Uzasadnienie
Śląski Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny (dalej: organ, ŚPWIS) decyzją z 8 lutego 2023 r. nr NS-HP.2332.2.46.2021, po rozpatrzeniu odwołania A. N. (dalej: pracownik, strona) uchylił w całości decyzję Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w C. (dalej: PPIS) z 12 listopada 2021 r. nr [...], orzekającą o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej oraz stwierdził u pracownika chorobę zawodową: zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych - postać przewlekła wym. w poz. 7/2 wykazu chorób zawodowych określonego w przepisach w sprawie chorób zawodowych, wydanych na podstawie art. 237 § 1 pkt 3-6 i § 11 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy.
W podstawie prawnej decyzji organ przywołał art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000, ze zm.), art. 2351 Kodeksu pracy (Dz. U. z 2022 r., poz. 1510, ze zm.) oraz § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. z 2022 r., poz. 1836).
Z akt administracyjnych wynika, że decyzją z 12 listopada 2021 r. nr [...], PPIS odmówił stwierdzenia u pracownika choroby zawodowej: zewnątrzpochodnego alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych - postać przewlekła. Decyzję wydano w oparciu o postępowanie wyjaśniające narażenie zawodowe oraz orzeczenia lekarskie Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w K. - Poradni Chorób Zawodowych w S. nr [...] z 27 kwietnia 2020 r. i Instytutu Medycyny Pracy w L. nr [...] z 27 września 2021 r.
W odwołaniu od tej decyzji pracownik zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że zdiagnozowana choroba nie ma bezpośredniego związku z wykonywaną pracą zawodową w zakładzie K Sp. z o.o. oddział w C.. Zdaniem pracownika wydanie decyzji nastąpiło w oparciu o niepełny i sprzeczny ze sobą materiał dowodowy. W szczególności PPIS nie uwzględnił dokumentacji medycznej, zdjęciowej oraz karty charakterystyki magazynowanych w K sp. z o. o. oddział w C. oraz informacji pisemnych przekazywanych przez zakład pracy w toku postępowania podczas gdy dowody te były ze sobą sprzeczne i zachodziła konieczność przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego zmierzającego do jednoznacznego ustalenia, czy w trakcie wykonywania pracy pracownik miał bezpośredni kontakt z herbatą i był narażony na pył herbaty, a także czy w pyle herbaty znajdowały się antygeny, przeciwko którym wykazano w surowicy krwi ww. swoiste przeciwciała precypitujące.
Pracownik zarzucił też nieprzeprowadzenie dowodu przesłuchania świadków - osób zatrudnionych w zakładzie pracy, na okoliczność ustalenia, bezpośredniego kontaktu pracownika z sypką herbatą, narażenia na pył herbaty, niezwrócenie się do U Sp. z o.o. o przekazanie informacji, czy dysponują badaniami mikrobiologicznymi pod kątem obecności pleśni w herbacie konfekcjonowanej i przechowywanej zakładzie pracy.
Organ odwoławczy przeprowadził dodatkowe postępowanie dowodowe. Pismem z 8 lutego 2022 r. zwrócił się do PPIS o uzupełnienie oceny narażenia zawodowego z okresu zatrudnienia pracownika w F. Sp. z o.o., a także dopuścił dowód z zeznań świadków wskazanych w odwołaniu. Oceniając zeznania świadków pracujących ze stroną, ŚPWIS wskazał, że z zeznań tych wynika, że podczas zatrudnienia na stanowisku pracownika magazynu - kontrolera jakości, strona wykonywała czynności zawodowe w strefie produktów [...] oraz w obszarze składowania herbat. Produkty U Sp. z o.o. w przypadku braku miejsca w jednej części hali były składowane w części projektu [...]. Sypka herbata przechowywana była w papierowych workach typu big-bag, worki często ulegały rozerwaniu, czasem przywożone worki były już uszkodzone. Rozsypana herbata była zamiatana przez pracowników, a jej pyły unosiły się w obu częściach hali. Pracodawca nie ustosunkował się do powyższych oświadczeń oraz nie przedstawił żądanych przez organ I instancji wyników badań mikrobiologicznych herbaty.
