Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańskuz 28 lipca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 263/22

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 12 sierpnia 2021 r. nr 000415/81821/08/2021 wydaną na podstawie art. 104 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 735; dalej powoływanej w skrócie jako "k.p.a.") oraz art. 17 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej powoływanej w skrócie jako "u.ś.r.") Wójt Gminy T. odmówił J. M. (dalej jako "wnioskodawczyni" albo "skarżąca") ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku z opieką nad matką J. L. (ur. [...] 1961 r.).

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w dniu 17 czerwca 2021 r. do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. złożony został wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Po przeprowadzonej analizie załączonych do wniosku dokumentów, w tym oświadczeń złożonych przez wnioskodawczynię, przedłożonego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności matki z dnia 10 marca 2020 r. wydanego przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G., przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego ukazującego sytuację materialną, zawodową oraz zdrowotną rodziny wnioskodawczyni, organ uznał, że nie zachodzą przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ pierwszej instancji wskazał, że J. M. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem, synem i matką J. L. Nie pracuje zawodowo od roku 2016. Przez ostatnie lata zajmuje się wychowywaniem syna. Mąż wnioskodawczyni pracuje zawodowo na pełen etat. U matki wnioskodawczyni w 2020 r. zdiagnozowano nowotwór złośliwy naciekający. Wymieniona przeszła procedurę leczenia, od tamtej pory jest pod stałą kontrolą lekarską. Występują obawy, że mogą nastąpić przerzuty. W trakcie wywiadu środowiskowego J. L. przekazała informację, że od kilku lat leczy się na depresję. W związku z czym przyjmuje leki na stałe. W trakcie wywiadu ustalono ponadto, że matka wnioskodawczyni nie jest osobą na stale leżącą, porusza się o własnych siłach w mieszkaniu i poza nim. Prosi o wsparcie - asystę w wyjazdach do lekarzy oraz w trakcie spaceru. Samodzielnie spożywa posiłki, przyjmuje leki, jest w stanie przygotować prosty posiłek i coś ciepłego do picia.

W zależności od potrzeby, wymaga wsparcia przy wykonywaniu czynności związanych z dbaniem o higienę osobistą. Samodzielnie korzysta z toalety. W rozmowie przekazała informację, że córka jest oparciem dla matki w walce z depresją. Bywają dni gdy J. L. nie ma motywacji do wstania z łóżka, ubrania się, przyjęcia leków. W takich momentach to córka motywuję matkę do podjęcia aktywności dnia codziennego. Według złożonych oświadczeń wnioskodawczyni wykonuje czynności związane z higieną osobistą matki wykonuje masaże, przygotowuje i podaje posiłki, robi zakupy, wykupuje leki, wykonuje pranie, sprząta, jeździ z mamą do lekarzy, wspólnie spacerują.

Organ wskazał, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo takiej pracy nie podejmują ze względu na konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma w ten sposób zrekompensować utratę uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Jak wynika z wywiadu środowiskowego wnioskodawczyni nie pracuje zawodowo od roku 2016, zajmując się wychowaniem syna. Niepodejmowanie zatrudnienia miało zatem miejsce na długo przez złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie organu większość czynności wykonywanych przez wnioskodawczynię to czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego a nie z bezpośrednią opieką nad osobą chorą. W ocenie organu znaczącą część tych czynności wnioskodawczyni wykonywałaby również tedy, gdyby matka nie mieszkała razem z nią. Jeżeli sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną nie koliduje z wykonywaniem pracy lub potencjalnym podjęciem zatrudnienia, a także w sytuacji, gdy rezygnacja z zatrudnienia nie ma faktycznego związku ze sprawowaniem opieki bądź osoba sprawująca opiekę nie podejmowała zatrudnienia z innych przyczyn, to świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało.

Niezależnie od powyższego organ pierwszej instancji podniósł, że podstawą odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest także niespełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Ze znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia o niepełnosprawności matki wnioskodawczyni z dnia 10 marca 2020 r. wynika, iż zespół ds. orzekania o niepełnosprawności nie określił czasu powstania niepełnosprawności. Faktem jest, że w uzasadnieniu wniosku pełnomocnik wnioskodawczyni wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r., poz. 1443; publ. OTK-A 2014/9/104) orzekający iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Niemniej Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b wskazanej ustawy. Wyraźnie zaznaczył przy tym, że wykonanie wyroku (poprawienie stanu prawnego) należy wyłącznie do ustawodawcy który powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki. Od momentu wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego do chwili obecnej reakcja ustawodawcy nie miała miejsca, co oznacza, że obowiązuje niezmieniony stan prawny.

