Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z dnia 4 stycznia 2022 r. (nr SKO GD/4470/21) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku utrzymało decyzję Wójta Gminy L. z dnia 9 sierpnia 2021 r. (nr 000089/519A/08/2021/ARU), na mocy której B. B. (dalej również jako "strona", "wnioskodawczyni" lub "skarżąca") odmówiono prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad W. T. Z akt sprawy wynikają następujące okoliczności faktyczne i prawne:
Wnioskiem z dnia 7 lipca 2021 r. B. B. zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad W. T., który jest jej bratem. Do wniosku załączono dokumenty obejmujące m.in.:
- - orzeczenie wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z 25 września 2018 r., na podstawie którego W. T. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności od dnia 31 lipca 2018 r. do dnia 30 września 2022 r. ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;
- - dokumenty potwierdzające wysokość uzyskiwanych przez rodzinę dochodów,
- - decyzję Starosty W. z dnia 18 maja 2021 r., mocy której organ orzekł na wniosek B. B. o utracie przez nią statusu osoby bezrobotnej z dniem 15 maja 2021 r. oraz utracie przez nią w tej dacie prawa do zasiłku;
- - oświadczenie B. B. z dnia 7 lipca 2021 r., że nie pracuje gdyż sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym W. T.;
- - zaświadczenie lekarskie, że W. T. choruje na Parkinsona i choroba ma charakter postępujący, pacjent leczy się w Poradni Neurologicznej od kilku lat i wymaga dalszego stałego leczenia, gdzie wskazano także, że ze względu na stan zdrowia chory wymaga całodobowej opieki osób drugich.
W związku ze złożonym wnioskiem, w sprawie w dniu 16 lipca 2021 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy, w toku którego ustalono krąg osób wchodzących w skład rodziny wnioskodawczyni oraz osoby wymagającej opieki, oraz źródła ich utrzymania, krąg osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem W. T. (uwzględniwszy, że ma dziesięcioro rodzeństwa, jest kawalerem, nie ma dzieci, rodzice nie żyją), schorzenia i dolegliwości na które cierpi oraz stopień jego samodzielności, a także zakres czynności wykonywanych przez wnioskodawczynię w związku z opieką nad bratem.
Decyzją z dnia 9 sierpnia 2021 r. (nr 000089/519A/08/2021/ARU) Wójt Gminy L. odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu niepodjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem W. T. Powołując się na treść art. 16a ust. 1, ust. 2 i ust. 4 pkt 2 oraz art. 17b ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj.: Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. dalej jako - "u.ś.r.") organ wyjaśnił, że ustawowe przesłanki są kumulatywne, to jest prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego przysługuje jeśli zostaną one łącznie spełnione. Nadto wyjaśnił, że nie mogą zachodzić przesłanki negatywne z art. 16a ust. 8 cyt. ustawy.
Nie kwestionując, że wnioskodawczyni opiekuje się bratem realizując w ten sposób obowiązek alimentacyjny oraz, że w sprawie nie zostało przekroczone kryterium dochodowe, organ pierwszej instancji stanął na stanowisku, że świadczenie nie może zostać jednak przyznane z uwagi na niespełnienie podstawowej przesłanki przyznania świadczenia jaką jest zaistnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem zatrudnienia), a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną.
W tym zakresie organ powołał się na dokonane w sprawie ustalenia faktyczne, z których m.in. wynika w jego ocenie, że zakres udzielanej przez wnioskodawczynię opieki nie jest tak szeroki aby można było go uznać za opiekę, która obiektywnie uniemożliwia podjęcie pracy, choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Stwierdzono jednocześnie, że W. T. jest osobą w dużym stopniu samodzielną.
