Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicachz 6 lipca 2023 r., sygn. akt III SA/Gl 296/23

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS, organ) z 8 marca 2023 r., nr UP-184/2023 utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z 5 stycznia 2023 r. nr [...] odmawiającą J. K. (dalej: Skarżący) na podstawie:

1.art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2022r. poz. 1009; dalej: u.s.u.s.) umorzenia należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 149 656,54 zł, w tym:

1. a) ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 118 336,97 zł, w tym z tytułu:
2. - składek za okres 07.2003, 09.2003-03.2004, 11.2005-04.2006, 06.2006, 11.2006-03.2009, 08.2009-09.2009, 11.2009-06.2010, 09.2010-03.2012, 07.2013-01.2014-48 101,77 zł, odsetek naliczonych na dzień przedawnienia oraz 31 października 2022r. w kwocie 52 776zł przypadających od ww. składek,
3. - odsetek naliczonych na dzień przedawnienia oraz 31 października 2022r. w kwocie 17 166 zł przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 07.2003, 09.2003-03.2004, 11.2005-04.2006, 06.2006, 11.2006-03.2009, 08.2009-09.2009, 11.2009- 06.2010, 09.2010-03.2012, 07.2013-01.2014,
4. - kosztów upomnienia - 293,20zł,
5. b) ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 23 971,24 zł w tym z tytułu:
6. - składek za okres 09.2003-03.2004, 10.2005, 11.2006, 09.2007, 10.2007, 12.2007,03.2009, 05.2009, 08.2009, 01.2010-06.2010, 09.2010-04.2011, 07.2011-03.2012, 07.2013-01.2014- 8 812,84zł,
7. - odsetek naliczonych na dzień przedawnienia oraz 31 października 2022r. w kwocie 8 192 zł przypadających od ww. składek,
8. - odsetek naliczonych na dzień przedawnienia oraz 31 października 2022r. w kwocie 6 770 zł przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych za okres 9.2003- 03.2004, 09.2007-10.2007, 12.2007, 01.2010-6.2010, 09.2010-04.2011, 07.2011-03.2012, 08.2013-01.2014,
9. - kosztów upomnienia - 196,40 zł
10. c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w łącznej kwocie 7 348,33zł, w tym z tytułu:
11. - składek za okres 11.2006-02.2009, 01.2010-03.2010, 09.2010, 11.2010-03.2012, 07.2013-01.2014- 3 612,13zł,
12. - odsetek (naliczonych na dzień przedawnienia oraz 31 października 2022r.) - 3 575 zł, kosztów upomnienia-161,20zł,
13. 2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem", odmawia umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 85 137 zł, w tym:

1. a) ubezpieczenia społeczne - za okres 07.2003, 09.2003-03.2004, 11.2005-04.2006, 06.2006, 11.2006-03.2009, 08.2009-09.2009, 11.2009-06.2010, 09.2010-03.2012, 07.2013- 01.2014 w łącznej kwocie 64 940,93 zł, w tym z tytułu:
2. - składek – 31 198,73 zł,
3. - odsetek (naliczonych na dzień przedawnienia oraz 31 października 2022r.) - 33 449zł,
4. - kosztów upomnienia-293,20zł,
5. b) ubezpieczenie zdrowotne - za okres 09.2003-03.2004, 10.2005, 11.2006, 09.2007, 10.2007, 12.2007, 03.2009, 05.2009, 08.2009, 01.2010-06.2010, 09.2010-04.2011, 07.2011- 03.2012, 07.2013-01.2014 w łącznej kwocie 17 201,24 zł, w tym z tytułu:
6. - składek - 8 812,84 zł,
7. - odsetek (naliczonych na dzień przedawnienia oraz 31 października 2022r.)- 8 192zł,
8. - kosztów upomnienia-196,40 zł,
9. c) Fundusz Pracy - za okres 11.2006-06.2007, 09.2007, 02,03,08.2008, 10.2008, 12.2008, 01-03.2010, 09.2010, 11.2010 -03.2012, 07.2013-01.2014 w łącznej kwocie 2 994,83zł, w tym z tytułu:
10. - składek-1 534,63 zł,
11. - odsetek-1 299zł,
12. - kosztów upomnienia-161,20zł.

Podstawą prawną wydanej decyzji był art 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000; dalej: k.p.a.) w związku z art. 83 ust. 4 u.s.u.s.

Rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym.