W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawczyni reprezentowana przez pełnomocnika podniosła zarzuty naruszenia prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie zakwestionowanej decyzji, to jest:

1. - zastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku (sygn. akt K 38/13) doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną osoby ze względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
2. - uznanie, że stan zdrowia matki wnioskodawczyni oraz zakres sprawowanej opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez wnioskodawczynię.

Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku decyzją z dnia 17 stycznia 2022 r. nr SKO Gd/4988/21 utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W podstawie prawnej wydanej decyzji Kolegium wskazało art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ odwoławczy przytoczył przepisy prawa materialnego regulujące zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, podkreślając jednocześnie, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione zostało od łącznego spełnienia przesłanek ustanowionych we wskazanych przepisach.

W ocenie organu odwoławczego zasadnym było utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji, albowiem w sprawie nie została spełniona główna przesłanka ustanowiona w art. 17 ust. 1 u.ś.r. polegająca na istnieniu związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia / niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskodawczynię w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką.

Kolegium wskazało, że z ustaleń poczynionych przez organ pierwszej instancji wynika, że wnioskodawczyni ostatni raz była aktywna zawodowo w roku 2016. Przez ostatnie lata wnioskodawczyni zajmuje się wychowywaniem syna W., który od miesiąca września 2021 r. zaczął edukację w "zerówce". W ocenie organu odwoławczego trudno zatem powiązać rezygnację z zatrudnienia czy też aktualne niepodejmowanie zatrudnienia z koniecznością zapewnienia opieki niepełnosprawnej matce wymaganej opieki, w sytuacji gdy opiekun osoby niepełnosprawnej zaprzestała aktywności zawodowej już w roku 2016 a potem nie podejmowała pracy zawodowej z uwagi na opiekę i wychowywanie dziecka. Z ustaleń organu nie wynika by po tym czasie wnioskodawczyni podejmowała próby poszukiwania pracy zarobkowej. Mimo, iż przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie reguluje jaki czas winien upłynąć od "niepodejmowania zatrudnienia" do "momentu rozpoczęcia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny" to mając na uwadze, iż świadczenie pielęgnacyjne stanowi rekompensatę finansową z tytułu rezygnacji z zatrudnienia / niepodejmowania pracy zawodowej stwierdzić należało, że w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę po ustaniu zatrudnienia nie podejmuje pracy zarobkowej z innych przyczyn, takich jak np. opieka nad dziećmi czy prowadzenie domu, przy czym niepodejmowanie zatrudnienia trwa od kilku lat, brak jest podstaw do przyznania przedmiotowego świadczenia.

Kolegium z odwołaniem się do poglądów zaprezentowanych w orzecznictwie (przywołano wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 30 czerwca 2020 r.; sygn. akt II SA/Ol 211/20 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r.; sygn. akt I OSK 275/21 wskazało, iż związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły. Pod pojęciem rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej należy zaś rozumieć rezygnację z wykonywania pracy na podstawie stosunku prac, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kołek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Chodzi więc o to, że osoby zdolne do pracy z uwagi na konieczność sprawowania osobistej i bezpośredniej opieki zmuszone są zaprzestać swej aktywności zawodowej przez rezygnację albo niepodejmowanie takiego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, Wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy prowadzi do wniosku, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego Osoby te decydując się na sprawowanie opieki pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą Uczyć na wsparcie ze strony Państwa. Świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej.

W związku z powyższym z uwagi na brak możliwości realnego powiązania zaprzestania czy też niepodejmowania od wielu lat aktywności zawodowej przez wnioskodawczynię brak było podstaw pozwalających na potwierdzenie istnienia związku przyczynowo skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia czy też niepodejmowanie zatrudnienia a koniecznością zapewnienia opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny. Kolegium podkreśliło, że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia) a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności matka wnioskodawczyni wymagała zapewnienia stałej opieki co najmniej od 27 stycznia 2020r., a więc od około 4 lat licząc po ustaniu ostatniej aktywności zawodowej wnioskodawczyni.