Na podstawie dokumentacji medycznej przedłożonej w sprawie oraz na podstawie ustaleń z wywiadu środowiskowego organ pierwszej instancji ustalił, iż wnioskodawczym przebywa u brata każdego dnia od godz. 8:00 do godz. 11:00, a następnie od 13:30 do godz. 16:00. W. T. porusza samodzielnie, ma jednak trudności z chodzeniem po schodach, ma również problem z utrzymaniem np. kubka w lewej ręce z powodu jej nasilonego drżenia. Według oświadczenia wnioskodawczyni sporadycznie pozostaje sam w domu. Wieczorami oraz w nocy również może liczyć na pomoc brata M. T., który zamieszkuje w tym samym budynku i który jest ubezpieczony w KRUS i prowadzi gospodarstwo rolne W. T., wykonując na nim wszystkie niezbędne prace, gdyż jest on zdolny do prowadzenia i do pracy na gospodarstwie rolnym. Jedynym zajęciem W. T. w gospodarstwie jest doglądanie i karmienie kur. Według wywiadu, sprawowana opieka polega na przygotowywaniu i podawaniu posiłków, pomocy w codziennych pracach domowych sprzątaniu, praniu, pomocy w higienie osobistej brata myciu i kąpaniu, ubieraniu, zmianie pościeli w tygodniu, robieniu zakupów, realizacji recept i zamawianiu leków w aptece, pilnowaniu przyjmowania leków (3 x dziennie), mierzeniu ciśnienia raz dziennie, uzgadnianiu i pilnowaniu wizyt lekarskich - dwa razy do roku w każdej poradni specjalistycznej, pomocy w dotarciu do placówek zdrowia.
Organ podkreślił tym samym, że czynności wnioskodawczyni ściśle związane z opieką nad bratem (poza czynnościami dnia codziennego związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz czynnościami incydentalnymi) ograniczają się do pomocy w kąpieli, ubieraniu, czy przygotowywaniu i podawaniu posiłków i nie są one czynnościami o stałym lub długotrwałym charakterze, które przesądzałyby o spełnieniu warunków z art. 16a ust. 1 u.ś.r., szczególnie, że czynności higieniczne polegają w tym przypadku na udzielaniu pomocy, a nie są wykonywane przez wnioskodawczynię samodzielnie. Zaznaczono przy tym, że z oświadczenia wnioskodawczyni wynika nie tylko, że zajmuje się ona bratem 5,5 godziny dziennie, ale także, że W. T., nie sporadycznie, ale codziennie zostaje sam w domu, to jest od godziny 11.00 do 13.00, jak również od godziny 16.00 do czasu przejścia M. T., który jest z bratem wieczorami i w nocy, ponieważ mieszka w tym samym domu.
Zaznaczono przy tym, że W. T. nie jest osobą leżącą, wymagającą z tego powodu całkowitej, całodobowej opieki (np. mycia, karmienia, przebierania, zakładania pampersów przeciwdziałania odleżynom). Organ uznał tym samym, że wnioskodawczyni nie wykonuje przy bracie czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jego osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych albowiem nie wymaga on leczenia odleżyn, nie wymaga pielęgnacji przetok czy stomii, czy też leczenia przez sondę, nie używa cewnika, nie używa pampersów czy też pieluchomajtek. Z akt sprawy nie wynika w ocenie organu aby niepełnosprawny brat wnioskodawczyni był niesamodzielny w większości sfer życia.
Reasumując, organ stwierdził zatem, że rozmiar opieki nie jest na tyle duży aby całkowicie uniemożliwiał stronie podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej choćby w niewielkim wymiarze czasu pracy. Nie wystąpił zatem związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem pracy, a koniecznością sprawowania opieki nad bratem, w związku z czym przesłanki ustawowe nie zostały spełnione. Podkreślono, że ustawodawca nie zdefiniował pojęcia sprawowania opieki, ale z art. 16a ust. 1 u.ś.r. wynika, że ma być ona stała lub długoterminowa, a zatem nie może być to opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeśli codziennie, to tylko przez część doby, a zatem sporadycznie.
Nadto organ uznał, iż skoro żyją poza wnioskodawczynią jej bracia i siostry, w większości mieszkający w tej samej miejscowości, to aktualizując obowiązek alimentacyjny który również na nich spoczywa, istnieje możliwość zorganizowania opieki, aby było możliwe podjęcie zatrudnienia przez wnioskodawczynię.
B. B. wniosła odwołanie od opisanej wyżej decyzji, wskazując, że jest ona dla niej bardzo krzywdząca i niesprawiedliwa, ponieważ opiekuje się bratem, którego stan zdrowia się pogarsza i będzie tą opiekę kontynuowała, z którego to tytułu jak zapewnili ją lekarze należy jej się specjalny zasiłek opiekuńczy. Odwołująca się podkreśliła, że mieszka w odległości tylko 5 minut drogi od brata W. T., który zamieszkuje w ich dawnym domu rodzinnym (w gospodarstwie rolnym), w którym wcześniej skarżąca opiekowała się swoją matką.