W dniu 31 października 2022 r. J. K. (dalej: Skarżący) złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek.

Po przeprowadzeniu postępowania w sprawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział W R. decyzją z 5 stycznia 2023 r. nr [...] odmówił Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek.

Od tej decyzji Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie jego sprawy.

Prezes ZUS po ponownej analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego utrzymał decyzję w mocy.

W uzasadnieniu stwierdził, że organ I instancji prawidłowo ustalił, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu.

Ze złożonego w dniu 10 października 2022 r. przez Skarżącego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej/osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej wynika, że Skarżący jest żonaty, nie pracuje zarobkowo, nie otrzymuje świadczeń emerytalno-rentowych, nie uzyskuje dochodów z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i świadczeń z Urzędu Pracy. Skarżący korzysta z dodatku mieszkaniowego z Ośrodka Pomocy Społecznej w R. w wysokości 520,77 zł netto miesięcznie oraz jego żona pobiera zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 2.119,00 zł netto miesięcznie. Prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe z żoną B. K., która uzyskuje dochód w wysokości 2 119,00 zł netto miesięcznie.

Skarżący ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w łącznej wysokości 2.647,25 zł, w tym z tytułu miesięcznych opłat 939,16 zł, opłat eksploatacyjnych 1.508,09 zł oraz kosztów leczenia - 200,00zł. Posiada zobowiązania finansowe w bankach w wysokości 18.500,00 zł oraz alimentacyjne (za okres 2013-20.15) w wysokości 16.000,00 zł które nie są spłacane, ale są dochodzone w trybie egzekucji komorniczej. Ponadto Skarżący jest współwłaścicielem w części mieszkania przy ul. [...] w R. o nr księgi wieczystej [...]. Nie posiada ruchomości, praw majątkowych i wierzytelności. Posiada składniki mienia ruchomego tj. sprzęt RT\//AGD o łącznej wartości 600,00 zł.

Wykonując czynności w ramach postępowania wyjaśniającego ZUS wykorzystał dane z Kompleksowego Systemu informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych (Centralnej Ewidencji i informacji o Działalności Gospodarczej, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Bazy Danych Ksiąg Wieczystych). Pozwoliły one na ustalenie, że 1 lutego 2014 r. Skarżący zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej pod firmą K. J. Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowe "D.". Działalność ta 23 czerwca 2016 r. została wykreślona, ponieważ Skarżący nie złożył wniosku o wpis informacji o wznowieniu wykonywania działalności gospodarczej przed upływem okresu 24 miesięcy od dnia zawieszenia działalności gospodarczej. Od 3 lutego 2014 r. Skarżący jest zgłoszony do ubezpieczeń w ZUS jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Jest współwłaścicielem we wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej lokalu mieszkalnego w R. przy ul. [...], dla której Sąd Rejonowy w R. prowadzi księgę wieczystą nr [...], na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego na należności z tytułu składek w łącznej wysokości 105.871,88 zł. Nie jest właścicielem pojazdu.

W sposób przymusowy dochodzone są należności przez Dyrektora Oddziału ZUS w R. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. z zastrzeżeniem art. 30 u.s.u.s, należności z tytułu składek (w tym składki, odsetki za zwłokę, koszty upomnienia, opłata dodatkowa) mogą być umarzane tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności. Przypadki wystąpienia całkowitej nieściągalności zostały określone w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ww. ustawy, a mianowicie gdy:

1. 1. zobowiązany zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie: brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2.sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe: z przyczyn, o których moka w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 ze zm.), 3.nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 Sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2651 ze zm.), 4.nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b.nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, 4c. ogłoszono upadłość, o której mowa w części lII w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe, 5.naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,
2. 6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego ZUS ustalił, że:

1. - przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;
2. - przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4,4b i 4c u.s.u.s, nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby że sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust 1 pkt 1 ustawy Prawo upadłościowe, nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym i ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe;
3. - nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. – Skarżący zakończył prowadzenie działalności gospodarczej, jednak nie wystąpiło kryterium braku następców prawnych (żona, syn) oraz braku majątku, ponieważ Skarżący jest właścicielem we wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej nieruchomości o nr księgi wieczystej [...], na której ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego na należności z tytułu składek w łącznej wysokości 105.871,88 zł;
4. - przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi, ponieważ wysokość nieopłaconych składek przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym - zgodnie z rozporządzeniem Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 5 stycznia 2021 r. w sprawie Wysokości kosztów upomnienia doręczanego zobowiązanemu przed wszczęciem egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2021 r. poz.
5. 57) wysokość kosztów upomnienia wynosi 16,00 zł;
6. - przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi dlatego, że Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Postanowieniem z 18 sierpnia 2014 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w R. umorzył postępowanie egzekucyjne, wskazując w jego uzasadnieniu, że we wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej posiada Skarżący spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego i dotychczas egzekucja nie była kierowana do tego składnika majątkowego;
7. - przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. nie zachodzi - nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, ponieważ przymusowe dochodzenie części należności jest prowadzone przez Dyrektora Oddziału ZUS w R., dysponuje Skarżący składnikiem majątkowym w postaci nieruchomości o nr księgi wieczystej [,...], na której organ dokonał zabezpieczenia hipotecznego należności z tytułu składek.

Wobec tego stwierdzone zostało, że w sytuacji Skarżącego nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, co uniemożliwia pozytywne rozstrzygnięcie jego wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Natomiast zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 u.s.u.ś. i § 3 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365; dalej: rozporządzenie) należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. ZUS może umorzyć wskazane należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1. 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych;
2. 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;
3. 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Według dokonanych przez ZUS ustaleń wymienione okoliczności w sytuacji Skarżącego nie występują.

Nie ma zastosowania § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, ponieważ Skarżący nie prowadzi już działalności gospodarczej. Natomiast § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczący stanu zdrowia uwarunkowany jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Skarżący powołując się na swoją sytuację zdrowotną poinformował, że w 2013 r. zachorował na zwyrodnienie stawu biodrowego, co utrudniało mu chodzenie i wykonywanie pracy. Później zaczęły się dolegliwości bólowe drugiego biodra, a także kręgosłupa, barków, nadgarstków i obu kolan. W 2015 r. Skarżący uzyskał stałe orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Poza tym pojawiły się dodatkowe schorzenia tj. przepuklina pępkowa, rozstęp mięśniowy brzucha, wodniak jądra, cukrzyca. Na ich potwierdzenie Skarżący załączył stosowne zaświadczenia lekarskie.

Obecnie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy.

Nie może podjąć zatrudnienia żona Skarżącego, ponieważ sprawuje opiekę nad swoją mamą, chorującą na demencję. Z tego tytułu pobiera świadczenie pielęgnacyjne.

W ocenie ZUS brak jest podstaw do uznania, że stan zdrowia Skarżącego bądź konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia go możliwości uzyskania środków finansowych na spłatę należności z tytułu składek.

Nie może być uznana za wystarczająca przesłanka umorzenia zaległości zgłaszana przez Skarżącego w postaci ograniczonych możliwości płatniczych. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się bowiem do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

W dniu 1 lutego 2014 r. Skarżący zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie sprzedaży hurtowej drewna, materiałów budowlanych i wyposażenia sanitarnego. Z 21 czerwca 2016 r. ta działalność została wykreślona.

Od 3 lutego 2014 r. Skarżący jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Był zatrudniony na podstawie umowy o pracę przez jeden dzień - tj. 28 lipca 2022 r., a podstawa wymiaru składek wyniosłą 143,50 zł.

Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, która uzyskuje dochód z tytułu świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 2.119,00 zł netto miesięcznie. Żona Skarżącego od 1 marca 2020 r. jest zgłoszona do ubezpieczeń w ZUS jako świadczeniobiorca, za którego jednostka organizacyjna pomocy społecznej ma obowiązek opłacać składki, a wysokość świadczenia pielęgnacyjnego) od stycznia 2023 r. wynosi 2.458.00 zł miesięcznie.

Przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Z tego wynika, że budżet gospodarstwa domowego Skarżącego jest o 104,07 zł niższy niż poziom minimum socjalnego, określony w grudniu 2022r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych ma kwotę 2.562,07 zł.; w III kwartale 2022 r. dla dwuosobowego gospodarstwa pracowniczego i jednocześnie o 1.306,60 zł wyższy niż poziom minimum egzystencji w roku 2021 r. określony na kwotę 1.151,40 zł dla takiego gospodarstwa. Wobec tego ZUS uznał, że sytuacja bytowa Skarżącego jest trudna, jednak nie stanowi zagrożenia bytu. Zwrócił jednak uwagę ZUS na to, że Skarżący nie podejmuje żadnej formy zatrudnienia.

ZUS poddał analizie podane przez Skarżącego koszty związane z utrzymaniem. Uznał je za niekompletne, ponieważ wynika z nich że w lokalu zamieszkują trzy osoby, natomiast Skarżący nie podał danych tej trzeciej osoby i nie udzielił informacji co do jej partycypacji w kosztach utrzymania mieszkania. Stwierdził ponadto, że budżet gospodarstwa domowego Skarżącego pozwala na sfinansowanie w całości wydatków. Wydatki te nie są nadzwyczajnymi kosztami jakie musi Skarżący ponosić. ZUS nie może umarzać zaległości każdej osobie, która je ponosi. Organ zwrócił przy tym uwagę na deklarowane miesięczne wydatki w wysokości 200,00 zł miesięcznie na zakup paliwa, choć ani Skarżący ani jego żona nie są właścicielem pojazdu.

Odnosząc się do informacji o posiadaniu innych zobowiązań finansowych Prezes ZUS stwierdził, że nie stanowi to przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek.

Skarżący nie jest trwale i całkowicie wykluczony z rynku pracy ze względów zdrowotnych, może podejmować zatrudnienie w warunkach pracy chronionej. W przyszłym roku nabędzie prawo do emerytury, ale – co sam podnosi - nie chce, aby przyszłe świadczenie zostało obciążone z tytułu za ległych składek ZUS,

Prezes ZUS podkreślił, że niejednokrotnie zobowiązani znajdujący się, również w trudnej sytuacji życiowej wywiązują się ze swoich zobowiązań publicznoprawnych w sposób należyty i terminowy, chociażby w systemach spłat ratalnych. Natomiast Skarżący nie podejmował działań w kierunku polubownego rozwiązania problemu zadłużenia.

Wnosząc skargę Skarżący wskazał, że decyzja narusza prawo i jego interes prawny. Podkreślił, że obecnie nie posiada majątku, a mieszkanie jest zabezpieczone wpisem hipotecznym na rzecz ZUS. Interes prawny Skarżącego będzie naruszony w przyszłości wobec potrącania z jego emerytury zadłużenia i tym samym pozostawianiu mu niezbędnego minimum. Skarżący nie ma nawet z czego zgodzić się na układ ratalny, bo naruszyło by to jego podstawowe warunki finansowe, materialne, bytowe. Jest człowiekiem schorowanym, jednego dnia pracy w zakładzie pracy chronionej nie mógł z bólu wytrzymać. Wobec tego kompletuje dokumentację do uzyskania zaświadczenia o trwałej niezdolności do pracy. Skarżący utrzymuje się z uzyskiwanego przez żonę świadczenia opiekuńczego, które wystarcza na zaspokojenie minimalnych potrzeb.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymując swoje stanowisko w sprawie wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie natomiast do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na natomiast do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd stwierdza nieważność decyzji, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), albo stwierdzi wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 3 p.p.s.a.).

Według art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Oznacza to, że sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.).

Oceniając zaskarżoną decyzję, według podanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, że nie jest ona prawidłowa.

Istota sporu w sprawie dotyczy oceny legalności decyzji Prezesa ZUS z 8 marca 2023 r., nr UP-184/2023, w której utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z 5 stycznia 2023 r. nr [...] odmawiającą Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek.

W ocenie Sądu w tej sprawie w pierwszej kolejności ustalenia wymaga, czy należności, których wniosek dotyczy są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Trzeba bowiem podkreślić, że decyzje w sprawach tego rodzaju mogą być wydawane wyłącznie w przypadku należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast procedowanie w sprawach dotyczących należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Przedawnienie jako instytucja prawa materialnego, skutkująca wygaśnięciem zobowiązania musi być bezwzględnie respektowana w toku postępowania. W realiach rozpoznawanej sprawy, obowiązkiem ZUS było zatem w pierwszej kolejności ustalenie, czy zaległe składki, od których umorzenia odsetek, kosztów upomnienia wniósł Skarżący są nadal wymagalne i nie uległy one przedawnieniu. Tym bardziej, że początek zaległości w opłacaniu składek datuje się na 2003 r. Za bezprzedmiotowe - podlegające umorzeniu zgodnie z art. 105 § 3 k.p.a. trzeba bowiem uznać prowadzenie przez organ postępowania w sprawie umorzenia nieistniejących (przedawnionych) należności składkowych. Dopiero po prawidłowym ustaleniu okresu, którego dotyczą należności składkowe oraz ich wysokości możliwe jest wydanie przez organ prawidłowej decyzji, na podstawie art. 28 u.s.u.s.

Kwestia ta jest o tyle istotna w niniejszej sprawie, że organy obu instancji powołały się na przesłankę zawieszenia biegu terminu przedawnienia, której zaistnienie wymaga przedstawienia dowodów powodujących tą okoliczność. Wskazać bowiem należy, że w obecnym brzmieniu art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowi, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Również w pierwotnym brzmieniu, zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Przepis był parokrotnie nowelizowany. Ustawa z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm.) dokonała w art. 1 pkt 9 zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s. stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

Zgodnie z art. 23 ustawy zmieniającej weszła ona w życie w dniu 1 stycznia 2003 r. Tą ustawą zmieniającą dodano również do art. 24 m.in. ustęp 5b stanowiący, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem. Następnie art. 24 ust. 5b u.s.u.s. został zmieniony przez art. 10 pkt 10 lit. b ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. Nr 121, poz. 1264) z dniem 1 lipca 2004 r. i otrzymał brzmienie: Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat.

Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy systemowej, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 ustawy systemowej, ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 powołanego przepisu, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi, wcześniej przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu.

W niniejszej sprawie Prezes ZUS odnosząc się do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek uznał, iż organ I instancji prawidłowo stwierdził, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy one przedawnieniu (strona 3 decyzji). Przepis art. 24 ust. 5b u.s.u.s. stanowi, że dla zawieszenia biegu terminu przedawnienia konieczne jest podjęcie pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której jednak dłużnik został zawiadomiony. Okoliczność ta jednakże musi zostać wykazana przez organ. W aktach niniejszej sprawy, poza stwierdzeniem o nieprzedawnieniu należności, brak jest dowodu doręczenia zawiadomienia dłużnika o czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek gdzie istotne pozostaje również i to, że termin przedawnienia rozpoczyna swój bieg osobno dla każdej składki. Taki sposób procedowania w sprawie oznacza, iż organy obu instancji, nie dołączając do akt dokumentów, z których wywodzą skutek prawny dla strony dopuściły się w ten sposób naruszenia art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Stosownie bowiem do art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast według art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Sąd podziela pogląd wyrażony przez WSA w wyroku z 27 września 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 536/1, że organ administracyjny wszystkie swoje twierdzenia o zdarzeniach prawnych istotnych w danej sprawie powinien wykazać poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną okoliczność.

Sąd zauważa także, iż nie jest jego rzeczą uzupełnianie dowodów w sprawie, gdyż orzeka na podstawie akt sprawy. Jak stanowi art. 133 p.p.s.a. Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy. Orzekanie "na podstawie akt sprawy" oznacza, iż Sąd przy ocenie legalności aktu bierze pod uwagą materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Dodać należy, iż Sąd administracyjny nie ma obowiązku ustalania okoliczności sprawy. (por. wyrok NSA z dnia 31 października 2017 r.; sygn. akt I OSK 1664/17). Z przepisu art. 133 § 1 p.p.s.a. wynika bowiem nakaz wyprowadzania oceny prawnej na gruncie faktów i dowodów znajdujących odzwierciedlenie w aktach sprawy (por. wyrok NSA z 26 maja 2010 r., sygn. akt I FSK 497/09; wyrok NSA z 19 października 2010 r., sygn. akt II OSK 1645/09; wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt II OSK 763/12).

Ponownie rozpoznając sprawę organ ustali daty wymagalności poszczególnych należności z tytułu składek, obliczy termin przedawnienia każdej z nich a także czy zaszły okoliczności przerywające bądź zawieszające bieg terminu przedawnienia i których należności dotyczyły i wskaże w uzasadnieniu decyzji z jakich okoliczności wnioski co do braku przedawnienia co do poszczególnych należności wywodzi. Nadto włączy w poczet materiału dowodowego dokumenty świadczące o zawieszeniu bądź przerwaniu biegu terminu przedawnienia składek. Dopiero tak ustalony stan faktyczny i uzupełniony materiał dowodowy pozwoli na rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie należności, a w konsekwencji i na ocenę legalności takiej decyzji w razie jej kontroli sądowoadministracyjnej.

W tym stanie rzeczy Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.