Uzasadnienie
Decyzją z 9 marca 2023 r., 2 Wójt Gminy C. odmówił skarżącemu (J. J.) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.
Jako negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ wskazał wiek, w jakim u matki skarżącego powstała niepełnosprawność, tj. 57 lat (art. 17 ust.1b pkt 1 i 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 390) - dalej: "u.ś.r.") oraz pobieranie przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad matką (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit b u.ś.r.). Organ przyznał, że skarżący we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego co prawda dokonał wyboru świadczenia, tj. zrezygnował ze specjalnego zasiłku opiekuńczego, jednakże w obrocie prawnym nadal pozostawała decyzja przyznająca ww. zasiłek.
W odwołaniu skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. przez brak uwzględnienia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, art. 17 ust.5 pkt. 1 lit. b u.ś.r. przez pominięcie celów tej ustawy i przyjęcie, że pobieranie specjalnego zasiłku opiekuńczego stanowiło negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz art. 27 ust.5 w zw. z art. 17 ust.5 pkt 1 lit. b u.ś.r. i przez to nieuwzględnienie, że w razie zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego osoba uprawniona ma prawo wyboru jednego ze świadczeń.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 5 czerwca 2023 r., utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.
Kolegium stwierdziło, że decyzja organu I instancji została wydana na podstawie przepisu, który w związku z wejściem w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/1 został uznany za niezgodny z Konstytucją, zatem w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przez organ pomocowy art. 17 ust. 1b cytowanej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Trybunał Konstytucyjny ww. wyrokiem orzekł bowiem, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.
Tym samym okoliczność, że niepełnosprawność u matki skarżącego powstała w okresie późniejszym niż wymaga tego art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.
Ponadto w sprawie ustalono na podstawie wywiadu środowiskowego, że skarżący jest kawalerem, mieszka z mamą, która ma 87 lat i jest osobą przewlekle chorą i niepełnosprawną. Matka skarżącego musi mieć zapewnioną opiekę osoby drugiej w codziennym funkcjonowaniu. Skarżący twierdził, że zrezygnował z podejmowania pracy zawodowej lub dorywczej z uwagi na konieczność bycia przy mamie przez cały czas. Skarżący pobierał przy tym specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad ojcem w okresie od 1 czerwca 2014 r. do 12 maja 2017 r., a od 13 maja 2017 r. pobierał zasiłek w związku z opieką nad matką. Matka była osoba niewidomą i nie była w stanie samodzielnie funkcjonować, jej stan zdrowia wymagał zdaniem skarżącego nieustannego nadzoru we wszystkich czynnościach życiowych. Matka porusza się i przemieszcza przy pomocy drugiej osoby.
Skarżący w ramach sprawowanej opieki miał przygotowywać wszystkie posiłki w ciągu dnia i podawać mamie, kontrolować czy zjadła. Ponadto podawał lekarstwa zlecone przez lekarza. Przez cały kontroluje stan zdrowia mamy, gdzie przebywa i co robi. Nadto sprzątał pokój mamy, robi zakupy, pomaga mamie w rehabilitacji, ubrać się oraz w czynnościach higienicznych.
Krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem wymagającej opieki oprócz skarżącego obejmuje jeszcze siedmioro jej dzieci, tj.: M. K., A. J., M. N., J. J.1 - wszyscy zamieszkali w S. czyli w tej samej miejscowości co brat i niepełnosprawna matka, D. P. - zamieszkałą w G., T. N. zamieszkałą w miejscowości Ł. oraz S. J. - mieszkającego T. Ze złożonych przez ww. osoby oświadczeń jak i ustaleń wywiadu środowiskowego wynikać miało, że nie mogą sprawować opieki nad niepełnosprawną matką ze względu na obowiązki zawodowe jak i pracę na gospodarstwie rolnym, opiekę nad teściową, przynależność do organizacji społecznych, sytuację zdrowotną (orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności M. K.).
Zdaniem Kolegium, w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Zamieszkiwanie w innej miejscowości czy wykonywanie pracy zawodowej nie można uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłyby na anulowanie obowiązku alimentacyjnego.
Wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego (oprócz konieczności sprawowania stałego nadzoru ze względu na ślepotę matki) nad niepełnosprawną matką, przy współudziale rodzeństwa, które w większości mieszka w tej samej miejscowości oraz skorzystania z usług opiekuńczych daje możliwość podjęcia skarżący zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zatem - w ocenie tut. Kolegium - w okolicznościach niniejszej sprawy brak było podstaw do tego, aby odwołujący rezygnował z aktywności zawodowej z powodu opieki nad niepełnosprawną matką, choćby w ograniczonym zakresie czasowym.
Ponadto obowiązek alimentacyjny nie musiał polegać na osobistym staraniu, lecz może ograniczać się do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący wniósł o uchylenie decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a nadto o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.
Skarżący zarzucił decyzji Kolegium naruszenie:
- 1. prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
- 2. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art.7, art.77 § 1 oraz art. 80 w zw. z art. 75 mające § 1 k.p.a. przez wydanie decyzji na podstawie błędnych i dowolnych ustaleń faktycznych, przyjętych na podstawie wadliwie ocenionego przez organ materiału dowodowego przez przyjęcie, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie wyklucza możliwości zatrudnienia, co w konsekwencji doprowadziło organ do błędnego ustalenia, że nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i jego niepodejmowaniem przez Skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad matką,
- 3. prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez oparcie przedmiotowej decyzji na fakcie istnienia inny osób spokrewnionych w pierwszej kolejności z wymagającą opieki.
W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentacja zawartą w uzasadnieniu zaskrzonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.
Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie ponieważ zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką przy potencjalnej możliwości uzyskania pomocy przynajmniej od części rodzeństwa zobowiązanego do alimentacji nie uzasadniał przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Istotne w sprawie jest, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. podstawowym warunkiem, od którego spełnienia zależy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i niemożliwością podjęcia bądź kontynuowania pracy zarobkowej.
Zgodnie bowiem z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym niż wymienione w pozostałych punktach osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W orzecznictwie podnosi się więc, że "zgodnie z tym przepisem podstawowym warunkiem, od którego spełnienia zależy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i niemożliwością podjęcia bądź kontynuowania pracy zarobkowej" (zob. wyrok NSA z 16 listopada 2023 r., I OSK 1946/22). Sądy administracyjne podkreślają również, ze do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest wystarczające stwierdzenie znacznego stopnia niepełnosprawności u podopiecznego wnioskodawcy zobowiązanego do świadczeń alimentacyjnych na rzecz osoby niepełnosprawnej, ale przede wszystkim rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź niepodejmowanie takich zajęć z uwagi na konieczność podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej.
Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (zob. wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r. I OSK 1575/22, wyrok NSA z 12 lipca 2023 r. I OSK 1096/22).
Z akt wynika, że matka skarżącego wprawdzie jest niewidoma, ale zamieszkuje w małej miejscowości, w której mieszkają również jej dzieci. Zakres sprawowanych czynności opiekuńczych to właściwie sprzątanie; przygotowywanie posiłków i nadzór nad bezpieczeństwem matki przy posiłkach. Co więcej z akt wynika (wnioski pracownika socjalnego przy wywiadzie środowiskowym), że w rodzinie nie ma konfliktów i funkcjonuje ona prawidłowo.
W ocenie Sądu w postępowaniu dotyczącym świadczenia pielęgnacyjnego organ dokonuje ustalenia zakresu rzeczywiście sprawowanej opieki na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, zarówno na podstawie dokumentów uprawnionych organów, jak i innych zgromadzonych w sprawie dowodów. Dowody te podlegają łącznej ocenie, co też w sprawie miało niewątpliwe miejsce.
Sąd uznał więc, że prawidłowo Kolegium zestawiając opis wykonywanych czynności opiekuńczych z sytuacją rodzinną skarżącego i jego matki – przyjęło, że brak jest związku przyczynowo skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest bowiem ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki NSA z 9 sierpnia 2023 r., I OSK 1655/22 oraz z 26 maja 2023 r., I OSK 1205/22).
Niezasadne więc były zarzuty naruszenia art. 7; art. 77 §1 oraz art. 80 w zw. z art. 75 §1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.). Organ prawidłowo też zinterpretował art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Z tych to powodów Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.).