Decyzją z dnia 4 stycznia 2022 r. (nr SKO Gd 4470/21) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj.: Dz.U. z 2021 r., poz. 753 ze zm., dalej jako - "k.p.a.") utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji jako prawidłową.
Organ odwoławczy podzielił stanowisko orangu pierwszej instancji, że specjalny zasiłek opiekuńczy, o którym mowa art. 16a ust. 1 u.ś.r. nie jest przyznawany za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku osoby na której ciąży obowiązek alimentacyjny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Z punktu widzenia celu, nie jest przy tym istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki. Istotne jest więc, aby zaniechanie podjęcia lub rezygnacja z pracy zarobkowej wymuszała konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, wymagającą stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby.
Rozmiar natomiast tej opieki musi być więc na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał on podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej. Organ wskazał, że W. T., zgodnie z załączonym do akt sprawy orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności i wymaga stałej lub długotrwałej opieki innych osób. W toku postępowania administracyjnego poprzedzającego wydanie skarżonej decyzji W. T. złożył w dniu 16 lipca 2021 r. oświadczenie, iż nie wykonuje prac gospodarczych w gospodarstwie rolnym. Zajmuje się tym całkowicie jego brat M. T. Jedyne co może robić ze względu na stan zdrowia - jak wyjaśnił - to karmienie przydomowego drobiu.
Z wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawczym podczas opieki nad bratem codziennie wykonuje czynności polegające na: przygotowaniu i podaniu posiłków, wykonaniu zakupów, sprzątaniu, praniu, pomaganiu bratu w ubieraniu, myciu i kąpieli, trzy razy dziennie przygotowuje i podaje leki, mierzy rano ciśnienie krwi. Wnioskodawczym jest u brata w godzinach od 8:00 do 11:00, a następnie w godzinach od 13:30 do 16:00. Zdaniem wnioskodawczym brat samodzielnie się porusza, ma problemy z chodzeniem po schodach oraz ma problemy z utrzymaniem kubka w lewej ręce. Ponadto Wnioskodawczym jeździ z bratem do lekarzy, zamawia leki, realizuje recepty, opłaca rachunki i co drugi dzień goli go, zmienia pościel. Sporadycznie brat zostaje sam w domu, wieczorem i w nocy może liczyć na pomoc brata M. T., który mieszka w tym samym budynku.
W sprawie ustalono również, że wnioskodawczym opiekowała się niepełnosprawną matką i z tego tytułu pobierała od dnia 1 marca 2019 r. do dnia 22 października 2020 r. specjalny zasiłek opiekuńczy. Następnie od 16 listopada 2020 r była zarejestrowana jako bezrobotna i z tego tytułu pobierała zasiłek dla bezrobotnych do dnia 15 maja 2021 r.
Opierając się na orzecznictwie sądów administracyjnych organ podkreślił, że związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły. Chodzi więc o to, że osoby zdolne do pracy z uwagi na konieczność sprawowania osobistej i bezpośredniej opieki zmuszone są zaprzestać swej aktywności zawodowej przez rezygnację albo niepodejmowanie takiego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
Analizując zakres czynności opiekuńczych Kolegium podzieliło ustalenia organu pierwszej instancji, że nie są to czynności, które zajmują cały dzień, czy też większość część dnia wnioskodawczyni. Pomoc w ubraniu, poranna i wieczorna higiena, czy też przygotowanie posiłków są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych i wieczornych, przed pójściem do pracy i po powrocie z niej. Również leki mogą być wcześniej odpowiednio przygotowane i dawkowane tak aby brat wnioskodawczym je zażył rano przy wnioskodawczym, popołudniu i wieczorem przy obecności M. T. W ocenie Kolegium przy należytej organizacji dnia skarżąca mogłaby zatem po porannym przygotowaniu dla brata posiłków i leków, pomocy w ubraniu i porannej higienie, podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu. Zakres godzinowy opieki świadczy bowiem o jej sporadyczności. Organ zauważył jednocześnie, że w podanym czasie świadczenia pomocy bratu, wnioskodawczym wykonuje również czynności dnia codziennego.
