Uzasadnienie
Pismem z dnia 9 sierpnia 2021 r. skarżący W. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku z dnia 4 lipca 2016 r. nr [...] wskazując, że dotyczy ona przyznania skarżącemu renty rodzinnej.
Skarżący wniósł o stwierdzenie przez Sąd nieważności opisanej wyżej decyzji podnosząc, że decyzja w tym przedmiocie została podjęta na podstawie również nieprawidłowych w ocenie skarżącego wcześniejszych rozstrzygnięć organu dotyczących renty inwalidzkiej zmarłej żony skarżącego A. K., względem których to decyzji także powinna zostać stwierdzona nieważność, a organ powinien zostać zobowiązany przez Sąd do ponownego ustalenia stanu zdrowia A. K. i rozpoznania jej wniosku o rentę inwalidzką z dnia 10 września 2015 r. z jednoczesnym przeprowadzeniem postępowania w ramach systemów ubezpieczeniowych Polski i Wielkiej Brytanii w okresie jednego miesiąca.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.
Postanowieniem z dnia 20 września 2021 r., sygn. akt VII SA/Wa 1836/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku, uznając go za właściwy miejscowo w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje
Postępowanie przed sądami administracyjnymi regulowane jest przepisami ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., powoływanej dalej w skrócie jako "p.p.s.a.").
Badanie merytorycznej zasadności skargi poprzedza analiza jej dopuszczalności, w tym ustalenie czy skarga mieści się w zakresie właściwości rzeczowej sądu administracyjnego.
Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 59 § 2 p.p.s.a. sąd administracyjny, któremu sprawa została przekazana, jest związany postanowieniem o przekazaniu sprawy. W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku jest zatem związany wynikającym z ww. postanowienia z dnia 20 września 2021 r., sygn. akt VII SA/Wa 1836/21, stanowiskiem, że jest on właściwy miejscowo do rozpoznania sprawy, ponieważ skarga dotyczy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku. Jak zostanie wykazane poniżej sąd administracyjny nie jest jednak właściwy rzeczowo do rozpoznania wniesionej skargi z uwagi na jej przedmiot.
W skardze wskazano bowiem konkretną decyzję podlegającą zaskarżeniu, to jest decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku z dnia 4 lipca 2016 r. nr [...]. Jak wynika z akt sprawy, na mocy przedmiotowej decyzji organ po rozpoznaniu wniosku W. K. przyznał skarżącemu od dnia 13 maja 2016 r. (to jest od dnia śmierci żony skarżącego) na stałe rentę rodzinną w wysokości 1.344,24 zł, odpowiadającej 85 % świadczenia przysługującej osobie zmarłej. A. K. przysługiwała zaś na mocy wcześniejszych decyzji ZUS renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.
Skarga dotyczy zatem postępowania, którego przedmiotem jest renta rodzinna, jako pochodna renty z tytułu niezdolności do pracy, do której uprawniona była zmarła żona skarżącego.
W pierwszej kolejności ustalenia zatem wymagało, czy sąd admisntiracyjny jest w tym wypadku uprawniony do kontrolowania postępowania prowadzonego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych - dotyczącego świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Jeżeli bowiem skarga dotyczy sprawy, która nie należy do właściwości sądu administracyjnego, Sąd ma obowiązek jej odrzucenia, o czym stanowi art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a., a co w konsekwencji wyłącza merytoryczne rozpoznanie tego rodzaju sprawy przez sąd administracyjny.
Na podstawie art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na:
- 1) decyzje administracyjne;
- 2) postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty;
- 3) postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie, z wyłączeniem postanowień wierzyciela o niedopuszczalności zgłoszonego zarzutu oraz postanowień, przedmiotem których jest stanowisko wierzyciela w sprawie zgłoszonego zarzutu;
- 4) inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej, oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw;
4a) pisemne interpretacje przepisów prawa podatkowego wydawane w indywidualnych sprawach, opinie zabezpieczające i odmowy wydania opinii zabezpieczających;
- 5) akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej;
- 6) akty organów jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, inne niż określone w pkt 5, podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej;
- 7) akty nadzoru nad działalnością organów jednostek samorządu terytorialnego;
- 8) bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadkach określonych w pkt 1-4 lub przewlekłe prowadzenie postępowania w przypadku określonym w pkt 4a;
- 9) bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących innych niż określone w pkt 1-3 aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczących uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego oraz postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw.
Na podstawie art. 3 § 2a p.p.s.a. sądy administracyjne orzekają również w sprawach sprzeciwów od decyzji wydanych na podstawie art. 138 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego. Natomiast art. 3 § 3 p.p.s.a. stanowi, że sądy administracyjne orzekają także w sprawach, w których przepisy ustaw szczególnych przewidują sądową kontrolę, i stosują środki określone w tych przepisach.
Sądy administracyjne orzekają także w sprawach, w których przepisy ustaw szczególnych przewidują sądową kontrolę, i stosują środki określone w tych przepisach (art. 3 § 3 p.p.s.a.).
