Uzasadnienie
Decyzją z dnia 6 listopada 2019 r., nr [...] Wójt Gminy odmówił B. C. przyznania jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka, wnioskowanej na M. N..
Organ I instancji stwierdził, że strona w dniu 18 czerwca 2019 r. wniosła o ustalenie prawa do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka na dziecko - M. N., załączając tłumaczenie apostylli stanowiącej nierozłączną część postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 9 lipca 2018 r.
Organ I instancji wskazując na treść art. 15b ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych stwierdził, że M. N. ukończył w dniu 20 września 2019 r. 14 lat, wniosek został złożony w terminie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 9 lipca 2018 r., przeciętny dochód M. N. nie przekracza ustawowego kryterium uprawniającego do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka, natomiast wnioskodawczyni nie jest ani rodzicem, ani opiekunem prawnym, ani też opiekunem faktycznym dziecka, to znaczy żadną z osób wymienionych w art. 15b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, której mogłoby świadczenie przysługiwać.
W ocenie organu I instancji z treści postanowienia Sądu Rejonowego wynika, że ojciec dziecka jest nieznany, a władza rodzicielska matce dziecka została ograniczona, podczas gdy art. 145 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że opiekę ustanawia się dla małoletniego w wypadkach przewidzianych w tytule II tego kodeksu. Zgodnie z art. 94 § 3 k.r.o. jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani, ustanawia się dla dziecka opiekę. Wobec tego, jeżeli sąd nie orzekł o zawieszeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej nie można mówić, że rodzicowi nie przysługuje władza rodzicielska i ma miejsce ustanowienie opiekuna, o którym mowa w prawie polskim.
Odnosząc się do zawartej w art. 3 pkt 14 ustawy o świadczeniach rodzinnych definicji opiekuna faktycznego dziecka organ I instancji stwierdził, że z zebranej dokumentacji nie wynika, aby strona występowała do sądu o przysposobienie M. N..
Organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 1147 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego dla uznania orzeczenia sądu państwa obcego niezbędne jest potwierdzenie jego prawomocności. Wskazując na treść art. 14 § 1 i 2 k.p.c. organ I instancji uznał, że orzeczenie Sądu Rejonowego z dnia 9 lipca 2018 r. jest prawomocne.
Przyznania jednorazowej zapomogi należało jednak odmówić z uwagi na niespełnienie przesłanki pozytywnej, wyrażonej w art. 15 b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W odwołaniu od powyższej decyzji B. C. podniosła, że w świetle przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. orzeczenie Sądu Rejonowego z dnia 9 lipca 2018 r. stanowi potwierdzenie podstaw przyznania świadczenia.
Decyzją z dnia 8 stycznia 2020 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Kolegium uznając, że w świetle art. 23 ust. 4 pkt 3 lit. c ustawy o świadczeniach rodzinnych kwestia prawomocności orzeczenia Sądu Rejonowego z dnia 9 lipca 2018 r. nie ma dla sprawy znaczenia stwierdziło, że orzeczenie to nie potwierdza prawa strony do przedmiotowego świadczenia. Z treści postanowienia wynika powierzenie stronie pieczy zastępczej nad dzieckiem. Powierzenie dziecka stronie nastąpiło za zgodą sądu polskiego, co wynika z zapisów uzasadnienia ww. postanowienia odnoszących się do treści art. 56 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. oraz nadesłanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości RP, jako organu centralnego, raportu przygotowanego przez kuratora ds. nieletnich Sądu Rejonowego. Wynikłe z ww. postanowienia umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej nie uprawnia zatem do świadczeń rodzinnych.
Instytucję rodziny zastępczej reguluje ustawa Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. System wsparcia dla rodzin zastępczych wynikać będzie z art. 5 pkt 2a ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zgodnie z którym wskazaną regulację stosuje się do osób umieszczonych w pieczy zastępczej na podstawie orzeczenia sądu lub innego organu państwa obcego za zgodą sądu polskiego.