Kolegium wskazało dalej, że stan zdrowia J. L., u której w roku 2020 zdiagnozowany został nowotwór złośliwy uzasadnia udzielenia jej wsparcia i pomocy w życiu codziennym tym bardziej że od kilku lat choruje na depresję. Z akt sprawy wynika, że takiego wsparcia J. L. udziela jej córka. Nie mniej jednak z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, że mimo posiadanych schorzeń i stanu zdrowia osoba wymagająca opieki nie jest osobą stale leżącą, porusza się o własnych siłach, samodzielnie spożywa posiłki, przyjmuje leki a nawet jest w stanie samodzielnie przygotować prosty posiłek i coś do picia, samodzielnie korzysta z toalety. W razie potrzeby wymaga pomocy przy kąpieli oraz wsparcia i asysty podczas wizyt lekarskich czy spacerów. Zdaniem organu odwoławczego stopień samodzielności matki wnioskodawczyni nie wyklucza więc możliwości podjęcia przez opiekuna (wnioskodawczynię) zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasowym tym bardziej, że wiek i stan zdrowia wnioskodawczym nie stanowią obiektywnej przeszkody do podjęcia pracy zarobkowej. Przy wskazanym zakresie podejmowanych czynności opiekuńczo - pielęgnacyjnych wnioskodawczyni jest w stanie pogodzić pracę zarobkową z opieką nad niepełnosprawną matką.

W ocenie Kolegium nie można zgodzić się z tym by czynności opiekuńczo pielęgnacyjne, to jest pomoc przy czynnościach związanych z zachowaniem higieny osobistej, monitorowanie ciśnienia, podejmowanie ćwiczeń czy smarowanie kremami przeciw odparzeniom były czynnościami, które zajmują większą część dnia wykluczając możliwość pogodzenia tych czynności z obowiązkami zawodowymi przez opiekuna. Powyższe pozwala więc na przyjęcie założenia, wedle którego potrzeby jak i zakres opieki jaką wnioskodawczyni otacza niepełnosprawną matkę nie jest w rzeczywistości na tyle absorbujący by jednoznacznie wykluczyć możliwość podjęcia pracy zawodowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu.

W ocenie tut. Kolegium w takiej sytuacji nie można mówić o ścisłym i bezpośrednim związku pomiędzy rezygnacją / niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię zatrudnienia a koniecznością zapewnienia niepełnosprawnej matce opieki adekwatnej do jej stanu zdrowia. Dodać należy, iż okoliczność związana ze stwierdzeniem w orzeczeniu o niepełnosprawności, że osoba wymaga stałej lub długotrwałej pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji nie zawsze przesądza o tym, iż zakres sprawowanej opieki automatycznie zostaje uznany jako wykluczający możliwość podjęcia zatrudnienia przez opiekuna takiej osoby. Kwestia ta jest warunkowana oceną okoliczności faktycznych dotyczących zakresu rzeczywiście sprawowanej opieki. Nie ma podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy wynika, że czas przeznaczony na czynności opiekuńcze z uwagi na ich zakres nie powinien zajmować większej części dnia.

Zdaniem Kolegium rzeczą normalną jest pomoc członkowi najbliższej rodziny w podeszłym wieku w określonych sprawach takich jak m.in. porządki, zakupy, załatwianie spraw urzędowych, wyjścia na spacery, przygotowanie posiłków i leków a także w uczestniczeniu w wizytach lekarskich, które odbywają się w znacznych odstępach czasowych. Taka pomoc jest świadczona nawet gdyby osoba - w tym przypadku - matka nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z tym Kolegium uznało, że zakres świadczonej przez wnioskodawczynię opieki w większości zalicza się do czynności dnia codziennego. Nie bez znaczenia jest też fakt, iż opiekująca się matką wnioskodawczyni może liczyć na wsparcie ze strony własnego małżonka jak i siostry osoby wymagającej opieki.

Finalnie Kolegium wskazało, że w sytuacji, gdy ustawowe przesłanki warunkujące możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie zostały łącznie spełnione, organ pierwszej instancji działając zgodnie z przepisami obowiązującego prawa zobligowany był do podjęcia decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia.

W skardze na powyższą decyzję organu odwoławczego skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku J. M. reprezentowana przez pełnomocnika podniosła zarzut naruszenia prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, to jest art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą.