Zdaniem ŚPWIS tak uzupełniony materiał dowodowy stanowi podstawę uzasadniającą przyjęcie, że z przeważającym prawdopodobieństwem strona pracowała w narażeniu na pyły herbaty. Zatem ŚPWIS wystąpił do WOMP PChZ w S. o przesłanie akt sprawy do IMP w L. w celu sporządzenia opinii uzupełniającej. IMP w L. po przeprowadzeniu badania strony 14 listopada 2022 r., orzeczeniem z 8 grudnia 2022 r. nr [...], rozpoznał u strony chorobę zawodową: zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych - postać przewlekła.
W tym stanie rzeczy zaskarżoną decyzją ŚPWIS, uchylił decyzję pierwszoinstancyjną i stwierdził u pracownika chorobę zawodową: zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych - postać przewlekła wym. w poz. 7/2 wykazu chorób zawodowych określonego w przepisach w sprawie chorób zawodowych.
W skardze do sądu administracyjnego F. sp. z o.o. (dalej: Spółka, skarżąca) wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając naruszenie art. 2351 Kodeksu pracy w zw. z § 8 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie chorób zawodowych poprzez stwierdzenie u pracownika choroby zawodowej, podczas gdy w prowadzonym postępowaniu nie ustalono bezspornie ani z wysokim prawdopodobieństwem, aby stwierdzona choroba została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy.
W uzasadnieniu skargi Spółka wskazała, że nie ustalono, czy w okresie świadczenia pracy w Spółce, strona jako pracownik tymczasowy miała kontakt z patogenami, ani czy w ogóle patogeny te występowały na terenie zakładu pracy. Samo twierdzenie, że na kontakt z nimi są często narażeni pracownicy gałęzi przetwórstwa ziołowego nie może przekładać się na uznanie, że zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między chorobą pracownika a warunkami świadczenia pracy w okresie od 9 września 2017 r. do 28 lutego 2018 r. Nawet zaś gdyby przyjąć, że w tym czasie pracownik był narażony na czynnik w postaci pyłu herbaty - w toku postępowania nie zostało nawet uprawdopodobnione, aby pył ten miał zawierać w/w patogeny. Skarżąca, mimo wielokrotnie podejmowanych prób - działająca jako agencja pracy tymczasowej - nie była przy tym w stanie uzyskać od K - pracodawcy strony - wyników badań mikrobioiogicznych herbaty, z którą w czasie zatrudnienia mogła mieć potencjalnie styczność.
Z karty oceny narażenia zawodowego z 22 lipca 2019 r. wynika przy tym, że pracownik nie wykonywał pracy w części przeznaczonej do przechowania herbat i ich pakowania na palety, zaś hala, gdzie świadczył pracę jako kontroler jakości, była konstrukcyjnie oddzielona ścianą od części, w której przechowywana była herbata w workach papierowych i gdzie występowały przypadki rozsypywania się herbaty wskutek uszkodzenia worka. Trudno zatem w tych okolicznościach wywodzić wniosek, że pracownik był notorycznie narażony na wdychanie pyłów herbaty w okresie zatrudnienia w K. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stwierdzenie zatem, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, zwanej dalej p.p.s.a.). W razie nieuwzględnienia skargi sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Oceniając w zakreślonych wyżej ramach zaskarżoną decyzję wskazać trzeba, że jest ona zgodna z prawem.
W pierwszym rzędzie przypomnieć przyjdzie, że materialnoprawne przesłanki stwierdzenia choroby zawodowej wyznacza definicja sformułowana w art. 235¹ Kodeksu pracy, zgodnie z którą za chorobę zawodową uważa się chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym".
O stwierdzeniu choroby zawodowej decyduje więc zachowanie dwóch wymogów. Pierwszym z nich jest występowanie schorzenia odpowiadającego schorzeniu zamieszczonemu w wykazie chorób zawodowych stanowiącym załącznik do rozporządzenia; drugim - ustalenie związku przyczynowego pomiędzy powstaniem tej choroby a oddziaływaniem czynników szkodliwych występujących w środowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy. Wystąpienie tych przesłanek lub ich brak organ orzekający jest obowiązany ustalić zgodnie z przepisami K.p.a.
Rozpoznanie choroby zawodowej u pracownika lub byłego pracownika może nastąpić w okresie jego zatrudnienia w narażeniu zawodowym albo po zakończeniu pracy w takim narażeniu, pod warunkiem wystąpienia udokumentowanych objawów chorobowych w okresie ustalonym w wykazie chorób zawodowych (art. 235² K.p.).
Innymi słowy choroba zawodowa jest pojęciem prawnym oznaczającym zachorowanie, które pozostaje w związku przyczynowym z pracą. Wywołuje ją praca, jej rodzaj, charakter i warunki jej wykonywania. Z tego powodu choroby zawodowe są przewidywalne, a owe przewidywalne uszkodzenia zdrowia zostały ujęte w tzw. wykazie chorób zawodowych.
Stosownie przy tym do § 8 ust. 1 rozp. RM w sprawie chorób zawodowych podstawą wydania przez właściwego inspektora sanitarnego decyzji o stwierdzeniu lub odmowie stwierdzenia choroby zawodowej jest materiał dowodowy, a w szczególności dane zawarte w formularzu oceny narażenia zawodowego oraz w orzeczeniach lekarskich wyspecjalizowanych jednostek diagnostycznych powołanych do rozpoznawania chorób zawodowych, wymienionych w § 5 omawianego aktu wykonawczego.
W zaskarżonej decyzji organ odwoławczy – opierając się na orzeczeniu uprawnionej jednostki medycznej - stwierdził, że u pracownicy skarżącej Spółki zdiagnozowano zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych – postać przewlekła, a jest to choroba zamieszczona w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia, wym. w poz. 7/2 wykazu chorób zawodowych. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że pracownica pracowała w narażeniu zawodowym w okresie od 2017-2018 na stanowisku pracownika magazynowego-kontrolera jakości w I Sp. z o.o. obecnie F. Sp. z o.o.; wystąpienie choroby wynika z jednoznacznych ustaleń uprawnionej jednostki orzeczniczej z 8 grudnia 2022 r.; na str. 5-7 organ szczegółowo opisał przebieg i wyniki badania w jednostce orzeczniczej. Organ prawidłowo podkreślił związanie treścią orzeczenia lekarskiego z 8 grudnia 2022 r. nr [...], w którym jednoznacznie stwierdzono zawodową etiologię schorzenia.
Z oceny narażenia zawodowego oraz zeznań świadków i przesłuchania strony jednoznacznie wynika, że pracownica w okresach w/w od 2017 r. do 2018 r. pracowała w Spółce na stanowisku pracownik magazynowy-kontroler jakości w wysokim prawdopodobieństwie ekspozycji zawodowej na pył herbaty, co stwarzało możliwość powstania choroby zawodowej, tj. zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych – postać przewlekła.
Bezsporne jest wystąpienie choroby stanowiącej chorobę zawodową oraz wykonywanie pracy w narażeniu zawodowym. Zasadniczy spór w sprawie dotyczy kwestii, czy powyższe ustalenia - w kontekście orzeczenia uprawnionej jednostki medycznej z 8 grudnia 2022 r., na którym oparły się organy inspekcji sanitarnej, dają podstawę do przyjęcia, że choroba została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, czy też jest wynikiem czynników o charakterze pozazawodowym. Inaczej rzecz ujmując, czy istnieją podstawy do obalenia domniemania, a ich niedostrzeżenie przez organ jest wynikiem niedostatków postępowania dowodowego; w szczególności oparcia się na wadliwym – bo niekompletnym – orzeczeniu uprawnionej jednostki medycznej.
W tym miejscu trzeba zwrócić uwagę, że przepis art. 235¹ Kodeksu pracy wyraźnie zakłada występowanie związku przyczynowo-skutkowego między warunkami pracy a ujawnionym schorzeniem. Oznacza to, że w przypadku równoczesnego pozytywnego ustalenia, iż stwierdzona u pracownika choroba jest wymieniona w wykazie chorób zawodowych oraz, że praca była wykonywana w szkodliwych warunkach, istnieje domniemanie związku przyczynowego pomiędzy tą chorobą zawodową a warunkami narażającymi na jej powstanie (utrwalony pogląd judykatury - vide między innymi wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: z 19 lipca 2011 r. sygn. akt II SA/Bd 538/11, z 16 czerwca 2012 r. sygn. akt III SA/Kr 1183/10 oraz z 12 czerwca 2012 r. sygn. akt IV SA/Wr 134/12, publ.: orzeczenia. nsa.gov). Domniemanie to ma charakter wzruszalny, co oznacza, że w sytuacji, gdy u strony zatrudnionej w warunkach szkodliwych dla zdrowia zdiagnozowana zostaje jedna z chorób wymienionych w rozporządzeniu, schorzenia tego można nie uznać za chorobę zawodową wyłącznie w przypadku, gdy zostanie wykazane w sposób bezsporny, że jej etiologia ma charakter pozazawodowy.
Nie wystarcza tu więc jedynie wykazanie współistnienia czynników pozazawodowych. Organy sanitarne mogłyby odmówić stwierdzenia choroby zawodowej jedynie w przypadku jednoznacznego i przekonującego ustalenia, że właśnie takie czynniki - a nie sposób wykonywania pracy - wywołały dolegliwość (vide: wyrok WSA z 29 sierpnia 2013 r. sygn. akt IV SA/Gl 699/12, LEX nr 1365282).
Trzeba mieć na uwadze okoliczność, że domniemanie prawne prowadzi do zmiany ciężaru dowodu, co jest nieodłącznie związane ze zmianą samego tematu dowodu, gdyż przeprowadzone dowody zmierzają do obalenia wniosku domniemania prawnego (por. J. Nowacki: Domniemania prawne, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w K. nr 142, K.1976 r., s. 47 oraz powołana tam literatura).
Prościej rzecz ujmując konstrukcja domniemania prawnego, to założenie przez ustawodawcę, że jeżeli zachodzi pewien fakt (podstawa domniemania), to należy uznać istnienie pewnego innego faktu prawotwórczego, prawa czy stosunku prawnego (skutek domniemania). Fakt określony jako podstawa domniemania podlega dowodzeniu na zasadach ogólnych. Fakt prawotwórczy, prawo czy stosunek prawny stanowiące skutek domniemania nie podlegają dowodzeniu. Stosujący prawo jest obowiązany przyjąć ich istnienie, jeżeli udowodniono fakty stanowiące podstawę domniemania. W analizowanym domniemaniu w podstawie wskazano fakt istnienia choroby odpowiadającej chorobie wymienionej w wykazie oraz fakt pracy w narażeniu zawodowym. Te dwie okoliczności muszą zostać udowodnione. Jeżeli zostaną wykazane, to ustawodawca nakazuje organom przyjąć – już bez prowadzenia postępowania dowodowego na tę okoliczność – istnienie choroby zawodowej.
Domniemanie jest jednak wzruszalne co oznacza, że ustawodawca założył, że mogą w rzeczywistości pojawić się sytuację, w których pomimo tego, że dojdzie do ustalenia faktów odpowiadających normatywnej treści podstawy domniemania, to choroba nie powinna być kwalifikowana jako choroba zawodowa. Jednak w takim przypadku konieczne jest przeprowadzenie przeciwdowodu, mocą którego dochodzi do zakwestionowania skutku domniemania. Aby organ mógł odmówić stwierdzenia choroby zawodowej pomimo tego, że choroba odpowiadająca schorzeniu zamieszczonemu w wykazie została przez uprawnioną jednostkę medyczną stwierdzona i wykazano pracę w narażeniu zawodowym, musi udowodnić, że rzeczywistość jest inna niż przyjął ustawodawca w skutku domniemania. Mając na uwadze związanie organu inspekcji sanitarnej orzeczeniami lekarskimi uprawnionych jednostek medycznych, rolą organu jest ocenie tych dowodów pod kątem możliwości przełamania domniemania.
Sąd stwierdza, że orzeczenie lekarzy specjalistów z 8 grudnia 2022 r., na którym oparły się organy jednoznacznie wskazuje, że u pracownicy stwierdzono chorobę zewnątrzpochodne alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych – postać przewlekłą.
Z treści orzeczenia lekarskiego wynika, że zostało ono wydane w oparciu o: wywiad chorobowy, badanie przedmiotowe, analizę dokumentacji medycznej a także nowe ustalenia organu odwoławczego przyjęte w piśmie, z 22 sierpnia 2022 r. (str. 85 akt administracyjnych), że strona była zatrudniona w Spółce w narażeniu na pyły herbaty.
Lekarze orzecznicy jednoznacznie potwierdzili zasadność przyjęcia skutku domniemania.
Niezasadne zatem okazały się zarzuty skargi, że organ odwoławczy nie wyjaśnił stanu faktycznego sprawy. W szczególności, że organ nie wyjaśnił, że strona miała kontakt z czynnikami szkodliwymi w środowisku pracy. Przeczą temu zeznania świadków, którzy pracowali ze stroną i jednoznacznie zeznali, że wykonywała ona czynności zawodowe w miejscu składowania herbat. Sypka herbata była przechowywana w papierowych workach, które były czasem uszkodzone, rozsypana herbata była zamiatana, a jej pyły unosiły się w obu częściach hali.
Sąd stwierdza, że organy prawidłowo oparły się na orzeczeniu lekarskim z 8 grudnia 2021 r. oraz zeznaniach świadków i nie było w tej sprawie potrzeby uzupełnienia materiału dowodowego. Treść orzeczenia uprawnionej jednostki medycznej wskazuje, że lekarze orzecznicy byli w pełni świadomi, iż ich obowiązkiem jest ustalenie istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy stwierdzoną chorobą, a sposobem wykonywania pracy; czemu dali wyraz w sporządzonym orzeczeniu; nadto obowiązkowi temu podołali.
Organ odwoławczy prawidłowo przyjął, że zgromadzony materiał dowodowy daje podstawę do wydania zgodnego z prawem rozstrzygnięcia. Z powodów wyżej wyjaśnionych, w realiach tej sprawy, ocena całego materiału dowodowego dawała podstawę do przyjęcia, że okoliczności objęte żądaniem w zakresie relewantnym prawnie zostały udowodnione. Jeżeli, w oparciu o opisany w orzeczeniu zakres diagnostyki i dostępną dokumentację, lekarze nie ustalili czynników o pozazawodowym charakterze o tak istotnym oddziaływaniu na organizm, że mogłyby prowadzić do zniweczenia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy pracą w narażeniu a chorobą, to nie było konieczne wywodzenie na okoliczność ich istnienia. Sąd nie ma podstaw do kwestionowania wiedzy medycznej lekarzy orzeczników, a treść orzeczenia medycznego nie budzi żadnych wątpliwości w zakresie racjonalności przyjętych w nim ustaleń.
Tym samym Sąd podzielił pogląd organu odwoławczego, że zgromadzony materiał dowodowy dawał podstawę do wydania zgodnego z prawem rozstrzygnięcia, stwierdzającego chorobę zawodową pracownicy skarżącej Spółki. Jednocześnie Sąd ocenił jako chybione zamieszczone w skardze zarzuty naruszenia przepisów przepisów prawa.
Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.