Wskazać jednak trzeba, że przepisy szczególne mogą także wyłączać kontrolę sądu administracyjnego określonego rodzaju aktów, wymienionych w 3 § 2 p.p.s.a. Mając to na uwadze w ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie konieczne było przytoczenie i dokonanie wykładni przepisów odnoszących się bezpośrednio do charakteru spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych - w tym dotyczących przyznawania świadczeń z ubezpieczenia społecznego (a więc m.in. także świadczeń w postaci renty rodzinnej, czy renty z tytułu niezdolności do pracy)
Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 1805 ze zm., dalej w skrócie jako "k.p.c."), sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych są sprawami cywilnymi, do których rozpoznania, stosownie do treści art. 2 k.p.c., powołane są sądy powszechne, chyba że przepisy szczególne przekazują je do właściwości innych organów.
W świetle art. 177 Konstytucji RP, sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów, natomiast zgodnie z art. 184 zd. pierwsze Konstytucji RP, Naczelny Sąd Administracyjny oraz inne sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej w zakresie określonym w ustawie. Katalog spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych, objętych właściwością sądów powszechnych, określają przepisy art. 476 § 2 i 3 k.p.c., które wskazują, że są to sprawy dotyczące m.in. ubezpieczeń społecznych, emerytur i rent, a także innych świadczeń w sprawach, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych, a także sprawy wszczęte na skutek niewydania przez organ rentowy decyzji we właściwym terminie, oraz sprawy, w których wniesiono odwołanie od orzeczenia wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, sprawy o roszczenia ze stosunków prawnych między członkami otwartych funduszy emerytalnych a tymi funduszami lub ich organami oraz sprawy ze stosunków między emerytami lub osobami uposażonymi w rozumieniu przepisów o emeryturach kapitałowych a Zakładem Ubezpieczeń Społecznych.
Analogiczne unormowanie zawiera również art. 180 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. dalej w skrócie jako "k.p.a.") stanowiący, że przez sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozumie się sprawy wynikające z przepisów o ubezpieczeniach społecznych, o zaopatrzeniach emerytalnych i rentowych, o funduszu alimentacyjnym, a także sprawy wynikające z przepisów o innych świadczeniach wypłacanych z funduszów przeznaczonych na ubezpieczenia społeczne.
Z powyższymi przepisami proceduralnymi koresponduje art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.: Dz. U. z 2022r., poz. 1009, dalej w skrócie jako "s.u.s.") stanowiący, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności:
- 1) zgłaszania do ubezpieczeń społecznych;
1a) ustalania płatnika składek;
- 2) przebiegu ubezpieczeń;
- 3) ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek, 3a) ustalania wymiaru składek na Fundusz Emerytur Pomostowych i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu tych składek;
- 4) ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych
- 5) wymiaru świadczeń z ubezpieczeń społecznych.
Zgodnie z art. 83 ust. 2 i 3 s.u.s., od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Odwołanie do sądu przysługuje również w razie niewydania decyzji w terminie 2 miesięcy, licząc od dnia zgłoszenia wniosku o świadczenie lub inne roszczenia.
Powołany przepis ustanawia podstawową zasadę, że weryfikacja decyzji ostatecznych wydawanych w przedmiocie ubezpieczeń społecznych jest dokonywana przez sąd powszechny, który rozpoznaje wniesione w tym zakresie odwołania. Wyjątek od powyższej zasady określa art. 83 ust. 4 s.u.s., zgodnie z którym odwołanie do sądu powszechnego nie przysługuje w przypadku decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia, decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a także od decyzji w sprawie wykreślenia zastawu skarbowego z rejestru. Oznacza to, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych dotyczących przyznania lub odmowy przyznania świadczeń w drodze wyjątku oraz w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wyłączona jest właściwość sądów powszechnych, a w konsekwencji tylko tak określony przedmiot spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych podlega kognicji sądów administracyjnych.
Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że przepis art. 83 s.u.s. stanowi lex specialis w stosunku do art. 3 § 2 p.p.s.a. i wyłącza kognicję sądów administracyjnych w sprawach decyzji dotyczących indywidualnych spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Nie każda zatem sprawa dotycząca działalności organów administracji publicznej, a takimi są sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, może być rozpoznana przez sąd administracyjny. Jeżeli bowiem istnieje przepis szczególny, w świetle którego właściwy jest sąd powszechny, to charakter sprawy ma znaczenie drugorzędne (por. postanowienie NSA z dnia 11 maja 2021 r., sygn.. akt III OSK 4527/21, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, na stronie internetowej nsa.orzeczenia.gov.pl)
W rozpoznawanej sprawie oznacza to, że wniesiona przez W. K. skarga na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Gdańsku z dnia 4 lipca 2016 r. nr [...] o przyznaniu w podstawowym trybie renty rodzinnej skarżącemu - dotyczy sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, w której sądowoadministracyjnym tryb zaskarżenia został wyłączony.
Powyższe stwierdzenie uzasadnia tym samym odrzucenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku skargi w tym przedmiocie w oparciu o art. 58 § 1 pkt 1 p.p.s.a., o czym orzeczono jak w sentencji postanowienia.
Dostrzec przy tym trzeba, że w treści zaskarżonej decyzji W. K. został prawidłowo pouczony przez organ, że w przypadku uznania, że decyzja z dnia 4 lipca 2016 r. o przyznaniu renty nie jest w ocenie strony zgodna z przepisami prawa lub ze stanem faktycznym skarżącemu przysługiwało prawo wniesienia odwołania za pośrednictwem organu rentowego – do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania - Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i ubezpieczeń Społecznych w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji.