniemożliwiał podjęcia zatrudnienia. W ocenie organu czynności takie jak robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych czy też wykonywanie drobnych remontów w domu to czynności związane z prowadzeniem domu a nie bezpośrednio z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Czynności te nie stanowią o sprawowaniu stałej permanentnej opieki uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zdaniem organu czynności opiekuńcze nie absorbują wnioskodawcy w taki sposób by uniemożliwiały wykonywanie aktywności zawodowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ podkreślił przy tym, że na taką ocenę wywarło wpływ również oświadczenie jego matki, która wskazała, że pomocy udzielają jej wszyscy członkowie rodziny, również ci którzy zamieszkują osobno.

W zakresie przesłanki wieku wynikającej z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. organ wskazał, że pomimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego orzekającego o niezgodności art. 17 ust. 1 b z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP oraz indywidualnych rozstrzygnięć sądów administracyjnych w tym zakresie, przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych odnośnie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego względem daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie zostały zmienione.

Po rozpatrzeniu wniesionego przez I. S. odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z dnia 20 stycznia 2022 r. nr SKO Gd/3131/21 utrzymało decyzję organu pierwszej instancji w mocy, wskazując jako podstawę decyzji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako: "k.p.a.") oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy ustalony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym oraz przytoczył przepisy prawa materialnego regulujące zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując przy tym na treść art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Analizując materiał dowodowy w pierwszej kolejności organ odwoławczy stwierdził, że wnioskodawca niewątpliwie mieści się w kręgu osób zakreślonych przez art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., bowiem jako syn G. S. spokrewniony jest z nią w pierwszym stopniu, jako jej zstępny.

Następnie organ odwoławczy nie zgodził się z organem pierwszej instancji, co do wystąpienia w sprawie negatywnej przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 b u.ś.r. i w tej kwestii przychylił się do stanowiska prezentowanego przez sądy administracyjne, w którym, w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), wskazywana jest konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

W dalszej kolejności organ odwoławczy podkreślił, że przesłanki ustanowione w treści przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. muszą zostać spełnione łącznie, aby wnioskodawca mógł otrzymać świadczenie. Przesłanki określone w powyższym przepisie to: sprawowanie rzeczywistej, osobistej, stałej i bezpośredniej opieki nad wymagającą jej osobą niepełnosprawną oraz rezygnacja z pracy zarobkowej bądź jej niepodejmowanie, które spowodowane musi być koniecznością sprawowania opieki. Pomiędzy tymi przesłankami musi zaistnieć związek przyczynowo - skutkowy.

Organ odwoławczy zaznaczył, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki i nie może być ono traktowane, jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Rozmiar natomiast tej opieki musi być na tyle duży aby całkowicie uniemożliwiał on podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej.

Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.

Organ odwoławczy wskazując na powyższą wykładnię przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. stwierdził, że zebrany w sprawie materiał dowodowy, w tym przeprowadzony wywiad środowiskowy dowodzi, że zakres opieki sprawowanej przez wnioskodawcę nad matką nie uniemożliwia podjęcia mu dalszej aktywności zawodowej, chociażby w niepełnym zakresie czasu pracy i tym samym świadczy o braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej wnioskodawcy, a sprawowaną opieką nad matką.

W ocenie organu odwoławczego z wywiadu środowiskowego wynika, że G. S. jest w znacznym stopniu sprawna. Organ wskazał, że jest ona zdolna do samodzielnego przygotowywania sobie posiłków oraz ich spożywania. Przy czynnościach higienicznych wymaga jedynie pomocy przy myciu głowy. Porusza się samodzielnie, chociaż jest ono utrudnione, a tym samym powolne. Kule łokciowe zwiększają jej samodzielność, które wykorzystywane są czasami, w szczególności przy wychodzeniu na spacer. W ocenie organu odwoławczego korzystanie ze sprzętu ortopedycznego w sposób czasowy jest własnym wyborem G. S. Ze wskazań wynikających z dołączonego do akt sprawy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że powinna z tego rodzaju sprzętu korzystać, celem ułatwienia swojego funkcjonowania. Organ odwoławczy wskazał nadto, że matka wnioskodawcy jako osoba poruszająca się samodzielnie lub przy czasowej pomocy kul, samodzielnie uczęszcza do toalety i z niej korzysta.

Wskazał nadto, że z wywiadu nie wynika, by matka wnioskodawcy była osobą pampersowaną, uzależnioną w czynnościach higienicznych od osób trzecich. W tego rodzaju czynnościach wymaga jedynie pomocy przy myciu głowy. W ocenie organu w codziennych czynnościach matka wnioskodawcy radzi sobie samodzielnie. Pomocy potrzebuje przy sprzątaniu podłóg, myciu okien, robieniu zakupów. Organ zaznaczył, że G. S. wymieniła czynności które są wykonywane wobec jej osoby, są to: ogrzewanie budynku, wykonywanie zakupów, wożenie do lekarzy, na badania oraz wykonywanie niezbędnych remontów i napraw w mieszkaniu.

Powyższe zdaniem organu odwoławczego pozwala stwierdzić, że czynności realizowane wobec matki przez wnioskodawcę nie wiążą się ze świadczeniem stałej, długotrwałej i ciągłej opieki. Przedstawione czynności nie świadczą o tak dużym zaangażowaniu osoby wykonującej opiekę nad niepełnosprawną, by nie można było podjąć zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. W ocenie organu znaczną część z podanych czynności równie dobrze wykonują osoby aktywne zawodowo. Zarzut wnioskodawcy o nieustaleniu faktycznego zakresu opieki i pomocy matce, organ uznał za nieuzasadniony. W ocenie organu odwoławczego ustalony zakres opieki nad matką nie jest na tyle znaczny, by wnioskodawca nie mógł podjąć jakiejkolwiek pracy zarobkowej i nie wykracza poza przeciętne ramy pomocy świadczonej przez dzieci na rzecz starszych rodziców.

Istotne w sprawie zdaniem organu jest oświadczenie matki wnioskodawcy o tym, że zawsze może ona liczyć na pomoc wszystkich dzieci, zwłaszcza córek, wnuków oraz sąsiadów, bowiem dowodzi o udzielanej jej z pobliskiego otoczenia pomocy, także w sytuacji gdy syn jest nieobecny. Istotny również jest zapis w wywiadzie środowiskowym, wskazujący że wnioskodawca w czasie jego przeprowadzania był nieobecny. Okoliczność ta świadczy o tym, że matka wnioskodawcy może pozostawać sama w domu. Także to, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane zostało na czas określony wskazuje zdaniem organu odwoławczego na możliwość poprawy stanu zdrowia matki strony.

Co więcej fakt, że w dacie stwierdzenia znacznego stopnia niepełnosprawności matki - 15 czerwca 2018 r. oraz dacie wydania orzeczenia - 23 sierpnia 2018 r. wnioskodawca pozostawał aktywny zawodowo, zdaniem organu dowodzi temu, iż pomiędzy rezygnacją z pracy zawodowej w dniu 31 stycznia 2021 r. a koniecznością sprawowania opieki nad matką nie ma czasowego związku.

1. I. S., reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, zaskarżył powyższą decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku w całości wnosząc o uchylenie wydanych w sprawie decyzji.

Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to jest:

1. - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaną przez niego opieką nad matką podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje;
2. - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej.

Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, to jest faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że spełnienie przesłanki warunkującej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego następuje, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Znaczy stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Zdaniem skarżącego spełnienie przesłanki tej następuje, gdy opieka jest stała lub długoterminowa. W opiece tej nie chodzi o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy, to jest przez 24 godziny na dobę.

Przywołując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 7 listopada 2019 r. (sygn. akt III SA/Gd 561/19) skarżący uznał, że opieka nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym automatycznie oznacza, że opieka ta jest stała lub długotrwała przy czym nie koniecznie musi być ona całodobowa i tym samym w jego sprawie spełniony został warunek określony w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem skarżącego kwestia wskazana w powyższym wyroku znajduje zastosowanie w sprawie skarżącego przez analogię do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Skarżący nie zgodził się z twierdzeniem organu odwoławczego, że w jego sprawie nie ma związku czasowego pomiędzy rezygnacją z pracy zawodowej – to jest 31 stycznia 2021 r. a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Powołał się w tej kwestii na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 25 marca 2021 r. (sygn. akt. III SA/Gd 66/21) podkreślając, że w uzasadnieniu tego wyroku doprecyzowano, że "przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. Nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia".

Końcowo skarżący ponownie podkreślił, że zastosowanie w jego sprawie wyłącznie wykładni gramatycznej doprowadziło do niesłusznego rozstrzygnięcia. W ocenie skarżącego prawidłowe odczytanie treści art. 17 u.ś.r, prowadzi do wniosku, że skarżący opiekując się niepełnosprawną w stopniu znacznym matką jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o oddalenie skargi nie znajdując podstaw do zmiany swojego wcześniejszego stanowiska.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd bada zaskarżony akt (w realiach niniejszej sprawy decyzję administracyjną) pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Tym samym aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Wskazać należy, że w art. 17 u.ś.r. szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.

Poza sporem w niniejszej sprawie było to, że G. S. jest osobą niepełnosprawną, która legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 23 sierpnia 2018 r., stwierdzającym u niej znaczny stopień niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Również nie stanowiło sporu to czy skarżący jest obciążony obowiązkiem alimentacyjnym względem matki.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że orzecznictwo sądów administracyjnych rozstrzygnęło już spór prawny co do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r., pomimo że niepełnosprawność dorosłej osoby niepełnosprawnej, która pozostaje pod jego opieką (stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.), nie powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej.

Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Stanowisko wyrażone w decyzji organu pierwszej instancji było zatem w analizowanym zakresie nietrafne, co słusznie dostrzegł organ odwoławczy.

Przechodząc do dalszych rozważań, ocenie należało poddać tożsame ustalenie organów obu instancji o niewystąpieniu w sprawie przesłanki związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką.

Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest niepodejmowanie zatrudnienia bądź rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (por. m.in.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2015 r.; sygn. akt I OSK 2820/13; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl).

Brzmienie powyższego przepisu nie uprawnia do stwierdzenia, że samoistną przesłanką uprawniającą do świadczenie pielęgnacyjnego jest legitymowanie się przez osobę nad którą sprawowana jest opieka orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Nie wyklucza ono automatycznie obowiązku wykazania związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia. Bowiem nie każda opieka nad taką osobą będzie uniemożliwiać zatrudnienie, gdyż nie można czynić z góry założenia, że konieczne będzie udzielanie takiej osobie opieki w zakresie wyłączającym możliwość podejmowania przez opiekuna zatrudnienia.

Skarżący w powyższym zakresie błędnie przedstawił zagadnienie ujęte w powołanym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 7 listopada 2019 r. (sygn. akt III SA/Gd 561/19), przedstawiając wniosek, że opieka nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym automatycznie oznacza, że opieka ta jest stała lub długotrwała i tym samym wypełnia warunek określony w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Wyrok ten został wydany w odmiennym stanie faktycznym, przy czym należy zaznaczyć, że Sąd nie orzekł w nim by przepis art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 1172 ze zm.) wyłączał wymóg zbadania zakresu opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wskazać należy, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2020 r.; sygn. akt I OSK 1148/20, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej.

Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 2020 r.; sygn. akt I OSK 516/19; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). W każdej sprawie właściwy organ musi zatem dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (zob. w tej materii: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2015 r.; sygn. akt I OSK 2820/13; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd nie podziela zarzutu skargi dotyczącego naruszenia przez organy przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.. Organy dokonały właściwej wykładni powyższego przepisu i prawidłowo go zastosowały do niewadliwie ustalonego i ocenionego stanu faktycznego.

W tym miejscu, w kwestii związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy rezygnacją, czy niepodejmowaniem pracy, a koniecznością sprawowania opieki przez skarżącego, Sąd pragnie przywołać stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjny wyrażone w wyroku z dnia 20 stycznia 2016 r. (sygn. akt I OSK 874/15; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). W wyroku tym wskazano na niedopuszczalność różnicowania sytuacji prawnej osób, które z powodu sprawowania opieki rezygnują z wykonywanej już pracy oraz tych, które z tego samego powodu rezygnują z samego podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Obie te grupy osób powstrzymują się od podejmowania pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki. Rezygnację należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie.

Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia takiego celu świadczenia nie jest istotne, czy nastąpiła rezygnacja z trwającego zatrudnienia, czy rezygnacja z jego podjęcia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą. Taka wykładnia znajduje pełne umocowanie w wartościach konstytucyjnie chronionych: godności człowieka pozbawionego zdolności do samodzielnej egzystencji, w zasadzie demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i konstytucyjnej i w zasadzie równości wobec prawa.

Zatem z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie takiej opieki, która wyklucza podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga.

Sąd w pełni podtrzymuje stanowisko wyrażane w przywołanych przez skarżącego orzeczeniach, że przepis ten nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od momentu wystąpienia z wnioskiem oraz od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę, jednakże zestawiając okoliczności faktyczne rozpatrywanej sprawy ze wskazaną regulacją prawną organ odwoławczy prawidłowo stwierdził, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie uzasadnia uznania tej opieki za taką jakiej wymaga art. 17 ust. 1 u.ś.r., gdyż umożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Nie można podzielić stanowiska skarżącego, że sprawowana przez niego opieka jest na tyle absorbująca, że nie jest w stanie on podjąć zatrudnienia nawet w najmniejszym wymiarze czasowym. Wynikające z akt sprawy okoliczności nie pozwalają bowiem na przyjęcie, że matka skarżącego jest na tyle niesamodzielna, że konieczna jest przy niej stała obecność skarżącego. W postępowaniu ustalono bezsprzecznie, że matka skarżącego pomimo konieczności wsparcia ze strony osoby trzeciej wykonuje codzienne czynności samodzielnie. Z wywiadu środowiskowego wynika, że matka skarżącego G. S., nie jest osobą leżącą i wymagającą z tego tytułu całkowitej i całodobowej opieki (obejmującej choćby konieczność np. karmienia, pojenia, cewnikowania, pamersowania, itp.). O braku potrzeby sprawowania opieki nieustannie świadczy to, że G. S. samodzielnie przygotowuje i spożywa posiłki. Czynności higieniczne również wykonuje samodzielnie, jedynie przy myciu głowy wymaga pomocy.

Organ odwoławczy uznał w ocenie Sądu zasadnie, że sprzątanie, robienie zakupów czy wożenia na wizyty lekarskie, a także ogrzewanie budynku i wykonywanie niezbędnych remontów nie wykluczają wykonywania pracy zawodowej, gdyż są czynnościami głównie związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Czynności te przy właściwej organizacji (np. wcześniejszym przygotowaniu posiłków i leków) dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej. Tym bardziej, że w sytuacji skarżącego wykonywanie wskazanych czynności jest ułatwione z tego względu, że jak wynika z akt sprawy skarżący wraz ze swoją rodziną zamieszkuje wspólnie z matką w budynku jednorodzinnym.

Nadto nie negując konieczności korzystania z opieki i pomocy innych osób organy słusznie zwróciły uwagę na to, że w opiece nad matką pomagają wszyscy członkowie rodziny, a także niezamieszkujące z matką córki. Oczywistym jest, że udział innych osób w opiece oraz stopień samodzielności podopiecznej uniemożliwiają przyjęcie, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy opieką nad matką sprawowaną przez skarżącego i zaniechaniem przez niego z wykonywania pracy zarobkowej. Z ustaleń poczynionych w sprawie bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, w świetle zasad doświadczenia życiowego, jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy choćby w niepełnym wymiarze czasowym.

W reasumpcji Sąd uznał, że rozstrzygnięcie organu odwoławczego oparte zostało na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką, jak i kwestii związanych z jej stanem zdrowia oraz możliwością samodzielnego funkcjonowania w określonych sferach życia. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, która to zawiera w pełni wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku.

Wyrok w sprawie Sąd wydał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.