Czynności te zdaniem organu wykonywane mogą być zaś także poza godzinami zatrudnienia, tak jak to odbywa się powszechnie w szeregu innych gospodarstw domowych, w których pod opieką pracujących domowników pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze. Większość z tych czynności można wykonywać w weekendy czy dni wolne od pracy. Wizyty lekarskie nie są z kolei czynnościami, które muszą być wykonywane codziennie (w przedmiotowej sprawie wizyty kontrolne u lekarzy specjalistów odbywają się dwa razy do roku). Wykonywanie niezbędnych czynności opiekuńczych obiektywnie nie wymaga zatem zdaniem organu ażeby wnioskodawczyni przebywała w domu brata przez większą część dnia.
W podsumowaniu wskazano zatem, że zakres sprawowanej opieki nie uzasadnia pozbawienia wnioskodawczym możliwości podjęcia zatrudnienia, przy odpowiedniej organizacji czasu i sporadycznym zaangażowaniu jej licznego rodzeństwa, na którym również ciąży prawny i moralny obowiązek opieki nad bratem, w szczególności M. T., która mieszka w tym samym budynku co W. T. i który prowadzi gospodarstwo rolne stanowiące własność niepełnosprawnego brata. Praca w rolnictwie ma charakter okresowy, a zatem M. T. może w znacznym zakresie wspomóc chorego brata. Pozostałe czynności opiekuńcze, takie jak poranne i wieczorne podanie posiłków i leków, zmierzenie ciśnienia, czynności związane z kąpielą i higieną brata, wnioskodawczyni może zaś przy dobrej organizacji wykonywać rano przed pracą oraz wieczorem po pracy, zaś w tracie wizyt lekarskich realizowanych wedle potrzeb, może korzystać z opieki przysługującej zgodnie z Kodeksem pracy.
Wnioskodawczyni ma zatem możliwość podjęcia zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a przy sprawnej organizacji opieki nad bratem jest w stanie pogodzić obowiązki zawodowe z realizacją czynności opiekuńczych nad bratem. Za nieuprawnione należy tym samym w ocenie organu uznać twierdzeniem, że opieka nad bratem wyklucza podjęcie przez wnioskodawczynię zatrudnienia lub pracy zarobkowej w jakiejkolwiek formie, wskazanej w art. 3 pkt 22 u.ś.r.
B. B. zaskarżyła opisaną wyżej decyzję Kolegium w drodze skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku. Do skargi dołączyła m.in. kopię zaskarżonej decyzji oraz dokumentację medyczną dotyczącą stanu zdrowia W. T. w tym skierowanie od poradni specjalistycznej z dnia 18 stycznia 2022 r. w związku z chorobą Parkinsona, kartę wizyty u neurologa w dniu 19 stycznia 2022 r., zaświadczenie o stanie zdrowia od neurologa z dnia 19 stycznia 2022 r. wraz z dokonaną przez lekarza oceną sprawności W. T. podczas poszczególnych czynności dnia codziennego.
W uzasadnieniu skargi B. B. wskazała, że nie zgadza się z decyzją, ponieważ wcześniej opiekowała się niepełnosprawną matką i w tamtym czasie nie pracowała i bez problemu przyznano jej w gminie z tego tytułu zasiłek opiekuńczy. Zaznaczyła, ze jej brat mieszka w tym samym domu co wcześniej matka razem z drugim bratem skarżącej, który jednak nie ma wystarczająco czasu aby się nim opiekować, ponieważ sam pracuje dorywczo oraz na roli w gospodarstwie, a chory brat nie chce zresztą aby opiekował się nim ktoś inny. Dlatego w ocenie skarżącej decyzja o odmowie przyznania jej zasiłku na jej chorego brata jest niesprawiedliwa.
Skarżąca podkreśliła, że odprowadza swoją córkę do zerówki i od razu idzie do brata i mu pomaga oraz, że w jej gminie jest wiele osób, które pobiera taki zasiłek na podobne osoby, a też nie pracują. Skarżąca sama ma zaś dwoje dzieci w wieku szkolnym (6 i 14 lat) i pomaga też starszej pełnoletniej córce w wychowywaniu syna bo ma ciężką sytuację i mimo to nie zapomina o opiece nad swoim bratem. Jest u niego codziennie zawsze gdy potrzebuje skarżącej i poświęca mu tyle czasu ile trzeba, a czasem nad to. Skarżąca oceniła, że reszta jej rodzeństwa, skoro nie chciała opiekować się matką, z pewnością również nie chciałaby się opiekować bratem, szczególnie, że niedawno wystąpili sądownie o wypłacenie im przez brata zachowku po zmarłej matce.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz.137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Kontrola ta polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) określonego przejawu działalności administracji publicznej.
Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 - dalej powoływanej jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.
Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc sprawy merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji, postanowień i innych aktów podejmowanych przez organy administracji publicznej z przepisami prawa, to jest czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy albo naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy
Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.
Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że skarga wniesiona w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżona decyzja odpowiada prawu.
Przedmiotem skargi strona uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 4 stycznia 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy L. z dnia 9 sierpnia 2021 r., którą odmówiono skarżącej przyznania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu niepodjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem W. T..
Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej jako - "u.ś.r."), w tym art. 16a ust. 1 cyt. ustawy, który stanowi, że specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:
- 1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub
- 2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej
- - w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że specjalny zasiłek opiekuńczy jest środkiem wsparcia rodziny przez Państwo (por. wyrok NSA z 25 marca 2021 r., sygn. akt I OSK 2648/20, LEX nr 3242803). Należy jednak podkreślić, że świadczenie to nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, ale tylko do tych, którzy - sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - czynią to w tak dużym zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy.
Za rezygnację z podjęcia zatrudnienia – w znaczeniu przepisu art. 16a ust.1 u.ś.r. – należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie rodzinne w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Nie budzi bowiem wątpliwości, że przyznanie takiego prawa jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z 15 października 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 762/19).
Przepisy u.ś.r. nie zawierają definicji sprawowania opieki; jednak, jak wynika z treści art. 16a ust. 1, podobnie jak i z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r., aby można było mówić o opiece w rozumieniu przepisów ustawy, musi ona być stała i długoterminowa (por. wyrok NSA z 26 sierpnia 2021 r., sygn. akt I OSK 435/21). Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Okoliczność niepodejmowania aktywności zawodowej przez opiekuna ma być zatem spowodowana koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Jeżeli więc opiekujący się osobą niepełnosprawną wnioskodawca faktycznie nie podejmuje zatrudnienia z innych przyczyn (w tym z uwagi na wychowywanie małoletnich dzieci, pracę we własnym gospodarskie domowym, pomoc w opiece nad wnukami, brak możliwości znalezienia pracy, zły stan zdrowia lub inne uznane za ważne z punktu widzenia danej osoby względy), w tym także gdy sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie jest wyłączną przyczyną tej rezygnacji, świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane.
W przedmiotowej sprawie poza sporem pozostają takie ustalenia faktyczne jak to, że brat skarżącej posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności orzeczonym czasowo do dnia 30 września 2022 r. oraz, że skarżąca nie pracuje i należy jednocześnie do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem W. T. (obok dziewięciorga pozostałych osób z rodzeństwa). Nie zakwestionowano także i przyjęto oświadczenie skarżącej, że opiekuje się ona swoim bratem i mu pomaga oraz, że w sprawie nie przekroczono kryterium dochodowego.
Przyjmując jednak wyjaśnienia skarżącej co do ilości czasu jaki codziennie poświęca ona na opiekę nad bratem oraz rodzaj czynności jakie wykonuje w ramach tej opieki (których rodzaj jest determinowany również przez fakt, że W. T. jest w dużej mierze samodzielny), organy uznały, że wykonywana przez skarżącą opieka nie wyklucza możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia.
Zdaniem Sądu organy dokonały w tym zakresie prawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i zasadnie przyjęły, że opieka którą skarżącą sprawuje względem brata nie stanowi opieki, o której mowa w art. 16a ust.1 u.ś.r. uprawniającej do otrzymania wsparcia w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego z uwagi na brak bezpośredniego i wyłącznego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez skarżącą a opieką sprawowaną nad bratem. W świetle ustalonych przez organy okoliczności faktycznych, znajdujących potwierdzenie w aktach administracyjnych sprawy, uzasadnione było bowiem stwierdzenie, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad bratem nie wyklucza całkowicie podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze pracy.