W sprawie została spełniona przesłanka negatywna, o której mowa w art. 15b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wykluczająca prawo do świadczenia.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję B. C. podniosła, że małoletni M. N. pozostaje pod opieką jej i jej męża, co zostało potwierdzone wydanym postanowieniem Sądu Rejonowego. Skarżąca wraz z mężem nie jest rodziną zastępczą o charakterze zawodowym, z tytułu sprawowanej opieki nie otrzymują żadnych środków finansowych na dziecko. W takiej sytuacji cechą relewantną w stosunku do innych rodziców jest sprawowanie opieki nad dzieckiem, co zgodnie z zasadą równości nie może być różnicowane. Zdaniem skarżącej w świetle przepisu art. 33 rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r., orzeczenie Sądu Rejonowego z dnia 9 lipca 2018 r. stanowi wystarczający dokument stwierdzający przyznanie opieki nad dzieckiem.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:
W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Z kolei zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a." sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.
Z uwagi na zaistnienie sytuacji określonej wskazanym przepisem sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.
Skarga podlegała uwzględnieniu.
W sprawie kwestią sporną między skarżącą a organami pozostawało, czy przedłożone przez skarżącą postanowienie Sądu Rejonowego Miasta z dnia 9 lipca 2018 r. dotyczyło umieszczenia M. N. w pieczy zastępczej skarżącej i jej męża (jak uznały organy obu instancji), czy też powierzenia im nad nim opieki (jak uważa skarżąca).
Organ odwoławczy zwrócił uwagę na to, że w omawianym postanowieniu Sąd Rejonowy Miasta powołał się na treść art. 56 rozporządzenia Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającego rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U.UE.L.2003.338.1). Przepis ten, dotyczący umieszczenia dziecka poza rodziną w innym państwie członkowskim, ma treść następującą:
- Jeżeli sąd mający jurysdykcję zgodnie z art. 8-15 rozważa umieszczenie dziecka w placówce opiekuńczej lub w rodzinie zastępczej i jeżeli dziecko ma być umieszczone w innym państwie członkowskim, sąd konsultuje się uprzednio z organem centralnym lub z innym właściwym organem w tym innym państwie członkowskim, o ile interwencja organu publicznego wymagana jest w tym państwie członkowskim w sprawach krajowych dotyczących umieszczenia dziecka poza rodziną.
- Orzeczenie w sprawie umieszczeniu dziecka poza rodziną, o którym mowa w ust. 1, może być wydane we wzywającym państwie członkowskim tylko wtedy, gdy właściwy organ państwa wezwanego zgodził się na takie umieszczenie.
- Do procedur konsultacji lub zgody, o których mowa w ust. 1 i 2, stosuje się przepisy prawa krajowego państwa wezwanego.
- Jeżeli organ właściwy zgodnie z art. 8-15 postanawia o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej i jeżeli dziecko ma być umieszczone w innym państwie członkowskim, a interwencja organu publicznego nie jest wymagana w tym państwie członkowskim w sprawach krajowych dotyczących umieszczenia dziecka poza rodziną, organ właściwy powiadamia o tym organ centralny lub inny właściwy organ tego państwa członkowskiego.
Organ odwoławczy powołał się także na fragmenty omawianego orzeczenia odnoszące się do instytucji rodziny zastępczej w kontekście przekazania sądowi przez Ministerstwo Sprawiedliwości RP raportu kuratora ds. nieletnich dotyczącego rodziny państwa C. – ich warunków mieszkaniowych, możliwości należytego dbania o dziecko, prognozy wykonywania przez nich funkcji rodziny zastępczej.
Z powyższego organ odwoławczy wywiódł, że skarżąca i jej mąż zostali ustanowieni rodziną zastępczą, którą to instytucję normują w polskim systemie prawnym Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, natomiast system wsparcia dla rodzin zastępczych wynika z ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
Organ odwoławczy stwierdził też, że ustanowienie rodziny zastępczej nastąpiło za zgodą sądu polskiego, bowiem zgodnie z art. 56 w/w rozporządzenia orzeczenie o umieszczeniu dziecka w placówce opiekuńczej lub rodzinie zastępczej może zostać wydane tylko wtedy, gdy właściwe organy państwa wyraziły zgodę na umieszczenie.
Organ odwoławczy wskazując, że orzeczenia zagranicznych sądów podlegają uznaniu z mocy prawa (art. 1145 k.p.c.) jeżeli nie zachodzi żadna z przyczyn określonych w art. 1146 k.p.c. stwierdził, że w każdym postępowaniu, w którym istotne dla sprawy okoliczności faktyczne wynikają z orzeczenia zagranicznego sądu, prowadzący postępowanie organ czy sąd samodzielnie rozstrzyga, czy dane orzeczenie podlega uznaniu, czy też nie.