Mając na uwadze powyższy zarzut skarżąca wniosła o uchylenie wydanych w sprawie decyzji.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że organ formułując wskazane w decyzji tezy nie wziął w ogóle pod uwagę ustaleń wywiadu środowiskowego, w trakcie którego pracownik socjalny w żaden sposób nie zakwestionował samego faktu sprawowania opieki jak i zakresu czynności opiekuńczych deklarowanych przez samą skarżącą w złożonym oświadczeniu. Organ dokonał nadto pobieżnej oceny oświadczenia skarżącej odnoszącego się do zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Zdaniem skarżącej wskazane dokumenty w wystarczający sposób potwierdzają, że jej matka potrzebuje w opisanym w tych dokumentach zakresie codziennej, stałej opieki. Co nadto istotne, okoliczność, że matka skarżącej nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, została potwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ zaliczający osobę niepełnosprawną do grupy osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

W ocenie skarżącej wykładni zawartej w przepisie art. 17 ust 1 pkt 4 u.ś.r., a spornej w tej sprawie przesłanki wyrażonej sformułowaniem "nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności" należy dokonywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań. Wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i 1a u.ś.r. w oderwaniu od całej regulacji tej ustawy i wartości przyjętych w Konstytucji RP stanowić może w konsekwencji naruszenie prawa materialnego mogące mieć wpływ na treść decyzji. Celem tej regulacji jest natomiast udzielenie przez państwo pomocy osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania.

Świadczenie pielęgnacyjne ma tym samym zrekompensować jej utratę uzyskiwanego dotychczas, czy też potencjonalnego dochodu. Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie tego świadczenia albo, będąc zdolną do podjęcia pracy zarobkowej, rezygnuje z podjęcia takiej pracy, albo rezygnuje z faktycznie wykonywanej pracy zarobkowej.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany swojego stanowiska.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") sąd bada zaskarżony akt (w realiach niniejszej sprawy decyzję administracyjną) pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Tym samym aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.), a także, gdy decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Orzekając w powyższym zakresie kognicji Sąd stwierdził, że kontrolowana decyzja odpowiada przepisom obowiązującego prawa, wobec czego brak jest podstaw do jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Przedmiotem oceny Sądu skarżąca J. M. uczyniła decyzję organu odwoławczego utrzymującą w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matkąJ. L. W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. 1) matce albo ojcu,
2. 2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3. 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4. 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wskazać należy, że w art. 17 u.ś.r. szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego w określonym stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.

W rozpoznawanej sprawie organy odmawiając skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia odmiennie uzasadniły swoje stanowiska.

Organ pierwszej instancji przyjął, że żądane świadczenie nie może być skarżącej przyznane, gdyż:

1. - z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności dotyczącego matki skarżącej wynika, że nie da się ustalić od kiedy istniej niepełnosprawność; tym samym nie został spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ pierwszej instancji podkreślił przy tym, że przepis ten nadal znajduje zastosowanie mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13);
2. - ustalony w toku postępowania zakres obowiązków w ramach sprawowanej opieki nie uniemożliwia skarżącej podjęcia aktywności zawodowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy albo w systemie zmianowym.

Natomiast według organu odwoławczego powodem uzasadniającym odmowę przyznania świadczenia w niniejszej sprawie było wyłącznie niespełnienie przez skarżącą przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W ocenie Kolegium ustalony zakres obowiązków w ramach sprawowanej opieki nie uniemożliwia skarżącej podjęcia aktywności zawodowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) przesądza o tym, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została przez Trybunał Konstytucyjny ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Zatem w realiach sprawy uznać należy, że niemożliwość ustalenia daty powstania niepełnosprawności u wymagającej opieki matki skarżącej nie uzasadniała odmowy przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia.

Przechodząc do dalszych rozważań w zakresie merytorycznej oceny zasadności prezentowanego przez organy stanowiska odnośnie braku podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką, należy wskazać, że stanowisko to jest słuszne bowiem ze zgromadzonego w aktach materiału dowodowego nie wynika, że taki związek w niniejszej sprawie występuje.

Sąd wskazuje, że zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje, jeżeli osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Podkreślenia przy tym wymaga, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki".

Z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece – w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez określoną część doby.