Jak wynika z oświadczenia samej skarżącej czynności opiekuńcze względem brata wykonywane są bowiem codziennie przeważnie w dwóch przedziałach czasowych, to jest od godziny 8.00 do 11.00 (3 godziny) a następnie od godziny 13:30 do 16.00 (2 i pół godziny), kiedy skarżąca - ponieważ nie mieszka z bratem - przychodzi mu pomagać. W ramach pomocy udzielanej we wskazanych przedziałach czasowych skarżąca wykonuje zaś takie czynności jak codzienne zakupy, sprzątanie, pranie, pomoc przy ubierana i myciu. Przygotowuje i podaje posiłki i leki, mierzy rano ciśnienie krwi. W toku wywiadu środowiskowego ustalono, że W. T. choruje na nadciśnienie, hiperlipemię oraz chorobę Parkinsona w związku z którą leczy się w poradni neurologicznej oraz prywatnie u innego neurologa (kontrola w każdej z placówek 2 razy do roku), korzysta także z rehabilitacji domowej w ramach NFZ dwa razy w tygodniu (ćwiczenia rąk i nóg).
Skarżąca wskazała, że brat porusza się samodzielnie, ale ma problemy z chodzeniem po schodach i z utrzymaniem kubka w jednej ręce z powodu nasilonego drżenia dłoni. Nie wykonuje żadnych prac w swoim gospodarstwie rolnym poza doglądaniem kur. Skarżąca jeździ z bratem na ww. wizyty lekarskie, realizuje recepty, opłaca rachunki, goli brata co drugi dzień. Jak wynika z akt sprawy W. T. mieszka z bratem M., który prowadzi jego gospodarstwo rolne. Zasadnie przy tym wskazano, że z oświadczenia samej wnioskodawczyni wynika, że W. T. codziennie, a nie sporadycznie (poza tym czasem jaki w ciągu dnia poświęca mu skarżąca) zostaje sam w domu, ponieważ jego brat pracuje, a skarżaca poświęca mu jedynie pewną część swojego dnia.
Przyjąć zatem należy, że okoliczności sprawy - pomimo bezsprzecznie istniejącej niepełnosprawności członka rodziny stwierdzonej orzeczeniem o stopniu jego niepełnosprawności - nie wykazują aby w przypadku wnioskodawczyni występowało tak duże zaabsorbowanie czasu opieką sprawowaną nad bratem by podjęcie przez nią jakiejkolwiek aktywności zawodowej było rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (niewykonalne) tylko z tego powodu. Szczególnie, że z wyjaśnień samej skarżącej wynika ponadto, że poza opieką nad bratem, sprawuje ona opiekę przede wszystkim nad dwójką swoich małoletnich dzieci, z którymi zamieszkuje w innym domu niż W. T., a także angażuje się istotnie w opiekę nad swoim wnukiem pomagając innej dorosłej córce.
Przesłanka wystąpienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudniania a sprawowaniem opieki, o której mowa w art. 16a ust. 1 u.ś.r. powinna bowiem być zaś rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas osobie sprawującej tę opiekę, że nie jest ona w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (por. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 5 grudnia 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 624/12).
Opisany przez skarżącą zakres sprawowanej opieki wskazuje zaś, że skarżąca choć niewątpliwie wspiera w chorobie swojego brata, jednakże w rozmiarze nie zajmującym jej nie tylko całego dnia, ale także jego znacznej części.
Zgodzić należy się także z organem odwoławczym, że czynności wskazane i wykonywane przez skarżącą w ramach spracowanej nad bratem opieki koncentrują się w większości na codziennych czynnościach związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, opłacanie rachunków, realizacja recept). Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego wykonywane mogą być jednak też poza godzinami zatrudnienia, tak jak to odbywa się powszechnie w innych gospodarstwach domowych, w których pod opieką pracujących domowników także pozostają małoletnie dzieci i osoby starsze.
Z kolei zakres pozostałych czynności ściśle związanych z osobą brata również obiektywnie nie może stanowić uzasadnienia dla rezygnacji z podejmowania przez skarżącą zatrudnienia. Pozostałe czynności opiekuńcze takie jak przygotowywanie podawanie posiłków i lekarstw, pomoc w ubieraniu i myciu oraz mierzenie ciśnienia, również mogą być - biorąc pod uwagę także poziom samodzielności W. T. - wykonywane w godzinach porannych i wieczornych, przed ewentualnym pójściem do pracy i po powrocie z niej.
Zważywszy na czasowe zaangażowanie skarżącej w codzienne wykonywanie ogółu wskazanych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego oraz czynności ściśle opiekuńczych Sąd podzielił dokonaną przez organy ocenę, że przy właściwej organizacji pracy, czynności te nie kolidowałyby z możliwością podjęcia zatrudnienia przez skarżącą.
Oświadczenie skarżącej, że nie pracuje gdyż sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem, zasadnie oceniono tym samym jako niewiarygodne w zakresie w jakim skarżąca wskazała powód niepodejmowania przez nią aktualnie żadnej aktywności zawodowej. Podsumowując, raz jeszcze należy podkreślić, że specjalny zasiłek opiekuńczy nie może zostać przyznany w sytuacji, gdy czas poświęcony na czynności opiekuńcze nie absorbuje, przy należytej jego organizacji, zdecydowanej większości dnia. Nie zachodzi bowiem wówczas wymagana ustawą przesłanka przyznania świadczenia, jaką jest konieczność rezygnacji z pracy lub niepodejmowanie pracy z uwagi na wymóg sprawowania koniecznej i wymaganej z uwagi na specyfikę niepełnosprawności opieki. W niniejszej sprawie organy prawidłowo zatem oceniły, że zakres realizowanych przez skarżącą czynności opiekuńczo-pielęgnacyjnych wobec brata nie wykluczałby możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W tym zakresie prawidłowo również uwzględniono, że W. T. jest pomimo posiadanych schorzeń, w tym przede wszystkim choroby Parkinsona, osobą w dużej mierze samodzielną w wielu sferach, w tym przede wszystkim porusza się samodzielnie (gdzie trudność głownie sprawia mu schodzenie i wchodzenie po schodach) i codziennie pozostaje sam w domu przez część dnia i jest w tym czasie w stanie sam sobie poradzić.
Odnosząc się do przedłożonej wraz ze skargą dokumentacji medycznej, mającej obrazować, że stan W. T. stale się pogarsza, Sąd wskazuje, że dokumenty te zostały wystawione przez neurologa już po zakończeniu postępowania przez organ odwoławczy i już z tej przyczyny muszą pozostawać bez wpływu na rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy. Jedynie zatem na marginesie sprawy Sąd dostrzega, że w zaświadczeniu o stanie zdrowia W. T. z dnia 19 stycznia 2022 r. neurolog wskazał, że wynikające z postępów choroby Parkinsona objawy powodują, że wymaga on pomocy drugiej osoby wyłącznie okresowo. Taka pomoc, o charakterze sporadycznym, jest też W. T. przez skarżącą udzielana. Jest to bowiem opieka niezajmująca skarżącej całego dnia, lecz opieka właśnie o charakterze okresowym, której długość skarżąca dozuje względem potrzeb danego dnia (według oświadczenia zawartego w skardze), a której maksymalny wymiar nie przekracza przy tym 5,5 godziny dziennie.
Taki wymiar czasowy sprawowanej opieki, jak wskazano wyżej, wyklucza zaś możliwość uznania aby w sprawie wystąpiła konieczna przesłanka pozytywna przyznania świadczenia określona w art. 16a ust. 1 u.ś.r. Należy zatem uznać, że uwzględniająca powyższe stanowisko decyzja organu drugiej instancji i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, są zgodne z prawem. Rolą organów w przedmiotowej sprawie było bowiem ustalenie, czy okoliczności danej sprawy - w tym czy osoba, która ubiega się o przyznanie świadczenia i sprawuje opiekę w określonym wymiarze - stanowią rzeczywistą przeszkodę w podjęciu zatrudnienia (wykonywania innej pracy zarobkowej) i faktycznie uniemożliwiają wykonywanie aktywności zawodowej przez opiekuna. Takie ustalenia zostały zaś w ocenie Sądu prawidłowo poczynione przez organy na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.
Mając na uwadze zarzuty skargi końcowo wyjaśnić trzeba, iż to, że skarżaca otrzymywała wcześniej specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką jaką sprawowała nad matką nie może skutecznie podważyć zgodności z prawem decyzji podjętej w odrębnym postępowaniu w związku z opieką sprawowaną względem innej osoby i w innym czasie, a zatem w zasadniczo odmiennych okolicznościach faktycznych.
W tym stanie sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku.
Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).