W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę należy zgodzić się ze stwierdzeniem, że omawiane postanowienie sądu z dnia 9 lipca 2018 r. dotyczy umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej, przy czym, odnosząc się do twierdzenia organu - że zgodę na to wyraził polski sąd - wskazać należy, że w dniu wydania tego orzeczenia nie wszedł jeszcze w życie przepis art. 35 a ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tj. Dz.U. z 2020r., poz. 821), dotyczący udzielenia zgody sądu opiekuńczego na umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej w Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie orzeczenia sądu lub innego organu państwa obcego. Przepis ten – art. 35 a ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – został dodany przez art. 29 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 2018 r. o wykonywaniu niektórych czynności organu centralnego w sprawach rodzinnych z zakresu obrotu prawnego na podstawie prawa Unii Europejskiej i umów międzynarodowych (Dz.U. z 2018 r., poz.416) i wszedł w życie z dniem 27 sierpnia 2018 r. W tym samym dniu wszedł także w życie art. 5 pkt 2a ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, przywołany przez organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Piecza zastępcza ma na celu zapewnienie czasowej opieki i wychowania dzieciom w przypadkach niemożności sprawowania opieki i wychowania przez rodziców (art. 2 ust.2 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej).
Jedną z form pieczy zastępczej jest rodzinna piecza zastępcza - rodzina zastępcza niezawodowa (art. 39 ust.1 pkt 1 lit. b w/w ustawy).
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tj. Dz.U. z 2019 r., poz. 2086) w art. 94 § 1 stanowi natomiast, że jeżeli jedno z rodziców nie żyje albo nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, władza rodzicielska przysługuje drugiemu z rodziców. To samo dotyczy wypadku, gdy jedno z rodziców zostało pozbawione władzy rodzicielskiej albo gdy jego władza rodzicielska uległa zawieszeniu.
Dla dziecka ustanawia się opiekę, jeżeli żadnemu z rodziców nie przysługuje władza rodzicielska albo jeżeli rodzice są nieznani (art. 94 § 3 k.r.o.)
Opiekę sprawuje opiekun. Wspólne sprawowanie opieki nad dzieckiem sąd może powierzyć tylko małżonkom (art. 146 k.r.o.).
Z kolei zgodnie z art. 149 § 4 pkt 1 k.r.o., w razie potrzeby ustanowienia opieki dla małoletniego umieszczonego w pieczy zastępczej, sąd powierza sprawowanie opieki, przede wszystkim - w przypadku umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej - rodzicom zastępczym.
Sąd Rejonowy Miasta stwierdził, że ojciec dziecka jest nieznany oraz że M. N. jest pozbawiony pieczy rodzicielskiej (mimo wskazania, że matce dziecka ograniczono władzę rodzicielską) oraz że opiekunowie M. N. (skarżąca B. C. i jej mąż R. C.) są jego ustawowymi reprezentantami (co organ odwoławczy w swych rozważaniach pominął).
W tej sytuacji, pomimo że Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko organów obu instancji co do umieszczenia M. N. na mocy postanowienia Sądu Rejonowego Miasta w pieczy zastępczej, to jednak orzeczenie to dotyczy nie tylko umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Skoro bowiem w swym postanowieniu Sąd Rejonowy Miasta wyraźnie stwierdził, że opiekunowie M. N. są jego ustawowymi reprezentantami, obrońcami jego praw i interesów prawnych, to orzeczenie to dotyczy nie tylko kwestii pieczy zastępczej, ale i ustanawia skarżącą i jej męża opiekunami prawnymi M. N..
Zważyć też należy, że orzeczenie w kwestii jedynie umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej na terenie innego kraju, niż przebywa matka dziecka (która miałaby sprawować władzę rodzicielską) utrudniłoby prawną reprezentację dziecka, bowiem rodzina zastępcza nie jest zrównana prawnie z rodzicami czy opiekunami prawnymi.
Przepis art. 1145 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (tj. Dz.U. z 2019 r., poz.1460) stanowi, że orzeczenia sądów państw obcych wydane w sprawach cywilnych podlegają uznaniu z mocy prawa, chyba że istnieją przeszkody określone w art. 1146.