Ponadto należy wskazać, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2020 r.; sygn. akt I OSK 1148/20, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo - skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.

Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 2020 r.; sygn. akt I OSK 516/19; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl).

Brzmienie powyższego przepisu nie uprawnia do stwierdzenia, że jedyną i samoistną przesłanką uprawniającą do świadczenia pielęgnacyjnego jest legitymowanie się przez osobę, nad którą sprawowana jest opieka orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym ze wskazaniem, że dana osoba wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie wyklucza ono automatycznie obowiązku wykazania związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia. Bowiem nie każda opieka nad taką osobą będzie uniemożliwiać zatrudnienie, gdyż nie można czynić z góry założenia, że konieczne będzie udzielanie takiej osobie opieki w zakresie wyłączającym możliwość podejmowania przez opiekuna zatrudnienia w określonym wymiarze czasowym.

Ze złożonego wraz z wnioskiem opisu czynności wykonywanych podczas opieki, jak i czynności opiekuńczych opisanych w wywiadzie środowiskowym nie wynika aby czynności opiekuńcze sprawowane przez skarżącą nad matką wykluczały podjęcie zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W ocenie Sądu orzekającego organy na podstawie całokształtu materiału dowodowergo prawidłowo ustaliły, że matka skarżącej pomimo określonych schorzeń nie jest osobą stale leżącą, porusza się o własnych siłach, samodzielnie spożywa posiłki, przyjmuje leki a nawet jest w stanie samodzielnie przygotować prosty posiłek i coś do picia, samodzielnie korzysta z toalety. W razie potrzeby wymaga pomocy przy kąpieli oraz wsparcia i asysty podczas wizyt lekarskich czy spacerów. Zasadnym było tym samym przyjęcie, że stopień samodzielności matki skarzącej nie wyklucza więc możliwości podjęcia przez opiekuna (skarżącą) zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasowym tym bardziej, że wiek i stan zdrowia skarzacej nie stanowią obiektywnej przeszkody do podjęcia pracy zarobkowej. Przy wskazanym zakresie podejmowanych czynności opiekuńczo - pielęgnacyjnych skarżąca jest bowiem w stanie pogodzić pracę zarobkową z opieką nad niepełnosprawną matką.

W ocenie Sądu nie można zgodzić się z tym by realizowane przez skarżącą czynności opiekuńczo - pielęgnacyjne były czynnościami, które zajmują większą część dnia wykluczając możliwość pogodzenia tych czynności z obowiązkami zawodowymi przez opiekuna. Powyższe pozwala więc na przyjęcie założenia, wedle którego potrzeby jak i zakres opieki jaką skarżąca otacza niepełnosprawną matkę nie jest w rzeczywistości na tyle absorbujący by jednoznacznie wykluczyć możliwość podjęcia pracy zawodowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu. Podkreślenia wymaga, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia, a taka sytuacja w niniejszej sprawie nie występuje, co prawidłowo stwierdziły organy orzekające. Sytuacja skarżącej nie uzasadnia przyznania jej z środków publicznych świadczenia związanego z niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Brak aktywności zawodowej nie wiąże się bowiem bezpośrednio z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Czynności sprawowane w ramach opieki wynikające z materiału dowodowego w realiach niniejszej sprawy stanowią co oczywiste znaczącą pomoc, która może być świadczona mimo pozostawania przez opiekuna w zatrudnieniu. Sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd podziela stanowisko wyrażane w orzecznictwie, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę, jednakże zestawiając okoliczności faktyczne rozpatrywanej sprawy ze wskazaną regulacją prawną organy prawidłowo stwierdziły, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nie uzasadnia uznania tej opieki za taką jakiej art. 17 ust. 1 u.ś.r. wymaga, gdyż obiektywnie umożliwia podjęcie skarżącej zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ta kwestia ma w realiach sprawy fundamentalne znaczenie. Mając na uwadze powyższe uznać należy, że skoro skarżąca nie spełniła przewidzianej art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, organy nie mogły rozstrzygnąć sprawy zgodnie ze złożonym przez skarżącą wnioskiem.

W reasumpcji Sąd uznał, że zaskarżone rozstrzygnięcie organu odwoławczego oparte zostało na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, która to zawiera w pełni wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniesioną skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji wyroku.

Wyrok w sprawie Sąd wydał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.