W niniejszej sprawie nie można mówić o tym, by istniały przeszkody określone w art. 1146 k.p.c., w tym by uznanie było sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej (klauzula porządku publicznego).
Jak wskazał Sąd Okręgowy w Kielcach w postanowieniu z dnia 5 lutego 2015 r., sygn. akt II Ca 1533/14 (publ. LEX nr 1833511), który Sąd orzekający podziela - "celem klauzuli porządku publicznego nie jest ocena zgodności zagranicznego rozstrzygnięcia wydanego według prawa obcego z prawem polskim. Przeciwny pogląd musiałby prowadzić do odrzucenia możliwości uznania jakichkolwiek rozstrzygnięć zapadłych w innych państwach, w tym w państwach członkowskich Unii Europejskiej (...). Rozstrzygnięcie zagraniczne narusza podstawowe zasady porządku prawnego tylko wtedy, gdy jego skutek byłby nie do pogodzenia z samą koncepcją określonej instytucji w prawie polskim, a nie z poszczególnymi przepisami regulującymi w obu państwach tę samą instytucję."
W niniejszej sprawie orzeczenie Sądu Rejonowego Miasta, że skarżąca i jej mąż są ustawowymi reprezentantami M. N., pozbawionego pieczy rodzicielskiej, nie jest nie do pogodzenia z instytucją opieki ustanawianej dla dziecka, określonej przepisem art. 94 § 3 k.r.o.
Mając na uwadze powyższe rozważania, przechodząc do oceny stanowiska organów dotyczącego prawa skarżącej do jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka, o którą skarżąca się ubiegała, wskazać należy, że świadczenie to unormowane jest przepisem art. 15 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2018, poz.2220 ze zm.). Przepis ten ma treść następującą:
- Z tytułu urodzenia się żywego dziecka przyznaje się jednorazową zapomogę w wysokości 1000 zł na jedno dziecko.
- Jednorazowa zapomoga przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 1922,00 zł. 25 Przepisy art. 5 ust. 4-4b, 7-9 i 11 stosuje się odpowiednio.
- Wniosek o wypłatę jednorazowej zapomogi składa się w terminie 12 miesięcy od dnia narodzin dziecka, a w przypadku gdy wniosek dotyczy dziecka objętego opieką prawną, opieką faktyczną albo dziecka przysposobionego - w terminie 12 miesięcy od dnia objęcia dziecka opieką albo przysposobienia nie później niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia. Wniosek złożony po terminie organ właściwy pozostawia bez rozpoznania.
- Jednorazowa zapomoga nie przysługuje, jeżeli:
- członkowi rodziny przysługuje za granicą świadczenie z tytułu urodzenia dziecka, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej;
- osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone, na rzecz danego dziecka od jego rodzica, świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, chyba że:
- rodzice lub jedno z rodziców dziecka nie żyje,
- ojciec dziecka jest nieznany,
- powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone,
- sąd zobowiązał jedno z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka,
- dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach.
- Zapomoga, o której mowa w ust. 1, przysługuje, jeżeli kobieta pozostawała pod opieką medyczną nie później niż od 10 tygodnia ciąży do porodu.
- Pozostawanie pod opieką medyczną potwierdza się zaświadczeniem lekarskim lub zaświadczeniem wystawionym przez położną. Przepisy wydane na podstawie art. 9 ust. 8 stosuje się odpowiednio.
- Przepisu ust. 5 nie stosuje się do osób będących prawnymi lub faktycznymi opiekunami dziecka, a także do osób, które przysposobiły dziecko.
Skoro więc skarżąca jest opiekunem prawnym M. N. z mocy postanowienia Sądu Rejonowego Miasta, to należy do kręgu osób uprawnionych do przedmiotowego świadczenia (art. 15 b ust.2 w/w ustawy).
Przepisy o jednorazowej zapomodze z tytułu urodzenia się dziecka nie wymieniają umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej jako przesłanki negatywnej przyznania tego świadczenia. Podniesiony przez organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę argument, że przedmiotowe świadczenie nie przysługuje z uwagi na treść art. 7 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest chybiony, bowiem przepis ten dotyczy zasiłku rodzinnego, którym jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka nie jest.
Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji.
Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy będą miały na uwadze powyższe stanowisko Sądu.
O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.